Nghiên Cứu Đặc Điểm Mô Bệnh Học và Biểu Hiện IDH1 R132H Trong U Sao Bào

Nghiên cứu đặc điểm mô bệnh học và biểu hiện IDH1 R132H trong các u sao bào thường gặp, cung cấp thông tin quan trọng cho chẩn đoán và điều trị.

• Tác giả: Nguyễn Bùi Ngọc Diệp
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Vũ Thiện
• Trường học: Đại Học Y Dược TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giải Phẫu Bệnh
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Mô Bệnh Học và Biểu Hiện IDH1 R132H Trong U Sao Bào
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp Chuyên Khoa Cấp II
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Mô học tế bào thần kinh đệm của não
• 1.2. Phân loại u sao bào và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh theo WHO 2016
• 1.3. Đặc điểm giải phẫu bệnh một số u sao bào thường gặp
• 1.4. Tiên lượng và điều trị
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn chọn mẫu
• 2.4. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Các biến số nghiên cứu
• 2.6. Quy trình thực hiện
• 2.7. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.8. Y đức trong nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Các đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm mô bệnh học trong nghiên cứu
• 3.3. Biểu hiện hóa mô miễn dịch IDH1 và mối liên hệ với các đặc điểm lâm sàng – Giải phẫu bệnh
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Các đặc điểm của mẫu nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm mô bệnh học trong nghiên cứu
• 4.3. Biểu hiện hóa mô miễn dịch IDH1 và mối liên hệ với các đặc điểm lâm sàng – Giải phẫu bệnh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đặc Điểm Mô Bệnh Học U Sao Bào

Nghiên cứu về u sao bào và biểu hiện IDH1 R132H là một lĩnh vực quan trọng trong y học hiện đại. U sao bào là loại u não nguyên phát phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ cao trong các bệnh lý thần kinh. Việc hiểu rõ về đặc điểm mô bệnh học của u sao bào giúp các bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác và lựa chọn phương pháp điều trị hiệu quả. Nghiên cứu này không chỉ tập trung vào các đặc điểm mô học mà còn xem xét mối liên hệ giữa biểu hiện IDH1 và các yếu tố lâm sàng khác.

1.1. Đặc Điểm Cơ Bản Của U Sao Bào

U sao bào được phân loại thành nhiều loại khác nhau, bao gồm u sao bào lan tỏa và u sao bào phồng. Mỗi loại có những đặc điểm mô bệnh học riêng biệt, ảnh hưởng đến tiên lượng và phương pháp điều trị. Nghiên cứu cho thấy rằng u sao bào lan tỏa thường có đột biến IDH1, dẫn đến sự thay đổi trong quá trình phát triển của tế bào.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Biểu Hiện IDH1 R132H

Biểu hiện của IDH1 R132H trong u sao bào có thể ảnh hưởng đến tiên lượng bệnh nhân. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các u có đột biến IDH1 thường có tiên lượng tốt hơn so với các u không có đột biến. Điều này mở ra hướng đi mới trong việc điều trị và theo dõi bệnh nhân.

II. Vấn Đề Chẩn Đoán U Sao Bào và Thách Thức Liên Quan

Chẩn đoán chính xác u sao bào là một thách thức lớn trong y học. Các bác sĩ thường phải dựa vào nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm triệu chứng lâm sàng và đặc điểm mô bệnh học. Tuy nhiên, việc phân loại và chẩn đoán u sao bào vẫn còn nhiều khó khăn do sự đa dạng trong biểu hiện lâm sàng và mô học. Nghiên cứu này nhằm làm rõ hơn về các vấn đề này.

2.1. Những Khó Khăn Trong Chẩn Đoán U Sao Bào

Một trong những khó khăn lớn nhất trong chẩn đoán u sao bào là sự tương đồng giữa các loại u khác nhau. Các triệu chứng lâm sàng có thể không đặc hiệu, dẫn đến việc chẩn đoán sai. Việc sử dụng các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và sinh thiết là cần thiết để xác định chính xác loại u.

2.2. Tác Động Của Đột Biến Gen Đến Chẩn Đoán

Đột biến gen IDH1 có thể ảnh hưởng đến cách mà các bác sĩ chẩn đoán và điều trị u sao bào. Việc phát hiện sớm đột biến này có thể giúp cải thiện tiên lượng và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp hơn cho bệnh nhân.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Mô Bệnh Học U Sao Bào

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để phân tích đặc điểm mô bệnh học của u sao bào. Các phương pháp này bao gồm phân tích mô học, nhuộm hóa mô miễn dịch và xét nghiệm gen. Mục tiêu là xác định mối liên hệ giữa biểu hiện IDH1 và các đặc điểm mô bệnh học khác.

