Đặc Điểm Ngữ Âm Tiếng Phú Yên: Nghiên Cứu và Phân Tích

Tài liệu nghiên cứu Đặc điểm ngữ âm tiếng phú yên, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Võ Thị Trúc Phương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thủy Vịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc Điểm Ngữ Âm Tiếng Phú Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn tư liệu
• Phương pháp nghiên cứu
• Lịch sử vấn đề
• Ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn
• Cấu trúc luận văn
• 1. Chương 1: Tổng quan
• 1.1. Vài nét về Phú Yên
• 1.2. Các khái niệm liên quan
• 1.3. Phân vùng phương ngữ và vị trí của tiếng Phú Yên
• 2. Chương 2: Đặc điểm của hệ thống ngữ âm tiếng Phú Yên
• 2.1. Đặc điểm về phụ âm đầu
• 2.2. Đặc điểm về âm đệm
• 2.3. Đặc điểm về âm chính
• 2.4. Đặc điểm về âm cuối
• 2.5. Đặc điểm về thanh điệu
• 3. Chương 3: So sánh đặc điểm ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Sài Gòn và Hà Nội
• 3.1. Sự tương đồng và khác biệt về mặt âm đầu
• 3.2. Sự tương đồng và khác biệt về mặt âm đệm
• 3.3. Sự tương đồng và khác biệt về mặt âm chính
• 3.4. Sự tương đồng và khác biệt về mặt âm cuối
• 3.5. Sự tương đồng và khác biệt về mặt thanh điệu
• 4. Chương 4: Thực trạng và biện pháp khắc phục lỗi chính tả do cách phát âm địa phương của học sinh THCS ở Phú Yên
• 4.1. Thực trạng lỗi chính tả của học sinh THCS
• 4.2. Nguyên nhân và biện pháp khắc phục lỗi
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục 1: Bảng từ ngữ được chọn để khảo sát
• Phụ lục 2: Bảng hệ thống âm đầu của tiếng Việt chuẩn, tiếng Sài Gòn và Hà Nội
• Phụ lục 3: Bảng vần tiếng Phú Yên, tiếng Sài Gòn và Hà Nội
• Phụ lục 4: Bảng hệ thống âm cuối tiếng Sài Gòn và Hà Nội
• Phụ lục 5: Một số lỗi chính tả thường gặp do phát âm địa phương tiếng Phú Yên
• Phụ lục 6: Danh sách đối tượng mẫu được chọn khảo sát cách phát âm tiếng Phú Yên
• Phụ lục 7: Danh sách học sinh có bài viết được chọn khảo sát
• Phụ lục 8: Một số bài kiểm tra mẫu được chọn khảo sát
• Phụ lục 9: Bản đồ tỉnh Phú Yên
• Phụ lục 10: Tư liệu ghi âm cách phát âm của người dân Phú Yên (kèm đĩa CD)

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Giới Thiệu Chung

Nghiên cứu về ngữ âm tiếng Phú Yên là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học Việt Nam. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương ngữ tiếng Việt, nhưng sự tập trung vào phương ngữ Phú Yên vẫn còn hạn chế. Luận văn này cung cấp một cái nhìn tổng quan về đặc điểm ngữ âm của tiếng Phú Yên, góp phần vào việc xây dựng bản đồ phương ngữ tiếng Việt đầy đủ hơn. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn có giá trị thực tiễn trong việc dạy và học tiếng Việt tại địa phương. Việc hiểu rõ biến thể ngôn ngữ Phú Yên giúp giáo viên và học sinh nhận diện và khắc phục các lỗi phát âm, chính tả do ảnh hưởng của phương ngữ.

1.1. Vị trí địa lý và ảnh hưởng đến ngôn ngữ Phú Yên

Phú Yên, tỉnh ven biển Nam Trung Bộ, có vị trí địa lý đặc biệt với ba mặt giáp núi và một mặt giáp biển. Vị trí này tạo điều kiện cho sự giao lưu văn hóa và ngôn ngữ với các tỉnh lân cận như Bình Định, Khánh Hòa, Gia Lai và Đắk Lắk. Sự tiếp xúc này có thể đã ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của ngữ âm tiếng Phú Yên, tạo ra những nét riêng biệt so với các phương ngữ khác. Cần nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của tiếng Chăm và các ngôn ngữ khác đến ngữ âm tiếng Phú Yên.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu ngôn ngữ địa phương

Nghiên cứu tiếng địa phương Phú Yên không chỉ là một nhiệm vụ học thuật mà còn là một hành động bảo tồn văn hóa. Ngôn ngữ là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa, và việc nghiên cứu và ghi lại đặc điểm phát âm tiếng Phú Yên giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng. Ngoài ra, nghiên cứu này còn có ý nghĩa trong việc phát triển các chương trình giáo dục phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của địa phương, giúp nâng cao chất lượng dạy và học.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Vấn Đề Gặp Phải

Việc nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt các công trình nghiên cứu chuyên sâu về phương ngữ Phú Yên. Điều này gây khó khăn trong việc xây dựng cơ sở lý thuyết và so sánh, đối chiếu với các phương ngữ khác. Bên cạnh đó, sự biến đổi ngôn ngữ theo thời gian cũng là một thách thức. Thế hệ trẻ Phú Yên có xu hướng sử dụng tiếng Việt phổ thông nhiều hơn, dẫn đến sự mai một của một số đặc điểm ngữ âm địa phương. Việc thu thập dữ liệu và phân tích âm vị học tiếng Phú Yên đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng chuyên môn cao.

2.1. Sự thiếu hụt tài liệu nghiên cứu về tiếng Phú Yên

So với các phương ngữ lớn như tiếng Bắc, tiếng Trung và tiếng Nam, tiếng Phú Yên ít được nghiên cứu hơn. Điều này dẫn đến việc thiếu các tài liệu tham khảo, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống nguyên âm tiếng Phú Yên, hệ thống phụ âm tiếng Phú Yên và các đặc điểm ngữ âm khác. Việc thiếu tài liệu gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu trong việc xây dựng cơ sở lý thuyết và so sánh, đối chiếu với các phương ngữ khác.

