Đặc Điểm Ngữ Âm Tiếng Phú Yên: Nghiên Cứu và Phân Tích

Tài liệu nghiên cứu Đặc điểm ngữ âm tiếng phú yên, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Võ Thị Trúc Phương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thủy Vịnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc Điểm Ngữ Âm Tiếng Phú Yên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Giới Thiệu Chung

Nghiên cứu về ngữ âm tiếng Phú Yên là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học Việt Nam. Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương ngữ tiếng Việt, nhưng sự tập trung vào phương ngữ Phú Yên vẫn còn hạn chế. Luận văn này cung cấp một cái nhìn tổng quan về đặc điểm ngữ âm của tiếng Phú Yên, góp phần vào việc xây dựng bản đồ phương ngữ tiếng Việt đầy đủ hơn. Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn có giá trị thực tiễn trong việc dạy và học tiếng Việt tại địa phương. Việc hiểu rõ biến thể ngôn ngữ Phú Yên giúp giáo viên và học sinh nhận diện và khắc phục các lỗi phát âm, chính tả do ảnh hưởng của phương ngữ.

1.1. Vị trí địa lý và ảnh hưởng đến ngôn ngữ Phú Yên

Phú Yên, tỉnh ven biển Nam Trung Bộ, có vị trí địa lý đặc biệt với ba mặt giáp núi và một mặt giáp biển. Vị trí này tạo điều kiện cho sự giao lưu văn hóa và ngôn ngữ với các tỉnh lân cận như Bình Định, Khánh Hòa, Gia Lai và Đắk Lắk. Sự tiếp xúc này có thể đã ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của ngữ âm tiếng Phú Yên, tạo ra những nét riêng biệt so với các phương ngữ khác. Cần nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của tiếng Chăm và các ngôn ngữ khác đến ngữ âm tiếng Phú Yên.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu ngôn ngữ địa phương

Nghiên cứu tiếng địa phương Phú Yên không chỉ là một nhiệm vụ học thuật mà còn là một hành động bảo tồn văn hóa. Ngôn ngữ là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa, và việc nghiên cứu và ghi lại đặc điểm phát âm tiếng Phú Yên giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của cộng đồng. Ngoài ra, nghiên cứu này còn có ý nghĩa trong việc phát triển các chương trình giáo dục phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của địa phương, giúp nâng cao chất lượng dạy và học.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Vấn Đề Gặp Phải

Việc nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt các công trình nghiên cứu chuyên sâu về phương ngữ Phú Yên. Điều này gây khó khăn trong việc xây dựng cơ sở lý thuyết và so sánh, đối chiếu với các phương ngữ khác. Bên cạnh đó, sự biến đổi ngôn ngữ theo thời gian cũng là một thách thức. Thế hệ trẻ Phú Yên có xu hướng sử dụng tiếng Việt phổ thông nhiều hơn, dẫn đến sự mai một của một số đặc điểm ngữ âm địa phương. Việc thu thập dữ liệu và phân tích âm vị học tiếng Phú Yên đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng chuyên môn cao.

2.1. Sự thiếu hụt tài liệu nghiên cứu về tiếng Phú Yên

So với các phương ngữ lớn như tiếng Bắc, tiếng Trung và tiếng Nam, tiếng Phú Yên ít được nghiên cứu hơn. Điều này dẫn đến việc thiếu các tài liệu tham khảo, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống nguyên âm tiếng Phú Yên, hệ thống phụ âm tiếng Phú Yên và các đặc điểm ngữ âm khác. Việc thiếu tài liệu gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu trong việc xây dựng cơ sở lý thuyết và so sánh, đối chiếu với các phương ngữ khác.

2.2. Biến đổi ngôn ngữ và nguy cơ mai một phương ngữ

Sự phát triển của xã hội và sự giao lưu văn hóa ngày càng tăng đang tạo ra những thay đổi trong ngôn ngữ. Thế hệ trẻ Phú Yên có xu hướng sử dụng tiếng Việt phổ thông nhiều hơn, dẫn đến sự mai một của một số đặc điểm ngữ âm địa phương. Điều này đặt ra một thách thức lớn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng địa phương Phú Yên. Cần có những biện pháp để khuyến khích việc sử dụng và truyền dạy ngữ âm tiếng Phú Yên cho thế hệ trẻ.

