Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Hội Chứng Rối Loạn Hô Hấp và Sinh Sản Ở Lợn Tại Huyện Bảo Yên, Lào Cai

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS), hay còn gọi là bệnh tai xanh, đang là một thách… 62 trang · Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên · 2013.

• Tác giả: Lương Quang Hùng
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thị Trang
• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú Y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Hội Chứng Rối Loạn Hô Hấp và Sinh Sản Ở Lợn Tại Huyện Bảo Yên, Lào Cai
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Lịch sử bệnh PRRS
• 2.3. Tác nhân gây bệnh
• 2.4. Sức đề kháng của virus PRRS
• 2.5. Cơ chế sinh bệnh
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Dịch Tễ PRRS ở Lợn Bảo Yên Lào Cai 2024

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS), hay còn gọi là bệnh tai xanh, đang là một thách thức lớn đối với ngành chăn nuôi lợn tại Việt Nam. Đặc biệt, tại các địa phương như huyện Bảo Yên, Lào Cai, bệnh gây ra những thiệt hại đáng kể về kinh tế cho người chăn nuôi. Việc nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học PRRS tại khu vực này là vô cùng quan trọng để đưa ra các biện pháp phòng chống hiệu quả. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ mắc bệnh, các yếu tố nguy cơ và sự lưu hành của virus PRRS trong đàn lợn tại Bảo Yên. Từ đó, đề xuất các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Theo báo cáo của Cục Thú y (25/7/2008) [39], dịch PRRS đã xảy ra ở nhiều tỉnh thành, gây thiệt hại lớn về kinh tế.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu dịch tễ học PRRS

Nghiên cứu dịch tễ học PRRS giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự lây lan và phát triển của bệnh trong một khu vực cụ thể. Điều này cho phép các nhà khoa học và cơ quan quản lý đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả. Việc xác định các yếu tố nguy cơ, như mật độ nuôi, điều kiện vệ sinh, và giống lợn, giúp người chăn nuôi có thể chủ động phòng ngừa bệnh. Ngoài ra, nghiên cứu dịch tễ học còn giúp theo dõi sự biến đổi của virus PRRS, từ đó điều chỉnh các chiến lược phòng chống cho phù hợp.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu tại Bảo Yên Lào Cai

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tỷ lệ mắc bệnh PRRS ở các loại lợn khác nhau (lợn con, lợn nái, lợn thịt) tại huyện Bảo Yên, Lào Cai. Đồng thời, đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố như mật độ nuôi, điều kiện vệ sinh, và phương pháp quản lý đến sự lây lan của bệnh. Nghiên cứu cũng tiến hành phân tích sự lưu hành của virus PRRS bằng các phương pháp xét nghiệm như PCR PRRSV và ELISA PRRSV. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp phòng chống PRRS hiệu quả tại địa phương.

II. Thách Thức Kiểm Soát PRRS Phân Tích Dịch Tễ Bảo Yên

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc phòng chống PRRS, dịch bệnh vẫn tiếp tục gây ra những thách thức lớn cho ngành chăn nuôi lợn. Một trong những khó khăn chính là sự biến đổi liên tục của virus PRRS, dẫn đến việc các loại vaccine PRRS hiện tại không còn hiệu quả hoàn toàn. Bên cạnh đó, việc quản lý dịch bệnh tại các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ còn gặp nhiều khó khăn do thiếu kiến thức và nguồn lực. Tình trạng buôn bán lợn bệnh cũng góp phần làm lây lan dịch bệnh trên diện rộng. Do đó, cần có những giải pháp toàn diện và đồng bộ để kiểm soát PRRS một cách hiệu quả. Theo Nguyễn Văn Thanh (2007) [20], virus PRRS gây nên hội chứng suy giảm miễn dịch ở lợn nên hàng loạt các vi khuẩn khác có sẵn trong cơ thể hoặc xâm nhập từ ngoài vào gây bệnh.