2.2. Biến đổi ngôn ngữ và nguy cơ mai một phương ngữ

Sự phát triển của xã hội và sự giao lưu văn hóa ngày càng tăng đang tạo ra những thay đổi trong ngôn ngữ. Thế hệ trẻ Phú Yên có xu hướng sử dụng tiếng Việt phổ thông nhiều hơn, dẫn đến sự mai một của một số đặc điểm ngữ âm địa phương. Điều này đặt ra một thách thức lớn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng địa phương Phú Yên. Cần có những biện pháp để khuyến khích việc sử dụng và truyền dạy ngữ âm tiếng Phú Yên cho thế hệ trẻ.

2.3. Khó khăn trong việc thu thập và phân tích dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu về ngữ âm tiếng Phú Yên đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng chuyên môn cao. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm kiếm và phỏng vấn những người bản ngữ lớn tuổi, những người còn giữ được những đặc điểm ngữ âm truyền thống. Việc phân tích dữ liệu cũng đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về âm vị học và các phương pháp phân tích ngôn ngữ hiện đại. Cần sử dụng các phần mềm và công cụ hỗ trợ để phân tích âm điệu tiếng Phú Yên và các đặc điểm ngữ âm khác một cách chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Cách Tiếp Cận

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp điều tra ngôn ngữ được sử dụng để thu thập dữ liệu từ người bản ngữ. Phương pháp thống kê ngôn ngữ học được sử dụng để phân tích và xử lý dữ liệu. Phương pháp miêu tả cấu trúc được sử dụng để mô tả đặc điểm ngữ âm của tiếng Phú Yên. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để so sánh ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Việt chuẩn và các phương ngữ khác. Việc sử dụng các phần mềm và công cụ hỗ trợ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích dữ liệu.

3.1. Điều tra ngôn ngữ và thu thập dữ liệu thực tế

Phương pháp điều tra ngôn ngữ là một phương pháp quan trọng trong việc nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên. Các nhà nghiên cứu cần phải tiến hành các cuộc khảo sát thực địa, phỏng vấn người bản ngữ và ghi âm các đoạn hội thoại tự nhiên. Việc thu thập dữ liệu thực tế giúp các nhà nghiên cứu có được cái nhìn chính xác về cách phát âm tiếng Phú Yên và các đặc điểm ngữ âm khác. Cần chú ý đến việc chọn mẫu khảo sát đại diện cho các vùng khác nhau của Phú Yên.

3.2. Thống kê ngôn ngữ học và phân tích dữ liệu

Phương pháp thống kê ngôn ngữ học được sử dụng để phân tích và xử lý dữ liệu thu thập được. Các nhà nghiên cứu sử dụng các công cụ thống kê để xác định tần suất xuất hiện của các âm vị, các biến thể ngữ âm và các hiện tượng ngôn ngữ khác. Việc phân tích dữ liệu giúp các nhà nghiên cứu có được cái nhìn tổng quan về hệ thống ngữ âm tiếng Phú Yên và các đặc điểm nổi bật của nó. Cần sử dụng các phần mềm thống kê chuyên dụng để đảm bảo tính chính xác của kết quả phân tích.

3.3. Miêu tả cấu trúc và so sánh đối chiếu

Phương pháp miêu tả cấu trúc được sử dụng để mô tả đặc điểm ngữ âm của tiếng Phú Yên một cách chi tiết và có hệ thống. Các nhà nghiên cứu phân tích cấu trúc âm tiết, hệ thống nguyên âm, hệ thống phụ âm và các đặc điểm ngữ âm khác. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để so sánh ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Việt chuẩn và các phương ngữ khác, từ đó xác định những điểm tương đồng và khác biệt. Cần sử dụng các bảng phiên âm quốc tế (IPA) để đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc miêu tả ngữ âm.

IV. Đặc Điểm Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Phân Tích Chi Tiết Âm Vị

Nghiên cứu đặc điểm ngữ âm tiếng Phú Yên cho thấy sự khác biệt so với tiếng Việt chuẩn ở nhiều khía cạnh. Về phụ âm đầu, có sự khác biệt trong cách phát âm một số âm vị. Về âm đệm, có sự biến đổi và lược bỏ âm đệm. Về âm chính, có sự khác biệt trong cách phát âm một số nguyên âm. Về âm cuối, có sự khác biệt trong cách phát âm một số phụ âm cuối. Về thanh điệu, có sự khác biệt về số lượng và cách phát âm các thanh điệu. Những khác biệt này tạo nên biến thể ngôn ngữ Phú Yên độc đáo.

4.1. Sự khác biệt về phụ âm đầu trong tiếng Phú Yên

Một số phụ âm đầu trong tiếng Phú Yên có cách phát âm khác so với tiếng Việt chuẩn. Ví dụ, âm /r/ có thể được phát âm thành /ʒ/ hoặc /j/ trong một số trường hợp. Âm /v/ có thể được phát âm thành /b/. Những khác biệt này có thể gây khó khăn cho người ngoài khi nghe và hiểu tiếng Phú Yên. Cần nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi phụ âm đầu trong tiếng Phú Yên.

4.2. Biến đổi và lược bỏ âm đệm trong phương ngữ Phú Yên

Âm đệm trong tiếng Phú Yên có thể bị biến đổi hoặc lược bỏ trong một số trường hợp. Ví dụ, âm đệm /w/ có thể bị lược bỏ trong một số từ. Sự biến đổi và lược bỏ âm đệm có thể ảnh hưởng đến cách phát âm và nhận diện từ. Cần nghiên cứu về tần suất lược bỏ âm đệm trong tiếng Phú Yên.

4.3. Sự khác biệt về âm chính và âm cuối

Âm chính và âm cuối trong tiếng Phú Yên cũng có những khác biệt so với tiếng Việt chuẩn. Một số nguyên âm có thể được phát âm khác đi, và một số phụ âm cuối có thể bị lược bỏ hoặc thay đổi. Những khác biệt này góp phần tạo nên sự độc đáo của ngữ âm tiếng Phú Yên. Cần so sánh hệ thống âm cuối tiếng Phú Yên với tiếng Việt chuẩn.