2.3. Khó khăn trong việc thu thập và phân tích dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu về ngữ âm tiếng Phú Yên đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng chuyên môn cao. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm kiếm và phỏng vấn những người bản ngữ lớn tuổi, những người còn giữ được những đặc điểm ngữ âm truyền thống. Việc phân tích dữ liệu cũng đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về âm vị học và các phương pháp phân tích ngôn ngữ hiện đại. Cần sử dụng các phần mềm và công cụ hỗ trợ để phân tích âm điệu tiếng Phú Yên và các đặc điểm ngữ âm khác một cách chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Cách Tiếp Cận

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp điều tra ngôn ngữ được sử dụng để thu thập dữ liệu từ người bản ngữ. Phương pháp thống kê ngôn ngữ học được sử dụng để phân tích và xử lý dữ liệu. Phương pháp miêu tả cấu trúc được sử dụng để mô tả đặc điểm ngữ âm của tiếng Phú Yên. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để so sánh ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Việt chuẩn và các phương ngữ khác. Việc sử dụng các phần mềm và công cụ hỗ trợ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích dữ liệu.

3.1. Điều tra ngôn ngữ và thu thập dữ liệu thực tế

Phương pháp điều tra ngôn ngữ là một phương pháp quan trọng trong việc nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên. Các nhà nghiên cứu cần phải tiến hành các cuộc khảo sát thực địa, phỏng vấn người bản ngữ và ghi âm các đoạn hội thoại tự nhiên. Việc thu thập dữ liệu thực tế giúp các nhà nghiên cứu có được cái nhìn chính xác về cách phát âm tiếng Phú Yên và các đặc điểm ngữ âm khác. Cần chú ý đến việc chọn mẫu khảo sát đại diện cho các vùng khác nhau của Phú Yên.

3.2. Thống kê ngôn ngữ học và phân tích dữ liệu

Phương pháp thống kê ngôn ngữ học được sử dụng để phân tích và xử lý dữ liệu thu thập được. Các nhà nghiên cứu sử dụng các công cụ thống kê để xác định tần suất xuất hiện của các âm vị, các biến thể ngữ âm và các hiện tượng ngôn ngữ khác. Việc phân tích dữ liệu giúp các nhà nghiên cứu có được cái nhìn tổng quan về hệ thống ngữ âm tiếng Phú Yên và các đặc điểm nổi bật của nó. Cần sử dụng các phần mềm thống kê chuyên dụng để đảm bảo tính chính xác của kết quả phân tích.

3.3. Miêu tả cấu trúc và so sánh đối chiếu

Phương pháp miêu tả cấu trúc được sử dụng để mô tả đặc điểm ngữ âm của tiếng Phú Yên một cách chi tiết và có hệ thống. Các nhà nghiên cứu phân tích cấu trúc âm tiết, hệ thống nguyên âm, hệ thống phụ âm và các đặc điểm ngữ âm khác. Phương pháp so sánh đối chiếu được sử dụng để so sánh ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Việt chuẩn và các phương ngữ khác, từ đó xác định những điểm tương đồng và khác biệt. Cần sử dụng các bảng phiên âm quốc tế (IPA) để đảm bảo tính chính xác và khách quan trong việc miêu tả ngữ âm.

IV. Đặc Điểm Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Phân Tích Chi Tiết Âm Vị

Nghiên cứu đặc điểm ngữ âm tiếng Phú Yên cho thấy sự khác biệt so với tiếng Việt chuẩn ở nhiều khía cạnh. Về phụ âm đầu, có sự khác biệt trong cách phát âm một số âm vị. Về âm đệm, có sự biến đổi và lược bỏ âm đệm. Về âm chính, có sự khác biệt trong cách phát âm một số nguyên âm. Về âm cuối, có sự khác biệt trong cách phát âm một số phụ âm cuối. Về thanh điệu, có sự khác biệt về số lượng và cách phát âm các thanh điệu. Những khác biệt này tạo nên biến thể ngôn ngữ Phú Yên độc đáo.