2.1. Sự biến đổi của virus PRRS và ảnh hưởng đến vaccine

Virus PRRS có khả năng biến đổi gen rất nhanh, tạo ra các biến chủng mới với độc lực và khả năng lây lan khác nhau. Điều này làm cho các loại vaccine PRRS hiện tại trở nên kém hiệu quả, vì chúng chỉ có thể bảo vệ chống lại một số chủng virus nhất định. Để giải quyết vấn đề này, cần có những nghiên cứu sâu hơn về dịch tễ học phân tử PRRSV để theo dõi sự biến đổi của virus và phát triển các loại vaccine đa giá, có khả năng bảo vệ chống lại nhiều chủng virus khác nhau.

2.2. Khó khăn trong quản lý dịch bệnh tại hộ chăn nuôi nhỏ lẻ

Tại các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ, việc áp dụng các biện pháp an toàn sinh học trong chăn nuôi lợn còn hạn chế do thiếu kiến thức và nguồn lực. Nhiều hộ không thực hiện đúng quy trình vệ sinh chuồng trại, không kiểm soát chặt chẽ việc ra vào của người và phương tiện, và không tiêm phòng đầy đủ cho lợn. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho virus PRRS lây lan và gây bệnh. Cần có những chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người chăn nuôi để nâng cao nhận thức và năng lực phòng chống dịch bệnh.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Dịch Tễ PRRS Hiệu Quả Tại Bảo Yên

Để nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học PRRS một cách chính xác và hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Nghiên cứu này sử dụng kết hợp các phương pháp định tính và định lượng, bao gồm điều tra dịch tễ học, xét nghiệm mẫu bệnh phẩm, và phân tích thống kê. Việc điều tra dịch tễ học giúp thu thập thông tin về lịch sử dịch bệnh, các yếu tố nguy cơ, và biện pháp phòng chống được áp dụng tại các hộ chăn nuôi. Xét nghiệm mẫu bệnh phẩm giúp xác định sự lưu hành của virus PRRS và phân tích genotype PRRSV. Phân tích thống kê giúp đánh giá mối liên hệ giữa các yếu tố nguy cơ và tỷ lệ mắc bệnh. Theo Phạm Sỹ Lăng và cs (2006) [11] cho biết, virus PRRS có ái lực cao với đại thực bào, đặc biệt là đại thực bào phế nang.

3.1. Điều tra dịch tễ học và thu thập thông tin

Quá trình điều tra dịch tễ học bao gồm việc phỏng vấn người chăn nuôi, thu thập thông tin về lịch sử dịch bệnh, các triệu chứng lâm sàng, và biện pháp phòng chống đã được áp dụng. Thông tin này được ghi lại trong các phiếu điều tra và được sử dụng để phân tích các yếu tố nguy cơ và xây dựng các giả thuyết về sự lây lan của bệnh. Việc điều tra cần được thực hiện một cách cẩn thận và khách quan để đảm bảo tính chính xác của thông tin.

3.2. Xét nghiệm mẫu bệnh phẩm và phân tích virus PRRS

Mẫu bệnh phẩm (máu, dịch mũi, dịch phổi) được thu thập từ lợn nghi mắc bệnh và được gửi đến phòng thí nghiệm để xét nghiệm. Các phương pháp xét nghiệm thường được sử dụng bao gồm PCR PRRSV để phát hiện sự hiện diện của virus PRRS, ELISA PRRSV để xác định kháng thể kháng virus PRRS, và giải trình tự gen PRRSV để phân tích genotype PRRSV. Kết quả xét nghiệm giúp xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh và theo dõi sự biến đổi của virus.