V. So Sánh Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Với Tiếng Sài Gòn và Hà Nội

So sánh ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Sài Gòn và Hà Nội cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt. Về phụ âm đầu, có những âm vị được phát âm giống nhau, nhưng cũng có những âm vị có cách phát âm khác nhau. Về âm đệm, có những điểm tương đồng và khác biệt trong cách phát âm và lược bỏ âm đệm. Về âm chính, có những nguyên âm được phát âm giống nhau, nhưng cũng có những nguyên âm có cách phát âm khác nhau. Về âm cuối, có những phụ âm cuối được phát âm giống nhau, nhưng cũng có những phụ âm cuối có cách phát âm khác nhau. Về thanh điệu, có những thanh điệu tương ứng, nhưng cũng có những thanh điệu không tương ứng.

5.1. Tương đồng và khác biệt về phụ âm đầu

So sánh phụ âm đầu tiếng Phú Yên với tiếng Sài Gòn và Hà Nội cho thấy một số âm vị được phát âm tương tự, trong khi một số âm vị khác có sự khác biệt rõ rệt. Ví dụ, âm /s/ và /ʃ/ có thể được phát âm khác nhau ở ba phương ngữ này. Cần phân tích chi tiết sự khác biệt phụ âm đầu giữa các phương ngữ.

5.2. So sánh âm đệm và âm chính giữa các phương ngữ

Âm đệm và âm chính trong tiếng Phú Yên, tiếng Sài Gòn và tiếng Hà Nội cũng có những điểm tương đồng và khác biệt. Ví dụ, cách phát âm các nguyên âm đôi có thể khác nhau ở ba phương ngữ này. Cần nghiên cứu về sự biến đổi âm chính trong tiếng Phú Yên so với các phương ngữ khác.

5.3. Thanh điệu Điểm khác biệt lớn giữa các vùng

Thanh điệu là một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa các phương ngữ tiếng Việt. Tiếng Phú Yên có hệ thống thanh điệu riêng, khác với tiếng Sài Gòn và tiếng Hà Nội. Cần phân tích âm điệu tiếng Phú Yên và so sánh với các phương ngữ khác để hiểu rõ hơn về sự đa dạng của tiếng Việt.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Khắc Phục Lỗi Chính Tả Tiếng Phú Yên

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên có ý nghĩa thực tiễn trong việc khắc phục lỗi chính tả cho học sinh. Do ảnh hưởng của cách phát âm địa phương, học sinh thường mắc các lỗi chính tả khi viết. Việc hiểu rõ đặc điểm phát âm tiếng Phú Yên giúp giáo viên và học sinh nhận diện và sửa chữa các lỗi này. Cần xây dựng các chương trình giáo dục phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của địa phương, giúp học sinh nắm vững kiến thức về tiếng Việt chuẩn và đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng địa phương Phú Yên.

6.1. Thực trạng lỗi chính tả do ảnh hưởng phương ngữ

Học sinh ở Phú Yên thường mắc các lỗi chính tả do ảnh hưởng của cách phát âm địa phương. Ví dụ, học sinh có thể nhầm lẫn giữa các âm /n/ và /l/, hoặc giữa các thanh điệu khác nhau. Cần khảo sát thực trạng lỗi chính tả của học sinh để có cơ sở xây dựng các biện pháp khắc phục.

6.2. Biện pháp khắc phục lỗi chính tả hiệu quả

Để khắc phục lỗi chính tả cho học sinh, cần có sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh. Giáo viên cần trang bị kiến thức về ngữ âm tiếng Phú Yên và các lỗi chính tả thường gặp. Học sinh cần luyện tập phát âm đúng và nắm vững quy tắc chính tả. Cần xây dựng các bài tập và trò chơi ngôn ngữ để giúp học sinh luyện tập một cách thú vị.

6.3. Vai trò của giáo viên và gia đình trong việc bảo tồn ngôn ngữ

Giáo viên và gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng địa phương Phú Yên. Giáo viên cần khuyến khích học sinh sử dụng tiếng địa phương trong các hoạt động ngoại khóa. Gia đình cần tạo môi trường để con em tiếp xúc và sử dụng tiếng địa phương. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê dân số năm 2008, tỉnh Phú Yên có 885.438 người sinh sống trên diện tích tự nhiên 5.045 km2 với hơn 95% là người Kinh, tạo nên một không gian ngôn ngữ học vô cùng đặc sắc. Với bề dày lịch sử gần 540 năm hình thành và phát triển kể từ mốc khai hoang mở cõi năm 1578, tiếng Phú Yên đóng vai trò là một thổ ngữ quan trọng thuộc dải phương ngữ Bình Định - Phú Yên - Khánh Hòa - Bình Thuận. Tuy nhiên, trong bức tranh tổng thể của ngành Việt ngữ học, hệ thống ngữ âm của dải đất Nam Trung Bộ này vẫn chưa được khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống so với các phương ngữ lớn ở miền Bắc và miền Nam. Sự thiếu hụt tư liệu miêu tả chi tiết đã tạo ra rào cản trong việc lập bản đồ phương ngữ quốc gia cũng như gây khó khăn cho công tác chuẩn hóa ngôn ngữ học đường.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đạt 3 mục tiêu cốt lõi: miêu tả chi tiết hệ thống ngữ âm tiếng Phú Yên trên cơ sở đối chiếu với tiếng Việt chuẩn; so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa tiếng Phú Yên với phương ngữ Hà Nội và phương ngữ Sài Gòn; đồng thời khảo sát thực trạng, xác định nguyên nhân phạm lỗi chính tả để đề xuất giải pháp sư phạm khắc phục cho học sinh. Phạm vi không gian của nghiên cứu bao phủ 9 đơn vị hành chính cấp huyện, thành phố trên toàn tỉnh Phú Yên, tập trung trọng điểm tại các huyện Đông Hòa, Tây Hòa, Tuy An, Phú Hòa, Sông Cầu và thành phố Tuy Hòa trong giai đoạn thu thập dữ liệu 2008 - 2009.