4.1. Sự khác biệt về phụ âm đầu trong tiếng Phú Yên

Một số phụ âm đầu trong tiếng Phú Yên có cách phát âm khác so với tiếng Việt chuẩn. Ví dụ, âm /r/ có thể được phát âm thành /ʒ/ hoặc /j/ trong một số trường hợp. Âm /v/ có thể được phát âm thành /b/. Những khác biệt này có thể gây khó khăn cho người ngoài khi nghe và hiểu tiếng Phú Yên. Cần nghiên cứu sâu hơn về sự biến đổi phụ âm đầu trong tiếng Phú Yên.

4.2. Biến đổi và lược bỏ âm đệm trong phương ngữ Phú Yên

Âm đệm trong tiếng Phú Yên có thể bị biến đổi hoặc lược bỏ trong một số trường hợp. Ví dụ, âm đệm /w/ có thể bị lược bỏ trong một số từ. Sự biến đổi và lược bỏ âm đệm có thể ảnh hưởng đến cách phát âm và nhận diện từ. Cần nghiên cứu về tần suất lược bỏ âm đệm trong tiếng Phú Yên.

4.3. Sự khác biệt về âm chính và âm cuối

Âm chính và âm cuối trong tiếng Phú Yên cũng có những khác biệt so với tiếng Việt chuẩn. Một số nguyên âm có thể được phát âm khác đi, và một số phụ âm cuối có thể bị lược bỏ hoặc thay đổi. Những khác biệt này góp phần tạo nên sự độc đáo của ngữ âm tiếng Phú Yên. Cần so sánh hệ thống âm cuối tiếng Phú Yên với tiếng Việt chuẩn.

V. So Sánh Ngữ Âm Tiếng Phú Yên Với Tiếng Sài Gòn và Hà Nội

So sánh ngữ âm tiếng Phú Yên với tiếng Sài Gòn và Hà Nội cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt. Về phụ âm đầu, có những âm vị được phát âm giống nhau, nhưng cũng có những âm vị có cách phát âm khác nhau. Về âm đệm, có những điểm tương đồng và khác biệt trong cách phát âm và lược bỏ âm đệm. Về âm chính, có những nguyên âm được phát âm giống nhau, nhưng cũng có những nguyên âm có cách phát âm khác nhau. Về âm cuối, có những phụ âm cuối được phát âm giống nhau, nhưng cũng có những phụ âm cuối có cách phát âm khác nhau. Về thanh điệu, có những thanh điệu tương ứng, nhưng cũng có những thanh điệu không tương ứng.

5.1. Tương đồng và khác biệt về phụ âm đầu

So sánh phụ âm đầu tiếng Phú Yên với tiếng Sài Gòn và Hà Nội cho thấy một số âm vị được phát âm tương tự, trong khi một số âm vị khác có sự khác biệt rõ rệt. Ví dụ, âm /s/ và /ʃ/ có thể được phát âm khác nhau ở ba phương ngữ này. Cần phân tích chi tiết sự khác biệt phụ âm đầu giữa các phương ngữ.

5.2. So sánh âm đệm và âm chính giữa các phương ngữ

Âm đệm và âm chính trong tiếng Phú Yên, tiếng Sài Gòn và tiếng Hà Nội cũng có những điểm tương đồng và khác biệt. Ví dụ, cách phát âm các nguyên âm đôi có thể khác nhau ở ba phương ngữ này. Cần nghiên cứu về sự biến đổi âm chính trong tiếng Phú Yên so với các phương ngữ khác.