3.1. Phân Tích Mô Học U Sao Bào

Phân tích mô học là phương pháp chính để xác định các đặc điểm của u sao bào. Các mẫu mô được thu thập từ bệnh nhân và được nhuộm bằng các phương pháp khác nhau để xác định cấu trúc và hình thái của tế bào. Điều này giúp xác định loại u và mức độ ác tính.

3.2. Nhuộm Hóa Mô Miễn Dịch IDH1

Nhuộm hóa mô miễn dịch là một kỹ thuật quan trọng trong nghiên cứu này. Kỹ thuật này cho phép xác định sự hiện diện của IDH1 R132H trong các mẫu mô, từ đó giúp đánh giá mối liên hệ giữa biểu hiện gen và các đặc điểm mô bệnh học của u sao bào.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đặc Điểm Mô Bệnh Học U Sao Bào

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng u sao bào có nhiều đặc điểm mô bệnh học khác nhau. Các mẫu mô được phân tích cho thấy sự hiện diện của biểu hiện IDH1 R132H trong một số loại u sao bào. Điều này cho thấy rằng đột biến gen IDH1 có thể là một yếu tố quan trọng trong việc xác định tiên lượng bệnh nhân.

4.1. Đặc Điểm Mô Bệnh Học Của U Sao Bào Lan Tỏa

U sao bào lan tỏa thường có đặc điểm mô bệnh học với sự hiện diện của tế bào sao bào và sự tăng sinh tế bào. Các nghiên cứu cho thấy rằng u sao bào lan tỏa có đột biến IDH1 thường có tiên lượng tốt hơn so với các loại u khác.

4.2. Mối Liên Hệ Giữa Biểu Hiện IDH1 và Tiên Lượng

Nghiên cứu cho thấy rằng biểu hiện IDH1 R132H có mối liên hệ chặt chẽ với tiên lượng của bệnh nhân. Những bệnh nhân có đột biến IDH1 thường có thời gian sống lâu hơn và phản ứng tốt hơn với các phương pháp điều trị.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu U Sao Bào

Nghiên cứu về u sao bào và biểu hiện IDH1 R132H đã cung cấp nhiều thông tin quý giá về đặc điểm mô bệnh học của loại u này. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc xác định đột biến IDH1 có thể giúp cải thiện tiên lượng và phương pháp điều trị cho bệnh nhân. Tương lai của nghiên cứu này có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong việc điều trị u não.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Đột Biến Gen

Nghiên cứu về đột biến gen IDH1 không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cơ chế phát triển của u sao bào mà còn mở ra cơ hội cho các phương pháp điều trị mới. Việc phát hiện sớm đột biến này có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu U Não

Tương lai của nghiên cứu u não có thể tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị nhắm trúng đích dựa trên các đặc điểm mô bệnh học và đột biến gen. Điều này có thể giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu tác dụng phụ cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

U thần kinh đệm là nhóm tổn thương ác tính nguyên phát phổ biến nhất tại hệ thần kinh trung ương, chiếm khoảng 60% đến 70% tổng số các ca u não được ghi nhận trong thực hành lâm sàng. Hằng năm, chỉ riêng tại Bệnh viện Chợ Rẫy đã tiếp nhận và điều trị cho hơn 300 trường hợp u thần kinh đệm ở các giai đoạn khác nhau. Trước đây, việc chẩn đoán bản chất mô học và phân độ ác tính hoàn toàn phụ thuộc vào hình ảnh vi thể truyền thống trên tiêu bản nhuộm Hematoxylin - Eosin. Tuy nhiên, cách tiếp cận đơn thuần này bộc lộ nhiều hạn chế trong việc phản ánh chính xác tốc độ tiến triển sinh học cũng như dự lượng thời gian sống còn của người bệnh.

Nhằm khắc phục khoảng trống đó, hệ thống phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới cập nhật năm 2016 đã tích hợp các dấu ấn sinh học phân tử vào quy trình phân tầng bệnh học, đặc biệt là tình trạng đột biến gen Isocitrate dehydrogenase 1 (IDH1). Luận văn tập trung nghiên cứu trên 160 mẫu bệnh phẩm u sao bào thu thập trong giai đoạn từ tháng 01/2019 đến tháng 12/2019 tại Bệnh viện Chợ Rẫy. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là xác định đặc điểm mô bệnh học chi tiết, tỷ lệ bộc lộ protein đột biến IDH1 R132H bằng kỹ thuật hóa mô miễn dịch, đồng thời phân tích mối tương quan giữa tình trạng đột biến này với các biến số giải phẫu bệnh và thông số nhân khẩu học của bệnh nhân. Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao khi cung cấp cơ sở dữ liệu chuẩn mực giúp nâng cao độ chính xác trong phân loại u não, hỗ trợ bác sĩ lâm sàng tối ưu hóa phác đồ điều trị nhắm trúng đích và tiên lượng bệnh chuẩn xác hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phân loại các khối u hệ thần kinh trung ương của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2016), một bước tiến mang tính bước ngoặt khi kết hợp song song hình thái học vi thể và các biến đổi phân tử cốt lõi. Trong phân loại này, các thực thể bệnh học chính bao gồm u sao bào lan tỏa (Diffuse Astrocytoma - độ II), u sao bào thoái sản (Anaplastic Astrocytoma - độ III) và u nguyên bào thần kinh đệm (Glioblastoma Multiforme - độ IV) được phân tầng dựa trên tình trạng đột biến gen IDH.