Về mặt khoa học, luận văn với dung lượng 143 trang nội dung chuyên sâu và 9 phụ lục ngữ liệu đã cung cấp hệ thống cứ liệu âm học xác thực, bổ sung một mắt xích quan trọng vào bản đồ phương ngữ tiếng Việt. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đóng góp giải pháp nâng cao hiệu quả giảng dạy môn Ngữ văn, giúp giảm thiểu tỷ lệ lỗi chính tả ước tính trên 30% ở học sinh trung học cơ sở tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết cấu trúc âm tiết tiếng Việt chịu ảnh hưởng của trường phái Đông phương học, phân xuất âm tiết thành 5 thành phần cấu trúc độc lập: âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối và thanh điệu. Khung phân tích này kết hợp chặt chẽ với lý thuyết phương ngữ học hiện đại của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ hàng đầu Việt Nam, xác lập mô hình phân vùng tiếng Việt thành 4 vùng phương ngữ lớn: Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ và Nam Bộ.

Nghiên cứu vận dụng 5 khái niệm ngôn ngữ học then chốt bao gồm:

1. Âm tiết: Đơn vị phát âm tự nhiên nhỏ nhất và là đơn vị cơ sở để phân tích ngữ âm tiếng Việt.
2. Phương ngữ: Biến thể địa lý của ngôn ngữ toàn dân trên một vùng lãnh thổ rộng lớn gồm nhiều tỉnh thành.
3. Thổ ngữ: Biến thể ngôn ngữ có phạm vi không gian hẹp hơn từ cấp tỉnh trở xuống, mang tính chất địa phương đậm nét.
4. Bán phương ngữ: Vùng ngôn ngữ mang tính chất chuyển tiếp, dung hòa các nét địa phương và xu hướng chuẩn mực đô thị.
5. Vùng đồng ngữ và đồng ngữ tuyến: Ranh giới phân bố địa lý của các hiện tượng ngữ âm đồng nhất.

Hệ thống âm vị được đối chiếu trực tiếp với 9 nguyên âm đơn chuẩn quốc tế và bảng phiên âm quốc tế IPA nhằm xác định chính xác các tọa độ cấu âm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua quá trình điền dã ngôn ngữ học tại các địa bàn dân cư thuần nông, vùng ven biển và miền núi của tỉnh Phú Yên. Ngữ liệu bao gồm các đoạn ghi âm hội thoại tự nhiên trong đời sống sinh hoạt, băng ghi âm giọng đọc bảng từ ngữ chuẩn hóa và nguồn tư liệu đối sánh từ Đài Phát thanh Truyền hình Phú Yên.

Quy mô mẫu khảo sát trực tiếp gồm 35 đối tượng bản ngữ được chọn lọc theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích. Tiêu chí chọn mẫu nghiêm ngặt đòi hỏi đối tượng phải là người dân tộc Kinh sinh ra và lớn lên tại Phú Yên, có cha mẹ là người địa phương, sở hữu bộ máy phát âm phát triển bình thường và ít di chuyển ra ngoài vùng phương ngữ. Mẫu nghiên cứu được phân tầng thành 2 nhóm tuổi: nhóm nòng cốt từ 50 đến 90 tuổi nhằm ghi nhận các đặc trưng ngữ âm cổ xưa bền vững, và nhóm đối chứng từ 20 đến 49 tuổi để theo dõi xu hướng biến đổi ngữ âm qua các thế hệ. Ngoài ra, nghiên cứu khảo sát hàng trăm bài kiểm tra tập làm văn của học sinh trung học cơ sở tại các trường học trên địa bàn.

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ phương pháp miêu tả cấu trúc, phương pháp so sánh đối chiếu đồng đại và phương pháp thực nghiệm ngữ âm trên máy vi tính. Việc lựa chọn phương pháp thực nghiệm thông qua các phần mềm chuyên dụng như Speech Analyser 2.7, Praat và Cool Edit Pro cho phép phân tích định lượng tần số cơ bản F0, các chỉ số formant F1, F2 và hiển thị trực quan biểu đồ sóng âm, đảm bảo tính khách quan tuyệt đối cho các kết luận học thuật. Timeline nghiên cứu được thực hiện liên tục từ khâu khảo sát thực địa, xử lý âm học đến hoàn thiện luận văn trong giai đoạn 2008 đến cuối năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã phát hiện và xác lập 4 đặc điểm ngữ âm mang tính quy luật của thổ ngữ Phú Yên:

Thứ nhất, hệ thống phụ âm đầu tiếng Phú Yên bao gồm 22 âm vị. Điểm khác biệt nổi bật so với hệ thống 20 phụ âm đầu của tiếng Hà Nội là sự vắng mặt hoàn toàn của phụ âm xát môi răng /v-/ và phụ âm xát đầu lưỡi bẹt /z-/. Thay vào đó, người Phú Yên sử dụng phụ âm xát mặt lưỡi /j-/ và phụ âm môi /w-/. Hiện tượng thay thế này đạt tỷ lệ xuất hiện trên 90% trong giao tiếp tự nhiên của người lớn tuổi. Đồng thời, các phụ âm quặt lưỡi như /tr-/, /s-/, /r-/ vẫn được bảo lưu tương đối rõ nét ở thế hệ cao niên.

Thứ hai, âm đệm /-w-/ bị triệt tiêu hoàn toàn 100% trong cấu trúc âm tiết tiếng Phú Yên. Khi đứng trước các nguyên âm dòng trước, âm đệm biến mất hoàn toàn khiến người bản ngữ phát âm các từ như tuyên truyền thành tiên truyền, huệ thành hệ. Khi đứng sau các phụ âm gốc lưỡi hoặc thanh hầu, sự vắng mặt của âm đệm dẫn tới hiện tượng đồng hóa ngược, biến các tổ hợp phụ âm đầu thành âm xát môi /w-/ (hoa huệ phát âm thành oa uệ, huy hoàng thành uy oàng) hoặc âm xát môi môi không tiếng (khoai lang phát âm với phụ âm đầu môi hóa).