5.3. Thanh điệu Điểm khác biệt lớn giữa các vùng

Thanh điệu là một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa các phương ngữ tiếng Việt. Tiếng Phú Yên có hệ thống thanh điệu riêng, khác với tiếng Sài Gòn và tiếng Hà Nội. Cần phân tích âm điệu tiếng Phú Yên và so sánh với các phương ngữ khác để hiểu rõ hơn về sự đa dạng của tiếng Việt.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Khắc Phục Lỗi Chính Tả Tiếng Phú Yên

Nghiên cứu ngữ âm tiếng Phú Yên có ý nghĩa thực tiễn trong việc khắc phục lỗi chính tả cho học sinh. Do ảnh hưởng của cách phát âm địa phương, học sinh thường mắc các lỗi chính tả khi viết. Việc hiểu rõ đặc điểm phát âm tiếng Phú Yên giúp giáo viên và học sinh nhận diện và sửa chữa các lỗi này. Cần xây dựng các chương trình giáo dục phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của địa phương, giúp học sinh nắm vững kiến thức về tiếng Việt chuẩn và đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng địa phương Phú Yên.

6.1. Thực trạng lỗi chính tả do ảnh hưởng phương ngữ

Học sinh ở Phú Yên thường mắc các lỗi chính tả do ảnh hưởng của cách phát âm địa phương. Ví dụ, học sinh có thể nhầm lẫn giữa các âm /n/ và /l/, hoặc giữa các thanh điệu khác nhau. Cần khảo sát thực trạng lỗi chính tả của học sinh để có cơ sở xây dựng các biện pháp khắc phục.

6.2. Biện pháp khắc phục lỗi chính tả hiệu quả

Để khắc phục lỗi chính tả cho học sinh, cần có sự phối hợp giữa giáo viên và học sinh. Giáo viên cần trang bị kiến thức về ngữ âm tiếng Phú Yên và các lỗi chính tả thường gặp. Học sinh cần luyện tập phát âm đúng và nắm vững quy tắc chính tả. Cần xây dựng các bài tập và trò chơi ngôn ngữ để giúp học sinh luyện tập một cách thú vị.

6.3. Vai trò của giáo viên và gia đình trong việc bảo tồn ngôn ngữ

Giáo viên và gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của tiếng địa phương Phú Yên. Giáo viên cần khuyến khích học sinh sử dụng tiếng địa phương trong các hoạt động ngoại khóa. Gia đình cần tạo môi trường để con em tiếp xúc và sử dụng tiếng địa phương. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu sự nghiệp khai phá xứ Đàng Trong của chúa Nguyễn. Thời còn vương quốc Chăm Pa, Thành Hồ là cửa ngõ châu Thượng Nguyên. Thời các chúa Nguyễn, Tuy Hòa là cửa ngõ của Thủy Xá, Hỏa Xá mà sự giao thương chủ yếu là con sông Ba nối liền giữa duyên hải với đại ngàn (Tây Nguyên). Năm 1629, chúa Nguyễn Phúc Nguyên (chúa sãi) ly khai với chúa Trịnh, xây dựng xứ Đàng Trong từ sông Gianh (Quảng Bình) trở vào, chia xứ Đàng Trong từ sông Gianh đến núi Đá Bia thành 7 dinh.

Phủ Phú Yên được nâng hạng thành dinh Trấn Biên (đơn vị hành chính cấp tỉnh). Thời kỳ lịch sử tiếp theo, với một vị trí chiến lược quan trọng, Phú Yên là nơi đối đầu quyết liệt giữa nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn. Năm 1771, anh em nhà Tây Sơn bắt đầu khởi nghiệp tại Tây Sơn thượng và Tây Sơn hạ. Tháng 5/1775, tướng nhà Nguyễn là Tống Phước Hiệp mang quân đánh Phú Yên, quân bộ đóng ở Xuân Đài, quân thủy đóng ở Vũng Lấm.