Về mặt sinh học phân tử, gen IDH1 định vị tại nhánh dài nhiễm sắc thể số 2 vị trí 33 (2q33), mã hóa cho enzyme IDH1 trong bào tương có vai trò xúc tác phản ứng chuyển hóa isocitrate thành 2-ketoglutarate (2-KG) và sản sinh NADPH. Đột biến sai nghĩa tại vị trí codon 132 thay thế arginine bằng histidine (R132H) chiếm hơn 90% các biến đổi IDH1 trong u thần kinh đệm. Khi xảy ra đột biến, enzyme bị suy giảm hoạt tính sinh lý và chuyển sang khử 2-KG thành 2-hydroxyglutarate (2-HG). Sự tích tụ quá mức của 2-HG – một chất chuyển hóa sinh ung (oncometabolite) – dẫn đến ức chế các enzyme khử methyl của histone và họ men TET, gây ức chế biệt hóa tế bào và hoạt hóa con đường truyền tín hiệu thiếu oxy HIF-1alpha thúc đẩy quá trình tăng sinh mạch, xâm lấn mô não.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang mô tả, thực hiện hồi cứu trên 160 khối nến bệnh phẩm mô não được lưu trữ tại Khoa Giải phẫu bệnh Bệnh viện Chợ Rẫy trong toàn bộ năm 2019. Phương pháp chọn mẫu hàng loạt ca liên tiếp được áp dụng đối với tất cả trường hợp thỏa mãn tiêu chuẩn chọn vào (có đầy đủ hồ sơ bệnh án, mô nến đạt chất lượng kỹ thuật, chẩn đoán xác định u sao bào độ II, III hoặc IV) và không nằm trong tiêu chuẩn loại trừ (mẩu mô sinh thiết quá nhỏ hoặc hoại tử rộng không còn tế bào u nguyên vẹn).

Mỗi khối nến được cắt lát mỏng với độ dày tiêu chuẩn từ 3 đến 5 micromet, sấy ở nhiệt độ 56 độ C trong tối thiểu 30 phút, sau đó tiến hành nhuộm Hematoxylin - Eosin để thẩm định vi thể các chỉ tiêu: mật độ tế bào, dị dạng nhân, thoái hóa vi nang, biến đổi sao bào phồng, hoại tử và tăng sinh nội mô mạch máu. Đồng thời, kỹ thuật hóa mô miễn dịch được triển khai bằng kháng thể đơn dòng IDH1 R132H (hãng GeneAb) trên hệ thống máy nhuộm tự động Intellipath. Tình trạng bộc lộ được ghi nhận dương tính khi có từ 10% tế bào u trở lên bắt màu nâu rõ tại bào tương, sử dụng mẫu chứng dương đã được xác thực đột biến bằng phương pháp giải trình tự Sanger. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 20.0; các phép kiểm ANOVA, Chi-square và Fisher's exact test được lựa chọn nhằm kiểm định mối liên hệ giữa các biến số định lượng và định tính với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Trong tổng số 160 bệnh nhân được thu thập vào nghiên cứu, phân bố mô bệnh học cho thấy u nguyên bào thần kinh đệm (độ IV) chiếm tỷ lệ áp đảo với 86 trường hợp (tương đương 53,75%), tiếp đến là u sao bào lan tỏa (độ II) với 54 ca (chiếm 33,75%) và u sao bào thoái sản (độ III) chiếm 20 ca (đạt 12,5%). Tuổi trung bình của toàn bộ dân số nghiên cứu là 43,58 ± 2,51 tuổi, dao động từ 6 đến 76 tuổi. Đáng chú ý, độ tuổi trung bình có sự gia tăng tịnh tiến theo độ ác tính: nhóm u sao bào lan tỏa khởi phát ở độ tuổi trẻ nhất với 36,4 ± 3,82 tuổi, nhóm u thoái sản là 41,9 ± 7,2 tuổi và nhóm u nguyên bào thần kinh đệm đạt mức cao nhất là 48,5 ± 3,4 tuổi (sự khác biệt giữa độ II và độ IV có ý nghĩa thống kê rất rõ với p < 0,001).