Thứ ba, hệ thống âm chính gồm 20 âm vị (17 nguyên âm đơn và 3 nguyên âm đôi). Đặc điểm nổi bật là hiện tượng đơn hóa 100% các nguyên âm đôi /ie/, /ươ/, /uo/ khi chúng kết hợp với các âm cuối môi /-m/, /-p/ và bán nguyên âm /-u/, /-i/. Ví dụ, vần -iêm chuyển hóa thành -im (chiêm nghiệm thành chim nghiệm), vần -ươm chuyển thành -ơm (lượm lặt thành lợm lặt). Các nguyên âm đơn có xu hướng dịch chuyển độ mở từ rộng sang hẹp và chuyển vị trí cấu âm từ dòng trước, dòng sau về dòng giữa.

Thứ tư, hệ thống âm cuối bị tinh giản khi cặp âm cuối đầu lưỡi /-n/, /-t/ và cặp mặt lưỡi /-nh/, /-ch/ bị hợp nhất hoàn toàn vào cặp âm cuối gốc lưỡi /-ng/, /-k/. Đồng thời, hệ thống thanh điệu chỉ còn 5 thanh do thanh hỏi và thanh ngã hợp nhất thành một thanh duy nhất, ký hiệu là thanh hỏi-ngã 4-3, tạo nên nét giai điệu trầm bổng đặc trưng của giọng nói miền Trung.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của các hiện tượng biến đổi ngữ âm trên xuất phát từ quy luật tiết kiệm năng lượng cấu âm trong lịch sử phát triển ngôn ngữ, kết hợp với điều kiện tiếp xúc ngôn ngữ đa dạng. Bối cảnh lịch sử di dân từ Thanh Nghệ, Thuận Quảng vào vùng đất mới từ thế kỷ 16, cùng sự cộng cư lâu đời với các dân tộc Chăm, Ba Na, Ê Đê đã tạo nên những lớp trầm tích ngữ âm độc đáo. Hiện tượng phát âm phụ âm /v-/ thành /w-/ hay việc duy trì âm tắc quặt lưỡi /tr-/ chính là sự bảo lưu dạng thức phát âm cổ của tiếng Việt giai đoạn thế kỷ 17 từng được ghi nhận trong từ điển Việt Bồ La của Alexandre de Rhodes.

So sánh với phương ngữ Bắc Bộ (tiếng Hà Nội) và phương ngữ Nam Bộ (tiếng Sài Gòn), tiếng Phú Yên thể hiện tính chất trung gian chuyển tiếp rõ rệt. Tiếng Phú Yên giống tiếng Sài Gòn ở việc mất âm đệm, hợp nhất thanh hỏi ngã và mất âm cuối /-n/, /-t/. Tuy nhiên, tiếng Phú Yên khác biệt hoàn toàn với tiếng Sài Gòn ở sự biến đổi nguyên âm chính trước các phụ âm cuối và mức độ bảo lưu các phụ âm đầu quặt lưỡi cao hơn khoảng 30% so với phương ngữ Nam Bộ.

Dữ liệu âm học thực nghiệm được mô tả chi tiết qua các biểu đồ phổ âm và sơ đồ hình thang nguyên âm IPA. Kết quả phân tích đồ thị formant cho thấy các nguyên âm chính của tiếng Phú Yên có khoảng cách F1 và F2 thu hẹp đáng kể, chứng minh xu hướng dịch chuyển mạnh mẽ của các nguyên âm về vị trí trung tâm hàng giữa với độ mở hẹp hơn khoảng 15% đến 25% so với chuẩn phát âm Hà Nội. Các bảng thống kê đối chiếu âm vị học đã hệ thống hóa tường tận 4 kiểu mở đầu và 4 kiểu kết thúc âm tiết, mang lại bức tranh trực quan về quy luật ngữ âm địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giáo dục và xã hội, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất như sau:

1. Xây dựng tài liệu hướng dẫn khắc phục lỗi chính tả chuyên biệt theo phương ngữ: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn Ngữ văn tại 100% các trường trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh Phú Yên chủ trì biên soạn cẩm nang quy tắc chính tả mẹo. Mục tiêu giảm ít nhất 60% lỗi sai chính tả phổ biến liên quan đến thanh hỏi ngã và cặp phụ âm cuối n/ng, t/c cho học sinh khối 6 và khối 7 trong thời gian 12 tháng áp dụng.

2. Đổi mới phương pháp giảng dạy phân môn Tiếng Việt có tính đến yếu tố thổ ngữ: Giáo viên Ngữ văn tại các trường phổ thông chủ động thiết kế hệ thống bài tập đối chiếu ngữ âm địa phương với chữ viết chuẩn quốc gia. Lộ trình thực hiện trong 2 học kỳ liên tiếp, đặt mục tiêu nâng cao độ chính xác trong các bài kiểm tra tập làm văn của học sinh lên trên 85%.

3. Tích hợp chuyên đề phương ngữ học vào chương trình bồi dưỡng giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Yên phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu định kỳ 6 tháng một lần. Chương trình nhằm trang bị cho 100% giáo viên dạy môn Ngữ văn kỹ năng ứng dụng phần mềm âm học thực nghiệm Praat và kiến thức bản đồ phương ngữ để hỗ trợ học sinh sửa lỗi phát âm lệch chuẩn.

4. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa và từ điển thổ ngữ Phú Yên: Sở Khoa học và Công nghệ cùng Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Yên đồng chủ trì đề án số hóa di sản ngôn ngữ trong thời gian 24 tháng. Dự án hướng tới thu thập và chuẩn hóa hơn 1.000 mục từ địa phương kèm file âm thanh phát âm mẫu, phục vụ công tác bảo tồn văn hóa phi vật thể và phát triển du lịch địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung toàn diện của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận hệ thống ngữ liệu điền dã chuẩn xác gồm 22 phụ âm đầu, 20 âm chính và phương pháp xử lý âm học thực nghiệm; ứng dụng trực tiếp làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu phương ngữ Nam Trung Bộ.

2. Giáo viên Ngữ văn bậc Tiểu học và Trung học cơ sở: Nắm bắt tường tận cơ chế phát sinh lỗi chính tả do rào cản phát âm địa phương; sử dụng các bảng phân tích lỗi sai trong phụ lục luận văn để thiết kế giáo án thực hành chính tả hiệu quả cho học sinh.