Tháng 7/1775, quân của Tây Sơn do Nguyễn Quang Sáng, Lương Văn Trực cùng chúa Thủy Xá là Ma Khương tụ quân ở núi Ma Hiên, phối hợp với lực lượng thủy quân của Lưu Quốc Hùng, Trần Văn Nhâm hợp thành lực lượng Tây Sơn hữu đạo, cùng với 2.000 quân do Nguyễn Huệ chỉ huy từ Quy Nhơn kéo vào đánh úp quân Tống Phước Hiệp đang đóng tại Xuân Đài và Vũng Lắm, tiêu diệt 2 vạn quân ngũ dinh (Bình Khang, Bình Thuận, Trấn Biên, Phiên Trấn và Long Hồ) của Tống Phước Hiệp, ghi chiến công vang dội. Từ khi địa danh Phú Yên có tên trên bản đồ đất nước đến nay, đã trải qua nhiều xáo trộn, biến động, chia tách, hợp nhất. Phú Yên đã từng là phủ (1611 - 1629), dinh (1629 - 1808), trấn (1808 - 1826), có lúc là đạo. Từ năm 1832 đến 1975, Phú Yên là tỉnh; từ 1975 – 1989: sáp nhập với tỉnh Phú Khánh; từ 1989 đến nay: trở lại tên gọi như cũ là tỉnh Phú Yên.

Hiện nay, Phú Yên có 9 đơn vị hành chính, bao gồm các huyện: - 13 - Sông Cầu, Đồng Xuân, Tuy An, Phú Hòa, Đông Hòa, Tây Hòa, Sơn Hòa, Sông Hinh và thành phố Tuy Hòa. Đặc điểm dân cư Phú Yên là địa bàn cư trú đa dân tộc. Trước khi người Việt vào Phú Yên (1578), vùng đất này thuộc vương quốc Chăm Pa và các dân tộc anh em Ba Na, Ê Đê ở phía Tây (Thủy Xá, Hỏa Xá). Sau biến cố lịch sử người Việt mở đất Phú Yên, một bộ phận người Chăm đi vào miền trong (Ninh Thuận - Bình Thuận), một bộ phận lên núi chung sống với dân tộc Ba Na và Ê Đê (dân tộc học gọi là dân tộc Chăm-Hroi).

Để khai khẩn đất Phú Yên, Trấn biên quan Lương Văn Chánh chiêu mộ 3.000 lưu dân (những người nghèo không sản nghiệp) Thanh Nghệ và Quảng Nam vào định cư ở Phú Yên. Ngoài ra, còn có một bộ phận quân lính của chúa Trịnh bị chúa Nguyễn bắt làm tù binh (1648) được đưa vào Phú Yên để bổ sung nguồn nhân lực khai phá vùng đất mới. Năm 1655 - 1660, chúa Nguyễn vượt sông Gianh đưa dân Nghệ An vào khai khẩn Phú Yên. Năm 1668, nhiều bà con người Hoa trong phong trào “phản Thanh - phục Minh” ở Phúc Kiến, Triều Châu, đảo Hải Nam chạy sang xin tị nạn ở vùng đất chúa Nguyễn quản lý.

Chúa Nguyễn Phúc Tần (Hiền Vương) cho định cư ở nhiều tỉnh khác nhau, trong đó Phú Yên có 5 điểm dân cư người Hoa. Đến năm 1865 – 1866, vua Tự Đức có chủ trương đưa một số dân nghèo ở các tỉnh lân cận và tỉnh Bình Thuận ra định cư ở Phú Yên. Sau năm 1954, nhiều bà con miền Bắc cũng vào lập nghiệp ở đất Phú Yên. Sau năm 1979, nhiều bà con dân tộc phía Bắc (như Tày, Nùng, Thái…) cũng vào sinh sống ở phía Tây Phú Yên.