Về phân bố giới tính, nam giới chiếm ưu thế với 97 bệnh nhân (tỷ lệ 60,6%), trong khi nữ giới có 63 ca (chiếm 39,4%), thiết lập tỷ lệ nam/nữ chung là 1,54 : 1. Khảo sát vi thể chỉ ra các hình thái đặc thù: hiện diện hoại tử dạng hàng rào và tăng sinh mạch máu dạng cầu thận xuất hiện ở 100% ca u nguyên bào thần kinh đệm, trong khi cấu trúc thoái hóa vi nang và mật độ tế bào mức độ trung bình tập trung chủ yếu ở u sao bào lan tỏa độ II. Biểu hiện hóa mô miễn dịch IDH1 R132H ghi nhận tỷ lệ dương tính cao vượt trội ở các u sao bào độ thấp và u thoái sản (dao động từ 60% đến 75%), trong khi tỷ lệ này giảm xuống dưới 15% ở nhóm u nguyên bào thần kinh đệm nguyên phát.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện về độ tuổi và giới tính trong nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với nhiều công bố quy mô lớn trên thế giới. Tỷ lệ nam giới chiếm hơn 60% phản ánh đúng đặc tính dịch tễ học u thần kinh đệm tại Mỹ với tỷ lệ nam/nữ là 1,6 : 1 và Thụy Điển là 1,28 : 1. Sự chênh lệch tuổi có ý nghĩa thống kê giữa u sao bào lan tỏa (36,4 tuổi) và u nguyên bào thần kinh đệm (48,5 tuổi) củng cố vững chắc mô hình sinh bệnh học hai con đường: các u độ thấp phát sinh sớm ở người trẻ tuổi thông qua đột biến IDH1 ban đầu, trong khi đa số u nguyên bào thần kinh đệm ở người lớn tuổi phát sinh nguyên phát (de novo) độc lập với con đường đột biến IDH.

Khi biểu diễn các dữ liệu này trên biểu đồ phân bố tương quan và bảng liên định chéo giữa tình trạng IDH1 với độ mô học, sự sụt giảm rõ rệt của dấu ấn IDH1 R132H ở nhóm u độ IV đã làm sáng tỏ giá trị tiên lượng vượt trội của phân tử này. Các tế bào u sao bào lan tỏa mang đột biến IDH1 phát triển chậm, đáp ứng tốt hơn với phẫu thuật kết hợp hóa xạ trị, mang lại thời gian sống trung vị kéo dài lên tới hơn 10 năm so với chỉ khoảng 12 đến 15 tháng ở những bệnh nhân u nguyên bào thần kinh đệm mang gen IDH kiểu dại. Kỹ thuật hóa mô miễn dịch tự động cho thấy sự tương thích rất cao với giải trình tự gen, chứng minh đây là công cụ chẩn đoán tuyến đầu vừa nhanh chóng vừa tiết kiệm chi phí cho các cơ sở giải phẫu bệnh lâm sàng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa quy trình tiếp cận chẩn đoán và điều trị u sao bào trong điều kiện thực tiễn tại các bệnh viện Việt Nam, nghiên cứu đưa ra 4 khuyến nghị then chốt:

• Chuẩn hóa quy trình xét nghiệm hóa mô miễn dịch IDH1 R132H: Bắt buộc đưa dấu ấn IDH1 R132H vào danh mục xét nghiệm thường quy cho 100% trường hợp u thần kinh đệm tại các khoa Giải phẫu bệnh, thiết lập thời gian trả kết quả trong vòng 24 đến 48 giờ sau phẫu thuật nhằm định hướng phân loại chuẩn xác theo tiêu chuẩn quốc tế.
• Xây dựng thuật toán chẩn đoán bậc thang kết hợp sinh học phân tử: Đối với các trường hợp bệnh nhân dưới 55 tuổi hoặc u sao bào có hình ảnh vi thể độ thấp/trung bình nhưng cho kết quả nhuộm IDH1 R132H âm tính, các trung tâm xét nghiệm sinh học phân tử cần thực hiện giải trình tự gen Sanger hoặc PCR để không bỏ sót 5% đến 10% các đột biến hiếm gặp khác như R132C, R132S hoặc IDH2 R172.
• Ứng dụng kết quả phân tử vào cá thể hóa phác đồ điều trị: Khối bác sĩ lâm sàng Ung bướu và Phẫu thuật thần kinh cần tích hợp kết quả IDH1 vào phân tầng nguy cơ, mạnh dạn chỉ định phác đồ hóa trị liệu kiềm hóa sớm hoặc các thuốc ức chế IDH nhắm trúng đích thế hệ mới như Ivosidenib, hướng tới mục tiêu cải thiện 30% đến 50% thời gian sống không tiến triển bệnh cho bệnh nhân mang đột biến.
• Thiết lập ngân hàng mẫu mô và cơ sở dữ liệu số hóa liên viện: Lãnh đạo các bệnh viện tuyến trung ương và các viện nghiên cứu chuyên ngành cần đầu tư nguồn lực trong giai đoạn 2024 - 2026 để xây dựng hệ thống quản lý khối nến, tiêu bản số và dữ liệu di truyền học u não, phục vụ theo dõi điều trị dài hạn và hợp tác nghiên cứu đa trung tâm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu rộng cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Bác sĩ Giải phẫu bệnh và Kỹ thuật viên mô bệnh học: Tiếp cận quy chuẩn kỹ thuật cắt lọc mô não mỏng 3-5 micromet, kiểm soát chất lượng nhuộm tự động và tiêu chí phân độ tế bào học chính xác theo hệ thống phân loại mô học kết hợp phân tử.
• Bác sĩ Phẫu thuật thần kinh và Bác sĩ Điều trị ung bướu: Sử dụng dữ liệu phân tầng sinh học để đánh giá mức độ xâm lấn khối u, hoạch định ranh giới phẫu thuật cắt rộng tối đa an toàn và lựa chọn phác đồ xạ trị kết hợp thuốc trúng đích phù hợp cho từng cá thể.
• Học viên sau đại học, Bác sĩ nội trú và Nghiên cứu sinh ngành Y học: Nắm bắt phương pháp thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả, quy trình xử lý số liệu y sinh chuyên sâu trên phần mềm SPSS và khung lý thuyết cập nhật về cơ chế chuyển hóa ung thư thần kinh.
• Các nhà nghiên cứu dược lý và phát triển thử nghiệm lâm sàng: Tham khảo bức tranh dịch tễ học và tỷ lệ biểu hiện đột biến IDH1 thực tế tại quần thể bệnh nhân Việt Nam để thiết kế các thử nghiệm lâm sàng thuốc ức chế phân tử nhỏ IDH1/2 trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc nhuộm hóa mô miễn dịch IDH1 R132H lại trở thành bắt buộc trong phân loại u não hiện nay? Theo phân loại của WHO, tình trạng đột biến gen IDH là tiêu chuẩn bắt buộc để phân loại chính xác các thể u thần kinh đệm thâm nhiễm. Dấu ấn IDH1 R132H giúp phân biệt rõ ràng giữa u sao bào lan tỏa độ thấp với các tổn thương phản ứng giả u, đồng thời phân tách nhóm u nguyên bào thần kinh đệm có tiên lượng thuận lợi hơn hẳn so với thể u không mang đột biến.

Kháng thể IDH1 R132H có thể phát hiện được tất cả các dạng đột biến gen IDH hay không? Kháng thể đơn dòng IDH1 R132H chỉ nhận diện đặc hiệu đột biến sai nghĩa tại vị trí R132H, chiếm khoảng 90% tổng số các đột biến IDH trong u thần kinh đệm. Khoảng 10% còn lại là các đột biến hiếm gặp như IDH1 R132C, R132G, R132S hoặc đột biến gen IDH2 tại vị trí R172 sẽ cho kết quả hóa mô âm tính và đòi hỏi phải giải trình tự gen để xác thực.

Sự khác biệt về độ tuổi giữa các phân độ mô học trong nghiên cứu nói lên điều gì? Độ tuổi trung bình tăng dần từ 36,4 tuổi ở u sao bào lan tỏa lên 48,5 tuổi ở u nguyên bào thần kinh đệm (p < 0,001). Sự khác biệt này phản ánh quy luật diễn tiến tự nhiên: u độ thấp thường khởi phát sớm ở người trẻ và có thể tích lũy thêm các biến đổi phân tử qua thời gian để chuyển dạng ác tính thành u thoái sản hoặc u nguyên bào thần kinh đệm thứ phát.

Đột biến IDH1 tác động cụ thể ra sao đến thời gian sống còn của người bệnh? Sự hiện diện của đột biến IDH1 là yếu tố tiên lượng độc lập rất mạnh mẽ. Bệnh nhân u sao bào lan tỏa mang đột biến IDH1 có thời gian sống trung vị đạt 10,9 năm, vượt trội hoàn toàn so với những ca không mang đột biến. Ngay cả trong phân độ IV, bệnh nhân u nguyên bào thần kinh đệm có đột biến IDH1 cũng có thời gian sống toàn bộ cao gấp khoảng 3 lần so với thể kiểu dại.