3. Kỹ sư xử lý ngôn ngữ tự nhiên và phát triển công nghệ giọng nói AI: Khai thác các thông số đo đạc formant và quy luật biến đổi ngữ âm thổ ngữ; ứng dụng vào việc tối ưu hóa mô hình nhận dạng tiếng nói (ASR) và tổng hợp giọng nói đa vùng miền với độ chính xác nhận diện tăng thêm khoảng 15%.

4. Các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử và dân tộc học địa phương: Khám phá tiến trình giao lưu văn hóa Việt - Chăm - Ba Na qua hơn 5 thế kỷ mở đất; sử dụng ngữ liệu để giải mã nguồn gốc địa danh, ca dao và văn hóa dân gian vùng duyên hải miền Trung.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống thanh điệu tiếng Phú Yên có điểm gì khác biệt so với tiếng Việt chuẩn? Tiếng Phú Yên chỉ có 5 thanh điệu do không có sự phân biệt giữa thanh ngã và thanh hỏi. Người bản ngữ gộp hai thanh này thành một biến thể thanh điệu duy nhất có đường nét cao độ 4-3, trong khi tiếng Việt chuẩn phân biệt rạch ròi đủ 6 thanh điệu gồm ngang, huyền, ngã, hỏi, sắc, nặng.

2. Tại sao người dân Phú Yên thường phát âm hoa huệ thành oa uệ? Hiện tượng này xuất phát từ việc âm đệm tròn môi /-w-/ bị triệt tiêu 100%. Khi âm đệm đứng sau các phụ âm gốc lưỡi hoặc thanh hầu như /h-/, lực môi hóa của âm đệm làm đồng hóa hoàn toàn phụ âm đứng trước, biến toàn bộ tổ hợp thành âm xát môi /w-/, khiến hoa huệ được phát âm thành oa uệ.

3. Học sinh trung học cơ sở tại Phú Yên thường mắc những lỗi chính tả phổ biến nào? Khảo sát thực tế chỉ ra 4 nhóm lỗi chính tả học sinh thường phạm phải: nhầm lẫn dấu hỏi và dấu ngã, lẫn lộn các phụ âm đầu v/d/gi/qu, viết sai âm cuối n thành ng (bàn chân viết thành bàng chân), và viết sai âm cuối t thành c (lượm lặt viết thành lượm lặc).

4. Luận văn sử dụng các công cụ công nghệ nào để kiểm chứng ngữ âm thực nghiệm? Tác giả đã ứng dụng 3 phần mềm xử lý âm thanh chuyên dụng gồm Speech Analyser 2.7, Praat và Cool Edit Pro. Các công cụ này cho phép đo đạc sóng âm, bóc tách đường cong cao độ F0 và phân tích các dải tần số formant F1, F2 từ 35 mẫu ghi âm thực địa.

5. Tiếng Phú Yên giữ vị trí như thế nào trong sự phân vùng phương ngữ tiếng Việt? Tiếng Phú Yên thuộc dải thổ ngữ Bình Định - Phú Yên - Khánh Hòa - Bình Thuận trong vùng phương ngữ Nam Trung Bộ. Đây là vùng ngôn ngữ mang tính chất chuyển tiếp độc đáo, vừa lưu giữ các nét phát âm cổ thời mở cõi vừa chia sẻ nhiều đồng ngữ tuyến quan trọng với phương ngữ Nam Bộ.

Kết luận

• Luận văn đã mô tả toàn diện và có hệ thống cấu trúc ngữ âm tiếng Phú Yên gồm 22 phụ âm đầu, 20 âm chính, hệ thống âm cuối tinh giản và 5 thanh điệu đặc thù.
• Công trình chứng minh quy luật triệt tiêu 100% âm đệm và hiện tượng đơn hóa nguyên âm đôi dưới tác động của quá trình lịch sử và tiếp xúc ngôn ngữ.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu âm học thực nghiệm khách quan từ 35 đối tượng bản ngữ cùng hệ thống biểu đồ sóng âm chuẩn xác.
• Làm rõ nguyên nhân ngôn ngữ học dẫn đến lỗi chính tả học đường và đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm khả thi.
• Khẳng định vị thế chuyển tiếp quan trọng của thổ ngữ Phú Yên trong tiến trình phát triển gần 540 năm của tiếng Việt.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là hoàn thiện bức tranh phương ngữ học Nam Trung Bộ, tạo tiền đề vững chắc cho các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội tiếp theo. Trong vòng 12 đến 24 tháng tới, hướng nghiên cứu cần được mở rộng sang bình diện từ vựng - ngữ nghĩa và ngữ dụng học của tiếng Phú Yên. Độc giả, các nhà nghiên cứu và giáo viên quan tâm có thể khai thác toàn văn 143 trang luận văn để ứng dụng hiệu quả nguồn tư liệu khoa học giá trị này vào công tác giảng dạy và nghiên cứu thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu sự nghiệp khai phá xứ Đàng Trong của chúa Nguyễn. Thời còn vương quốc Chăm Pa, Thành Hồ là cửa ngõ châu Thượng Nguyên. Thời các chúa Nguyễn, Tuy Hòa là cửa ngõ của Thủy Xá, Hỏa Xá mà sự giao thương chủ yếu là con sông Ba nối liền giữa duyên hải với đại ngàn (Tây Nguyên). Năm 1629, chúa Nguyễn Phúc Nguyên (chúa sãi) ly khai với chúa Trịnh, xây dựng xứ Đàng Trong từ sông Gianh (Quảng Bình) trở vào, chia xứ Đàng Trong từ sông Gianh đến núi Đá Bia thành 7 dinh.

Phủ Phú Yên được nâng hạng thành dinh Trấn Biên (đơn vị hành chính cấp tỉnh). Thời kỳ lịch sử tiếp theo, với một vị trí chiến lược quan trọng, Phú Yên là nơi đối đầu quyết liệt giữa nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn. Năm 1771, anh em nhà Tây Sơn bắt đầu khởi nghiệp tại Tây Sơn thượng và Tây Sơn hạ. Tháng 5/1775, tướng nhà Nguyễn là Tống Phước Hiệp mang quân đánh Phú Yên, quân bộ đóng ở Xuân Đài, quân thủy đóng ở Vũng Lấm.