Về tiếng nói của các dân tộc anh em trên địa bàn thì bà con người Hoa nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu thuộc ngôn ngữ họ Hán - Tạng; bà con người Chăm H’roi (hậu duệ của người Chăm) trên đất Phú Yên nếu sống ở vùng dân tộc Ba Na thì Ba Na hóa, sống ở vùng Ê Đê thì Ê Đê - 14 - hóa. Họ vẫn còn lưu giữ ngôn ngữ (tiếng nói) của mình nhưng hoàn toàn cắt đứt với truyền thống cũ, không sử dụng được văn tự Chăm cổ. Về dân số, tính đến năm 2008, Phú Yên có số dân là 885.438 người, trong đó chiếm phần lớn là người Kinh (khoảng 95% dân số), còn lại là các dân tộc khác như: Êđê, Chăm, Bana, Hoa, Tày, Nùng, Dao… Xét theo khu vực, thành thị có 179.959 người và nông thôn có 705. Trong tổng số 30 tộc người đang sinh sống tại Phú Yên hiện nay, người Việt, Êđê, Chăm, Bana, Hoa là những cư dân có thời gian sinh sống lâu đời nhất.

Các khái niệm liên quan Có một số khái niệm liên quan đến đề tài cần được định rõ trong khi tiến hành luận văn. Đó là các khái niệm, định nghĩa về âm tiết, phương ngữ, bán phương ngữ, thổ ngữ, tiếng chuẩn, tiếng địa phương, vùng phương ngữ, nhóm thổ ngữ. Âm tiết Khái niệm âm tiết được nhiều nhà ngôn ngữ học như Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Tài Cẩn, Cao Xuân Hạo, Nguyễn Phan Cảnh, Nguyễn Quang Hồng, Đinh Lê Thư, Nguyễn Văn Huệ… quan tâm nghiên cứu. Nhìn chung, các nhà ngữ học này đều quan niệm âm tiết là đơn vị cơ sở, đơn vị xuất phát điểm cho việc phân tích ngữ âm tiếng Việt.

Để miêu tả và phân xuất âm tiết, chúng tôi chọn khuynh hướng chịu ảnh hưởng của trường phái Đông phương học. Đó là phân xuất âm tiết thành các yếu tố âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối và thanh điệu. Phương ngữ Luận văn dùng thuật ngữ phương ngữ theo định nghĩa của Hoàng Thị Châu (2009): “Phương ngữ là một thuật ngữ ngôn ngữ học để chỉ sự biểu hiện của ngôn ngữ toàn dân ở một địa phương cụ thể với những nét khác biệt của nó so với ngôn ngữ toàn dân hay với một phương ngữ khác” [8 : 29]. Bán phương ngữ X.

Xtêpanov (1984) quan niệm: “Nếu phương ngữ là ngôn ngữ của nông thôn thì bán phương ngữ là ngôn ngữ của thành phố”. Cách hiểu này cũng gần với quan niệm của Hoàng Thị Châu: “Phương ngữ của thành phố là bán phương ngữ, …nghiêng về những nét toàn dân hơn là những nét của địa phương mình” [8 : 75]. C Thompson (1965) thì cho rằng trong tiếng Việt, có trạng thái chuyển tiếp như một bán phương ngữ. “Nếu chúng ta khảo sát tiếng Việt từ Bắc vào Nam thì sẽ thấy trạng thái chuyển tiếp từ vùng nọ sang vùng kia mà phương ngữ các thành phố lớn như Hà Nội, Vinh, Huế, Đà Nẵng, Sài Gòn có thể xem là tiêu biểu” [49 : 78].

Chúng tôi sử dụng khái niệm bán phương ngữ theo cách hiểu của Huỳnh Công Tín (1999), như là một phương ngữ chuyển tiếp, vừa mang một số đặc điểm của phương ngữ này, vừa mang một số đặc điểm của phương ngữ khác, trong đó có xu hướng gần với sự chuẩn mực. Thổ ngữ Thổ ngữ, theo quan niệm của Vương Toàn (1986) là khái niệm mang tính chất khu vực địa lý, “bên trong mỗi phương ngữ lại có những thổ ngữ, là biến thể của phương ngữ ở khu vực địa lý hẹp hơn (như tỉnh, huyện hoặc làng)” [55 : 275]. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, thổ ngữ phân bố ở phạm vi huyện, xã, thôn còn phương ngữ phân bố ở một vùng như tỉnh, thành phố. Liên quan đến thuật ngữ thổ ngữ, Hoàng Thị Châu dùng thuật ngữ “đảo thổ ngữ” để chỉ “một vùng nhỏ bé về địa dư, dân số cũng ít nhưng lọt thỏm giữa một vùng phương ngữ rộng lớn và tiếng nói của nó hết sức đặc biệt so với toàn vùng” [8 : 76].