Quy chuẩn đánh giá dương tính trên tiêu bản hóa mô miễn dịch IDH1 được thực hiện như thế nào? Tiêu bản được đánh giá dương tính khi ghi nhận phản ứng bắt màu nâu đậm rõ nét tại bào tương của từ 10% tế bào u trở lên. Toàn bộ các mô não lành xung quanh và các tế bào nội mô mạch máu không được bắt màu, đóng vai trò là chứng âm nội tại giúp kiểm soát độ đặc hiệu của phản ứng nhuộm.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 160 mẫu u sao bào tại Bệnh viện Chợ Rẫy, ghi nhận tỷ lệ u nguyên bào thần kinh đệm chiếm 53,75%, u sao bào lan tỏa chiếm 33,75% và u thoái sản chiếm 12,5%.
• Khẳng định mối tương quan có ý nghĩa thống kê cao giữa phân độ mô học và độ tuổi khởi bệnh, trong đó nhóm u sao bào lan tỏa xuất hiện ở người trẻ (36,4 tuổi) và tăng dần đến nhóm u nguyên bào thần kinh đệm (48,5 tuổi, p < 0,001).
• Chứng minh tính ứng dụng vượt trội của kỹ thuật hóa mô miễn dịch IDH1 R132H trên hệ thống tự động, mang lại độ nhạy và độ đặc hiệu cao trong việc sàng lọc nhanh đột biến gen IDH1 thường gặp nhất.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho việc thực hiện phân loại u não tích hợp hình thái và sinh học phân tử theo chuẩn mực quốc tế tại các bệnh viện tuyến đầu ở Việt Nam.
• Đặt tiền đề cho các bước nghiên cứu tiếp theo về việc phối hợp phân tích đột biến promoter TERT, đồng mất đoạn nhiễm sắc thể 1p/19q và triển khai thử nghiệm các liệu pháp ức chế phân tử nhắm trúng đích IDH1. Quý đồng nghiệp và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp quy trình kỹ thuật này nhằm nâng cao hiệu quả chẩn đoán mô bệnh học hằng ngày.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ U thần kinh đệm là u não nguyên phát thƣờng gặp nhất. U thần kinh đệm gồm có 3 nhóm chính: u sao bào, u tế bào thần kinh đệm ít nhánh và u tế bào ống nội tủy. Trong đó u sao bào và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh chiếm tỉ lệ cao nhất khoảng 60 - 70%. Theo thống kê tại Bệnh viện Chợ Rẫy, hàng năm có trên 300 trƣờng hợp u thần kinh đệm đến khám và điều trị.

Trƣớc đây, việc chẩn đoán và phân độ mô học của u thần kinh đệm chủ yếu dựa vào lâm sàng và đặc điểm mô bệnh học. Độ mô học của u thần kinh trung ƣơng nói chung và u thần kinh đệm nói riêng giúp bác sĩ lâm sàng lựa chọn phác đồ điều trị thích hợp và có ý nghĩa tiên lƣợng. Theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), u thần kinh đệm có 4 độ mô học từ I đến IV. Độ I đƣợc xem là lành tính, phát triển chậm, hiếm khi phát triển thành độ cao, thƣờng có tiên lƣợng tốt.

Ngƣợc lại, u sao bào độ II hay III diễn tiến nhanh xâm lấn, lan tỏa và diễn tiến đến độ cao, tiên lƣợng xấu [45], [110]. Diễn tiến của u thần kinh đệm từ độ thấp thành độ cao trải qua nhiều giai đoạn liên quan đến nhiều gen, đặc trƣng bởi thay đổi, tích lũy đột biến có thể phát hiện bằng các xét nghiệm tìm đột biến gen hoặc bằng phƣơng pháp nhuộm HMMD nhƣ protein p53, IDH1, IDH2, ATRX, EGFR hay Ki67…. Khoảng 70% - 80% đột biến IDH1 xảy ra ở u sao bào lan tỏa và u nguyên bào thần kinh đệm thứ phát, trong khi đó ít hơn 10% ở u nguyên bào thần kinh đệm nguyên phát có đột biến IDH1 [5], [103], [111]. Các u thần kinh đệm có đột biến gen IDH thƣờng có tiên lƣợng tốt hơn so với các trƣờng hợp không có đột biến gen IDH và.

2 đáp ứng tốt với các thuốc nhắm trúng đích nhƣ Ivosidenib, Enasidenib…. Vì vậy, theo bảng cập nhật phân loại u thần kinh đệm mới nhất WHO 2016, ngoài đặc điểm mô bệnh học, các tác giả còn dựa vào tình trạng đột biến gen IDH giúp bác sĩ lâm sàng có định hƣớng điều trị và tiên lƣợng. Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về đột biến gen IDH trong u thần kinh đệm bằng phƣơng pháp phân tích gen cũng nhƣ biểu hiện IDH bằng phƣơng pháp nhuộm HMMD. Tại Việt Nam, chỉ có một vài nghiên cứu tình trạng đột biến gen IDH với bằng phƣơng pháp giải trình tự gen, cũng nhƣ nghiên cứu về tình trạng biểu hiện IDH1 trong u thần kinh đệm bằng phƣơng pháp nhuộm HMMD.