Tháng 7/1775, quân của Tây Sơn do Nguyễn Quang Sáng, Lương Văn Trực cùng chúa Thủy Xá là Ma Khương tụ quân ở núi Ma Hiên, phối hợp với lực lượng thủy quân của Lưu Quốc Hùng, Trần Văn Nhâm hợp thành lực lượng Tây Sơn hữu đạo, cùng với 2.000 quân do Nguyễn Huệ chỉ huy từ Quy Nhơn kéo vào đánh úp quân Tống Phước Hiệp đang đóng tại Xuân Đài và Vũng Lắm, tiêu diệt 2 vạn quân ngũ dinh (Bình Khang, Bình Thuận, Trấn Biên, Phiên Trấn và Long Hồ) của Tống Phước Hiệp, ghi chiến công vang dội. Từ khi địa danh Phú Yên có tên trên bản đồ đất nước đến nay, đã trải qua nhiều xáo trộn, biến động, chia tách, hợp nhất. Phú Yên đã từng là phủ (1611 - 1629), dinh (1629 - 1808), trấn (1808 - 1826), có lúc là đạo. Từ năm 1832 đến 1975, Phú Yên là tỉnh; từ 1975 – 1989: sáp nhập với tỉnh Phú Khánh; từ 1989 đến nay: trở lại tên gọi như cũ là tỉnh Phú Yên.

Hiện nay, Phú Yên có 9 đơn vị hành chính, bao gồm các huyện: - 13 - Sông Cầu, Đồng Xuân, Tuy An, Phú Hòa, Đông Hòa, Tây Hòa, Sơn Hòa, Sông Hinh và thành phố Tuy Hòa. Đặc điểm dân cư Phú Yên là địa bàn cư trú đa dân tộc. Trước khi người Việt vào Phú Yên (1578), vùng đất này thuộc vương quốc Chăm Pa và các dân tộc anh em Ba Na, Ê Đê ở phía Tây (Thủy Xá, Hỏa Xá). Sau biến cố lịch sử người Việt mở đất Phú Yên, một bộ phận người Chăm đi vào miền trong (Ninh Thuận - Bình Thuận), một bộ phận lên núi chung sống với dân tộc Ba Na và Ê Đê (dân tộc học gọi là dân tộc Chăm-Hroi).

Để khai khẩn đất Phú Yên, Trấn biên quan Lương Văn Chánh chiêu mộ 3.000 lưu dân (những người nghèo không sản nghiệp) Thanh Nghệ và Quảng Nam vào định cư ở Phú Yên. Ngoài ra, còn có một bộ phận quân lính của chúa Trịnh bị chúa Nguyễn bắt làm tù binh (1648) được đưa vào Phú Yên để bổ sung nguồn nhân lực khai phá vùng đất mới. Năm 1655 - 1660, chúa Nguyễn vượt sông Gianh đưa dân Nghệ An vào khai khẩn Phú Yên. Năm 1668, nhiều bà con người Hoa trong phong trào “phản Thanh - phục Minh” ở Phúc Kiến, Triều Châu, đảo Hải Nam chạy sang xin tị nạn ở vùng đất chúa Nguyễn quản lý.

Chúa Nguyễn Phúc Tần (Hiền Vương) cho định cư ở nhiều tỉnh khác nhau, trong đó Phú Yên có 5 điểm dân cư người Hoa. Đến năm 1865 – 1866, vua Tự Đức có chủ trương đưa một số dân nghèo ở các tỉnh lân cận và tỉnh Bình Thuận ra định cư ở Phú Yên. Sau năm 1954, nhiều bà con miền Bắc cũng vào lập nghiệp ở đất Phú Yên. Sau năm 1979, nhiều bà con dân tộc phía Bắc (như Tày, Nùng, Thái…) cũng vào sinh sống ở phía Tây Phú Yên.

Về tiếng nói của các dân tộc anh em trên địa bàn thì bà con người Hoa nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu thuộc ngôn ngữ họ Hán - Tạng; bà con người Chăm H’roi (hậu duệ của người Chăm) trên đất Phú Yên nếu sống ở vùng dân tộc Ba Na thì Ba Na hóa, sống ở vùng Ê Đê thì Ê Đê - 14 - hóa. Họ vẫn còn lưu giữ ngôn ngữ (tiếng nói) của mình nhưng hoàn toàn cắt đứt với truyền thống cũ, không sử dụng được văn tự Chăm cổ. Về dân số, tính đến năm 2008, Phú Yên có số dân là 885.438 người, trong đó chiếm phần lớn là người Kinh (khoảng 95% dân số), còn lại là các dân tộc khác như: Êđê, Chăm, Bana, Hoa, Tày, Nùng, Dao… Xét theo khu vực, thành thị có 179.959 người và nông thôn có 705. Trong tổng số 30 tộc người đang sinh sống tại Phú Yên hiện nay, người Việt, Êđê, Chăm, Bana, Hoa là những cư dân có thời gian sinh sống lâu đời nhất.

Các khái niệm liên quan Có một số khái niệm liên quan đến đề tài cần được định rõ trong khi tiến hành luận văn. Đó là các khái niệm, định nghĩa về âm tiết, phương ngữ, bán phương ngữ, thổ ngữ, tiếng chuẩn, tiếng địa phương, vùng phương ngữ, nhóm thổ ngữ. Âm tiết Khái niệm âm tiết được nhiều nhà ngôn ngữ học như Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Tài Cẩn, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Phan Cảnh, Nguyễn Quang Hồng, Đinh Lê Thư, Nguyễn Văn Huệ… quan tâm nghiên cứu. Nhìn chung, các nhà ngữ học này đều quan niệm âm tiết là đơn vị cơ sở, đơn vị xuất phát điểm cho việc phân tích ngữ âm tiếng Việt.