3.3. Phân tích thống kê và đánh giá yếu tố nguy cơ

Dữ liệu thu thập được từ điều tra dịch tễ học và xét nghiệm mẫu bệnh phẩm được phân tích bằng các phương pháp thống kê để xác định mối liên hệ giữa các yếu tố nguy cơ và tỷ lệ mắc bệnh. Các yếu tố nguy cơ có thể bao gồm mật độ nuôi, điều kiện vệ sinh, giống lợn, và phương pháp quản lý. Kết quả phân tích giúp xác định các yếu tố nguy cơ quan trọng nhất và đưa ra các khuyến nghị phòng chống bệnh phù hợp.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ PRRS Tại Bảo Yên

Nghiên cứu đã thu thập được những kết quả quan trọng về đặc điểm dịch tễ học PRRS tại huyện Bảo Yên, Lào Cai. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc bệnh PRRS ở lợn con và lợn nái cao hơn so với lợn thịt. Mật độ nuôi cao và điều kiện vệ sinh kém là những yếu tố nguy cơ quan trọng làm tăng tỷ lệ mắc bệnh. Virus PRRS lưu hành rộng rãi trong đàn lợn tại Bảo Yên, với nhiều genotype PRRSV khác nhau. Những kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp phòng chống PRRS hiệu quả tại địa phương. Theo báo cáo Cục Thú y (Bộ NN-PTNT) ngày 18/4/2013 [40] xác nhận dịch heo tai xanh đã tái phát tại Bắc Ninh và Thái Bình.

4.1. Tỷ lệ mắc bệnh PRRS ở các loại lợn khác nhau

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh PRRS ở lợn con và lợn nái cao hơn so với lợn thịt. Điều này có thể là do lợn con và lợn nái có hệ miễn dịch yếu hơn và dễ bị nhiễm bệnh hơn. Ngoài ra, lợn nái thường tiếp xúc với nhiều lợn con, tạo điều kiện cho virus PRRS lây lan. Cần có những biện pháp phòng chống bệnh đặc biệt cho lợn con và lợn nái để giảm tỷ lệ mắc bệnh.

4.2. Ảnh hưởng của mật độ nuôi và điều kiện vệ sinh

Mật độ nuôi cao và điều kiện vệ sinh kém là những yếu tố nguy cơ quan trọng làm tăng tỷ lệ mắc bệnh PRRS. Khi mật độ nuôi cao, lợn dễ bị stress và hệ miễn dịch suy yếu, tạo điều kiện cho virus PRRS lây lan. Điều kiện vệ sinh kém làm tăng nguy cơ nhiễm các bệnh khác, làm suy yếu hệ miễn dịch và tăng khả năng mắc bệnh PRRS. Cần giảm mật độ nuôi và cải thiện điều kiện vệ sinh để giảm tỷ lệ mắc bệnh.

4.3. Sự lưu hành của virus PRRS và phân tích genotype

Virus PRRS lưu hành rộng rãi trong đàn lợn tại Bảo Yên, với nhiều genotype PRRSV khác nhau. Điều này cho thấy virus PRRS đã tồn tại và biến đổi trong một thời gian dài tại địa phương. Việc phân tích genotype PRRSV giúp theo dõi sự biến đổi của virus và phát triển các loại vaccine phù hợp. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về dịch tễ học phân tử PRRSV để hiểu rõ hơn về sự lây lan và biến đổi của virus.

V. Giải Pháp Phòng Chống PRRS Hướng Dẫn Cho Bảo Yên

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể đưa ra những giải pháp phòng chống PRRS hiệu quả cho huyện Bảo Yên, Lào Cai. Các giải pháp này bao gồm tăng cường an toàn sinh học trong chăn nuôi lợn, sử dụng vaccine PRRS phù hợp, và quản lý dịch bệnh một cách hiệu quả. Việc tăng cường an toàn sinh học giúp ngăn chặn sự xâm nhập và lây lan của virus PRRS. Sử dụng vaccine PRRS giúp tăng cường hệ miễn dịch và giảm tỷ lệ mắc bệnh. Quản lý dịch bệnh một cách hiệu quả giúp kiểm soát sự lây lan của bệnh và giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Theo Nguyễn Bá Hiên và cs (2007) [7], có khoảng 40% tế bào đại thực bào bị phá huỷ.