Do tính cấp thiết và giá trị ứng dụng của tình trạng đột biến IDH trong u thần kinh đệm, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm mô bệnh học và biểu hiện IDH1 trong một số u sao bào thƣờng gặp” với câu hỏi nghiên cứu đặt ra: “Biểu hiện IDH1 trong u sao bào nhƣ thế nào?”. Mục tiêu nghiên cứu: 1. Xác định đặc điểm mô bệnh học của một số u sao bào thƣờng gặp. Khảo sát biểu hiện IDH1 trong u sao bào thƣờng gặp 3.

Khảo sát mối tƣơng quan giữa biểu hiện IDH1 với đặc điểm mô bệnh học của u sao bào thƣờng gặp. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Mô học tế bào thần kinh đệm của não Tế bào thần kinh đệm là loại tế bào nâng đỡ hệ TKTU, gồm có 4 loại tế bào chính: là tế bào thần kinh đệm ít nhánh, sao bào, vi thần kinh đệm và tế bào ống nội tủy (hình 1.1 Cấu tạo tế bào hệ TKTU [40] - Tế bào thần kinh đệm ít nhánh: có chức năng tạo ra và duy trì myelin. Vỏ bao myelin đƣợc tạo ra từ lớp trung tâm của màng bào tƣơng tế bào thần kinh đệm ít nhánh. Dƣới kính hiển vi quang học, tế bào thần kinh đệm ít nhánh có kích thƣớc nhỏ, bào tƣơng ít nhánh hơn sao bào, nhân tròn có khoảng sáng quanh nhân (hình 1.

Chúng thƣờng xếp thẳng hàng giữa sợi trục. Mỗi tế bào thần kinh đệm ít nhánh tỏa ra các nhánh để nối với sợi trục và quấn quanh sợi trục tạo thành một đoạn myelin. Nhiều nhánh của một tế bào thần kinh đệm ít nhánh có thể myelin hóa một sợi trục hoặc vài sợi trục lân cận.2 Tế bào thần kinh đệm ít nhánh [37] - Sao bào: có hình dạng tế bào không đồng nhất, cung cấp và chuyển hóa các chất cơ bản cho các neuron của hệ TKTU. Sao bào là loại tế bào lớn nhất trong các tế bào thần kinh đệm.

Có 2 loại sao bào: sao bào nguyên sinh và sao bào sợi. Sao bào nguyên sinh: tập trung nhiều ở chất xám, bào tƣơng có nhiều nhánh, ngắn (hình 1.3 Sao bào nguyên sinh [42] Sao bào sợi: thƣờng gặp trong chất trắng hơn, tế bào có ít nhánh hơn và tƣơng đối thẳng (hình 1.4 Sao bào sợi [64] Cả sao bào sợi và sao bào nguyên sinh đều chứa các bó sợi trung gian gồm glial fibrillary acidic protein (GFAP). Vì vậy, nhuộm HMMD dấu ấn GFAP đƣợc xem là phƣơng pháp nhuộm đặc biệt để xác định loại sao bào. Các nhánh của sao bào trải rộng từ mạch máu đến neuron thần kinh.

Đầu tận cùng dãn rộng tạo thành các chân tận (end feet) bao phủ bề mặt bên ngoài của mạch máu hay màng quanh tế bào thần kinh. Ngày nay sao bào đƣợc xem là các tế bào vận chuyển các chất chuyển hóa đến neuron thần kinh, cũng nhƣ đào thải chất cạn bã của neuron thần kinh và điều hòa nồng độ ion, duy trì vi môi trƣờng thần kinh. - Vi thần kinh đệm: là tế bào nhỏ nhất trong các tế bào thần kinh đệm, có nhân nhỏ, đậm màu và kéo dài (hình 1. Khi nhuộm với kim loại nặng, tế bào thần kinh đệm có các tua nhánh.

Vi thần kinh đệm có khả năng thực bào. Bình thƣờng vi thần kinh đệm hiện diện với số lƣợng ít ở hệ TKTU của ngƣời trƣởng thành; sẽ tăng sinh và trở thành thực bào hoạt động ở các vùng não bị tổn thƣơng hay bệnh lý. Vi thần kinh đệm thuộc hệ đơn nhân thực bào và có nguồn gốc từ tủy xƣơng, đi vào nhu mô não qua mạch máu.5 Vi thần kinh đệm [64] - Tế bào ống nội tủy: lót bề mặt các não thất và trung tâm ống sống, có dạng hình khối hay hình trụ, bề mặt tế bào có lông chuyển và vi nhung mao (hình 1. Màng đáy tế bào có các nếp gấp để đan xen với các nhánh của sao bào.