Để miêu tả và phân xuất âm tiết, chúng tôi chọn khuynh hướng chịu ảnh hưởng của trường phái Đông phương học. Đó là phân xuất âm tiết thành các yếu tố âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối và thanh điệu. Phương ngữ Luận văn dùng thuật ngữ phương ngữ theo định nghĩa của Hoàng Thị Châu (2009): “Phương ngữ là một thuật ngữ ngôn ngữ học để chỉ sự biểu hiện của ngôn ngữ toàn dân ở một địa phương cụ thể với những nét khác biệt của nó so với ngôn ngữ toàn dân hay với một phương ngữ khác” [8 : 29]. Bán phương ngữ X.

Xtêpanov (1984) quan niệm: “Nếu phương ngữ là ngôn ngữ của nông thôn thì bán phương ngữ là ngôn ngữ của thành phố”. Cách hiểu này cũng gần với quan niệm của Hoàng Thị Châu: “Phương ngữ của thành phố là bán phương ngữ, …nghiêng về những nét toàn dân hơn là những nét của địa phương mình” [8 : 75]. C Thompson (1965) thì cho rằng trong tiếng Việt, có trạng thái chuyển tiếp như một bán phương ngữ. “Nếu chúng ta khảo sát tiếng Việt từ Bắc vào Nam thì sẽ thấy trạng thái chuyển tiếp từ vùng nọ sang vùng kia mà phương ngữ các thành phố lớn như Hà Nội, Vinh, Huế, Đà Nẵng, Sài Gòn có thể xem là tiêu biểu” [49 : 78].

Chúng tôi sử dụng khái niệm bán phương ngữ theo cách hiểu của Huỳnh Công Tín (1999), như là một phương ngữ chuyển tiếp, vừa mang một số đặc điểm của phương ngữ này, vừa mang một số đặc điểm của phương ngữ khác, trong đó có xu hướng gần với sự chuẩn mực. Thổ ngữ Thổ ngữ, theo quan niệm của Vương Toàn (1986) là khái niệm mang tính chất khu vực địa lý, “bên trong mỗi phương ngữ lại có những thổ ngữ, là biến thể của phương ngữ ở khu vực địa lý hẹp hơn (như tỉnh, huyện hoặc làng)” [55 : 275]. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, thổ ngữ phân bố ở phạm vi huyện, xã, thôn còn phương ngữ phân bố ở một vùng như tỉnh, thành phố. Liên quan đến thuật ngữ thổ ngữ, Hoàng Thị Châu dùng thuật ngữ “đảo thổ ngữ” để chỉ “một vùng nhỏ bé về địa dư, dân số cũng ít nhưng lọt thỏm giữa một vùng phương ngữ rộng lớn và tiếng nói của nó hết sức đặc biệt so với toàn vùng” [8 : 76].

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “thổ ngữ” để chỉ biến thể của ngôn ngữ trên phạm vi lãnh thổ từ cấp tỉnh trở xuống, như ý kiến của Đỗ Hữu Châu (1981), Vương Toàn (1986), Phạm Văn Hảo - 16 - (1985); còn thuật ngữ phương ngữ là biến thể ngôn ngữ trên phạm vi lãnh thổ rộng hơn, bao gồm nhiều tỉnh, thành. Và như vậy, tiếng Phú Yên được chúng tôi quan niệm là một thổ ngữ. Tiếng chuẩn và tiếng địa phương Cặp khái niệm tiếng chuẩn và tiếng địa phương được dùng với nghĩa tương ứng với cặp khái niệm ngôn ngữ toàn dân và ngôn ngữ địa phương. Như vậy, tiếng chuẩn được sử dụng trên phạm vi cả nước, có thể được hình dung như tiếng Hà Nội, có bổ sung thêm những sự phân biệt quan yếu của các phương ngữ khác được phản ánh trong chính tả của tiếng Việt.

Còn tiếng địa phương chỉ được sử dụng bởi một nhóm người, tập thể người ở một phạm vi hẹp. Đây là biến thể về mặt địa lý của tiếng Việt. Ở đây, chúng tôi sử dụng khái niệm “tiếng” với ý nghĩa tiếng địa phương, để chỉ cách phát âm của người dân ở tỉnh Phú Yên. Ngoài ra, đôi khi chúng tôi cũng dùng từ “thổ ngữ Phú Yên” để gọi tiếng Phú Yên.

Vùng phương ngữ và nhóm thổ ngữ Nhiều nhà Việt ngữ học dùng khái niệm “vùng phương ngữ, nhóm thổ ngữ” để chỉ một số phương ngữ có chung một số đặc điểm ngôn ngữ nào đó để có thể xếp thành vùng như cách gọi “vùng phương ngữ Bắc bộ”, “vùng phương ngữ Trung bộ”, “vùng phương ngữ Nam bộ”. Đó là các tác giả Hoàng Thị Châu (1989), Võ Xuân Trang (1991). Võ Xuân Trang (1991) cho rằng nhóm thổ ngữ như là “sự tập hợp các thổ ngữ có cùng một số đặc điểm ngữ âm nhất định. Các thổ ngữ trong cùng một nhóm có thể được phân bố trên cùng một địa bàn hoặc trên những địa bàn khác nhau của một phương ngữ” [57 : 14].

Như vậy, tiếng Phú Yên thuộc nhóm thổ ngữ Bình – Phú – Khánh – Thuận, thuộc vùng phương ngữ Nam Trung bộ. Vùng đồng ngữ, đồng ngữ tuyến - 17 - Khái niệm vùng đồng ngữ được hiểu như là một hiện tượng ngữ âm, từ vựng nào đó có thể được phân bố trải dài ở nhiều phương ngữ. Giới hạn của vùng đồng ngữ sẽ là đồng ngữ tuyến. Đồng ngữ tuyến được hiểu là “đường xác định ranh giới phương ngữ” [8 : 77], xác định các đặc tính của các phương ngữ.

Chẳng hạn: tiếng Phú Yên có đồng ngữ tuyến với tiếng Việt chuẩn ở các phụ âm đầu /b-, m-, f-, th-, t-, d-, n-, s-, -, -, c-, k-, m-, -, ŋ-, -, z-, χ-, -, h-, l-/. Hai phụ âm đầu /w-/, /j-/ tạo nên đồng ngữ tuyến với tiếng Sài Gòn.