5.1. Tăng cường an toàn sinh học trong chăn nuôi lợn

Các biện pháp an toàn sinh học trong chăn nuôi lợn bao gồm kiểm soát chặt chẽ việc ra vào của người và phương tiện, vệ sinh chuồng trại thường xuyên, sử dụng thức ăn và nước uống sạch, và cách ly lợn bệnh. Cần có những quy định và hướng dẫn cụ thể về an toàn sinh học và kiểm tra, giám sát việc thực hiện để đảm bảo hiệu quả.

5.2. Sử dụng vaccine PRRS phù hợp và hiệu quả

Việc sử dụng vaccine PRRS giúp tăng cường hệ miễn dịch và giảm tỷ lệ mắc bệnh. Tuy nhiên, cần lựa chọn loại vaccine PRRS phù hợp với genotype PRRSV đang lưu hành tại địa phương. Ngoài ra, cần tiêm phòng đúng lịch và đúng kỹ thuật để đảm bảo hiệu quả của vaccine. Cần có những nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của các loại vaccine PRRS khác nhau và đưa ra khuyến nghị sử dụng phù hợp.

5.3. Quản lý dịch bệnh PRRS một cách hiệu quả

Khi phát hiện dịch bệnh PRRS, cần có những biện pháp quản lý dịch bệnh kịp thời và hiệu quả để kiểm soát sự lây lan của bệnh và giảm thiểu thiệt hại kinh tế. Các biện pháp này bao gồm cách ly và tiêu hủy lợn bệnh, vệ sinh và khử trùng chuồng trại, và kiểm soát việc vận chuyển lợn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thú y, chính quyền địa phương, và người chăn nuôi để đảm bảo hiệu quả của công tác quản lý dịch bệnh.

VI. Kết Luận và Đề Xuất Kiểm Soát PRRS Tại Bảo Yên

Nghiên cứu đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm dịch tễ học PRRS tại huyện Bảo Yên, Lào Cai. Kết quả nghiên cứu cho thấy PRRS là một vấn đề nghiêm trọng đối với ngành chăn nuôi lợn tại địa phương. Để kiểm soát PRRS một cách hiệu quả, cần có những giải pháp toàn diện và đồng bộ, bao gồm tăng cường an toàn sinh học, sử dụng vaccine PRRS phù hợp, và quản lý dịch bệnh một cách hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thú y, chính quyền địa phương, và người chăn nuôi để đảm bảo hiệu quả của công tác phòng chống PRRS. Theo Leman A.D và cs (1996) [32], virus PRRS là ARN virus thuộc họ Togaviridae, có đường kính khoảng 50- 100 nm.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu và ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu đã xác định được tỷ lệ mắc bệnh PRRS ở các loại lợn khác nhau, các yếu tố nguy cơ quan trọng, và sự lưu hành của virus PRRS tại huyện Bảo Yên, Lào Cai. Những kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp phòng chống PRRS hiệu quả tại địa phương. Các giải pháp phòng chống PRRS được đề xuất trong nghiên cứu có thể giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh, giảm thiểu thiệt hại kinh tế, và nâng cao năng suất chăn nuôi lợn.

6.2. Đề xuất các nghiên cứu tiếp theo về PRRS

Để hiểu rõ hơn về dịch tễ học PRRS và phát triển các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả hơn, cần có những nghiên cứu tiếp theo về dịch tễ học phân tử PRRSV, đánh giá hiệu quả của các loại vaccine PRRS khác nhau, và nghiên cứu các biện pháp quản lý dịch bệnh mới. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, cơ quan thú y, và người chăn nuôi để thực hiện các nghiên cứu này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome - PRRS, thường gọi là bệnh tai xanh) là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus gây ra, xuất hiện lần đầu tiên tại Mỹ vào năm 1987 và nhanh chóng lây lan ra toàn cầu. Tại Việt Nam, virus PRRS xâm nhập từ năm 1997 thông qua đàn lợn giống nhập khẩu và bùng phát thành đại dịch quy mô lớn từ tháng 3 năm 2007 tại Hải Dương, sau đó lan rộng khắp các tỉnh miền Bắc, miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long. Dịch bệnh tái bùng phát nhiều đợt trong các năm 2008, 2010, 2011, 2012 và 2013, gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế và làm suy giảm đàn lợn chăn nuôi.