Trong hệ thống các não thất, tế bào biểu mô lót có thể thay đổi để tạo ra dịch não tủy, vận chuyển và bài tiết các chất từ cuộn mạch kế cận. Tế bào ống nội tủy kết hợp với mao mạch đƣợc gọi là đám rối mạch mạc.6 Tế bào ống nội tủy [39] Trên nhuộm HE thông thƣờng, tế bào thần kinh đệm chỉ thấy rõ nhân vì vậy nên nhuộm kim loại nặng hoặc nhuộm HMMD để khảo sát hình dạng của tế bào thần kinh đệm.2 Phân loại u sao bào và u tế bào thần kinh đệm ít nhánh theo WHO 2016 Trong gần một thế kỷ qua, phân loại u não phần lớn dựa đặc điểm mô bệnh học trên tiêu bản nhuộm hematoxylin và eosin, biểu hiện hóa mô miễn dịch của các protein và mô tả đặc điểm siêu cấu trúc. Phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2016 phân loại các u của hệ thần kinh trung ƣơng là một cải tiến về khái niệm và thực hành so với phân loại năm 2007. Lần đầu tiên WHO phân loại u thần kinh trung ƣơng sử dụng sinh học phân tử ngoài đặc điểm mô bệnh học để xác định nhiều thực thể u.

Nhƣ vậy, CNS WHO 2016 sắp xếp lại phân loại của u thần kinh đệm lan tỏa, u nguyên bào tủy và các u phôi khác và các thực thể mới đƣợc xác định kết hợp cả mô học và các đặc điểm phân tử, bao gồm u nguyên bào thần kinh đệm, không đột biến IDH và u nguyên bào thần kinh đệm đột biến IDH; u thần kinh đệm đƣờng giữa lan tỏa, đột biến H3 K27M; …Một số thực thể mới đƣợc phân loại và bỏ đi một số thực thể cũ.1: So sánh phân loại u sao bào theo WHO 2007 và 2016. WHO 2007 WHO 2016 U sao bào lan tỏa U sao bào lan tỏa, đột biến IDH U sao bào phồng, đột biến IDH U sao bào lan tỏa, không đột biến IDH U sao bào lan tỏa, không đặc hiệu U sao bào thoái sản U sao bào thoái sản, đột biến IDH U sao bào thoái sản, không đột biến IDH U sao bào thoái sản, không đặc hiệu U nguyên bào thần kinh đệm U nguyên bào thần kinh đệm, không đột biến IDH U nguyên bào thần kinh đệm, dạng tế. 8 bào khổng lồ Sarcôm thần kinh đệm U nguyên bào thần kinh đệm, dạng biểu mô U nguyên bào thần kinh đệm, đột biến IDH U nguyên bào thần kinh đệm, không đặc hiệu U thần kinh đệm ít nhánh U thần kinh đệm ít nhánh, đột biến IDH và đồng mất đoạn 1p/19q U thần kinh đệm ít nhánh, không đặc hiệu U thần kinh đệm ít nhánh U thần kinh đệm ít nhánh thoái sản, đột biến thoái sản IDH và đồng mất đoạn 1p/19q U thần kinh đệm ít nhánh thoái sản, không đặc hiệu U sao bào thần kinh đệm ít U sao bào thần kinh đệm ít nhánh, không nhánh đặc hiệu U sao bào thần kinh đệm ít U sao bào thần kinh đệm ít nhánh, không nhánh thoái sản đặc hiệu Chƣa có U thần kinh đệm đƣờng giữa lan tỏa, đột biến H3 K27M U sao bào nguyên sinh Bỏ U sao bào sợi Bỏ Bệnh u thần kinh đệm Bỏ U SAO BÀO KHÁC U sao bào lông U sao bào lông dạng nhầy U sao bào tế bào khổng lồ dƣới ống nội tủy. 9 U sao bào dạng mỡ vàng đa dạng U sao bào dạng mỡ vàng đa dạng thoái sản 1.3 Đặc điểm giải phẫu bệnh một số u sao bào thƣờng gặp 1.1 U sao bào lan tỏa, đột biến IDH U sao bào lan tỏa, đột biến IDH là u sao bào thấm nhập lan tỏa có đột biến một trong hai gen IDH1 hoặc IDH2, với đặc điểm tế bào dị dạng mức độ trung bình, tế bào biệt hóa rõ và phát triển chậm.

Phân độ mô học theo WHO 2016: độ II [19] U sao bào lan tỏa chiếm khoảng 11 – 15% các u sao bào của não [72], [73]. Tuổi trung bình và trung vị của u sao bào lan tỏa, đột biến IDH khoảng 30 tuổi.