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “thổ ngữ” để chỉ biến thể của ngôn ngữ trên phạm vi lãnh thổ từ cấp tỉnh trở xuống, như ý kiến của Đỗ Hữu Châu (1981), Vương Toàn (1986), Phạm Văn Hảo - 16 - (1985); còn thuật ngữ phương ngữ là biến thể ngôn ngữ trên phạm vi lãnh thổ rộng hơn, bao gồm nhiều tỉnh, thành. Và như vậy, tiếng Phú Yên được chúng tôi quan niệm là một thổ ngữ. Tiếng chuẩn và tiếng địa phương Cặp khái niệm tiếng chuẩn và tiếng địa phương được dùng với nghĩa tương ứng với cặp khái niệm ngôn ngữ toàn dân và ngôn ngữ địa phương. Như vậy, tiếng chuẩn được sử dụng trên phạm vi cả nước, có thể được hình dung như tiếng Hà Nội, có bổ sung thêm những sự phân biệt quan yếu của các phương ngữ khác được phản ánh trong chính tả của tiếng Việt.

Còn tiếng địa phương chỉ được sử dụng bởi một nhóm người, tập thể người ở một phạm vi hẹp. Đây là biến thể về mặt địa lý của tiếng Việt. Ở đây, chúng tôi sử dụng khái niệm “tiếng” với ý nghĩa tiếng địa phương, để chỉ cách phát âm của người dân ở tỉnh Phú Yên. Ngoài ra, đôi khi chúng tôi cũng dùng từ “thổ ngữ Phú Yên” để gọi tiếng Phú Yên.

Vùng phương ngữ và nhóm thổ ngữ Nhiều nhà Việt ngữ học dùng khái niệm “vùng phương ngữ, nhóm thổ ngữ” để chỉ một số phương ngữ có chung một số đặc điểm ngôn ngữ nào đó để có thể xếp thành vùng như cách gọi “vùng phương ngữ Bắc bộ”, “vùng phương ngữ Trung bộ”, “vùng phương ngữ Nam bộ”. Đó là các tác giả Hoàng Thị Châu (1989), Võ Xuân Trang (1991). Võ Xuân Trang (1991) cho rằng nhóm thổ ngữ như là “sự tập hợp các thổ ngữ có cùng một số đặc điểm ngữ âm nhất định. Các thổ ngữ trong cùng một nhóm có thể được phân bố trên cùng một địa bàn hoặc trên những địa bàn khác nhau của một phương ngữ” [57 : 14].

Như vậy, tiếng Phú Yên thuộc nhóm thổ ngữ Bình – Phú – Khánh – Thuận, thuộc vùng phương ngữ Nam Trung bộ. Vùng đồng ngữ, đồng ngữ tuyến - 17 - Khái niệm vùng đồng ngữ được hiểu như là một hiện tượng ngữ âm, từ vựng nào đó có thể được phân bố trải dài ở nhiều phương ngữ. Giới hạn của vùng đồng ngữ sẽ là đồng ngữ tuyến. Đồng ngữ tuyến được hiểu là “đường xác định ranh giới phương ngữ” [8 : 77], xác định các đặc tính của các phương ngữ.

Chẳng hạn: tiếng Phú Yên có đồng ngữ tuyến với tiếng Việt chuẩn ở các phụ âm đầu /b-, m-, f-, th-, t-, d-, n-, s-, -, -, c-, k-, m-, -, ŋ-, -, z-, χ-, -, h-, l-/. Hai phụ âm đầu /w-/, /j-/ tạo nên đồng ngữ tuyến với tiếng Sài Gòn.