Tại tỉnh Lào Cai, dịch tai xanh được ghi nhận bùng phát từ tháng 7 năm 2010 tại thành phố Lào Cai. Trên địa bàn huyện Bảo Yên, từ cuối năm 2011 đến đầu năm 2012, các ổ dịch nghiêm trọng đã xuất hiện tại xã Bảo Hà, sau đó lây lan sang xã Kim Sơn, xã Cam Cọn và thị trấn Phố Ràng, buộc cơ quan chức năng phải tiêu hủy 281 con lợn (khối lượng 13.549 kg) của 46 hộ gia đình thuộc 16 thôn, bản. Đến năm 2013, các ca bệnh vẫn xuất hiện rải rác. Thực trạng chăn nuôi nông hộ tại địa phương cho thấy người dân còn thiếu kiến thức chuyên môn, điều kiện vệ sinh thú y chưa bảo đảm, thói quen bán chạy lợn ốm làm gia tăng nguy cơ phát tán mầm bệnh. Khóa luận "Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ của hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn tại một số xã trên địa bàn huyện Bảo Yên - tỉnh Lào Cai và biện pháp phòng chống" được thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu cấp bách trong kiểm soát dịch bệnh tại cơ sở.

Khóa luận xác định mục đích và các mục tiêu nghiên cứu cụ thể như sau:

• Mục đích: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ của bệnh PRRS để đề xuất biện pháp phòng chống phù hợp, hiệu quả cao áp dụng cho địa phương.
• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Có kết luận cụ thể về tình hình dịch bệnh PRRS ở lợn trên địa bàn huyện Bảo Yên - tỉnh Lào Cai.
  2. Đánh giá tình hình phòng bệnh và xác định tỷ lệ lưu hành virus PRRS ở một số địa điểm để từ đó dự đoán được nguy cơ tái phát dịch tại huyện Bảo Yên - tỉnh Lào Cai.
  3. Đưa ra biện pháp phòng bệnh phù hợp, có hiệu quả với địa phương và hướng dẫn cho người chăn nuôi thực hiện nhằm hạn chế dịch bệnh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn ở mọi lứa tuổi và các giống lợn khác nhau nuôi tại địa phương.
• Phạm vi không gian: Các hộ chăn nuôi tại thị trấn Bảo Yên (thị trấn Phố Ràng), xã Bảo Hà và xã Kim Sơn thuộc huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai; công tác xét nghiệm mẫu chuyên sâu được phối hợp thực hiện tại Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu và theo dõi thực địa được tiến hành từ ngày 03 tháng 06 năm 2013 đến ngày 18 tháng 11 năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở khoa học về virus PRRS và cơ chế bệnh sinh

Căn bệnh PRRS do một loại virus có vỏ bọc thuộc họ Arteriviridae (trước đây xếp vào họ Togaviridae) gây ra. Virus có dạng hình cầu, đường kính virion khoảng 45 - 55 nm, nucleocapsid 30 - 35 nm. Bộ gen là phân tử ARN sợi đơn kích thước khoảng 15 kilobase (kb), bao gồm 9 khung đọc mở (Open Reading Frame - ORF) mã hóa cho 9 protein cấu trúc:

• Protein GP3 (45 kDa, mã hóa bởi ORF3): Có vai trò quan trọng trong việc tạo đáp ứng miễn dịch.
• Protein GP4 (31 kDa, mã hóa bởi ORF4) và GP2 (29 kDa, mã hóa bởi ORF2).
• Protein GP5 (25 kDa, mã hóa bởi ORF5): Giữ vai trò bám dính tế bào chủ và có tính biến dị cao nhất.
• Protein màng M (19 kDa, mã hóa bởi ORF6): Có tính bảo tồn di truyền cao nhất.
• Protein vỏ nhân N (19 kDa, mã hóa bởi ORF7): Có tính kháng nguyên cao.

Virus PRRS chia thành hai chủng nguyên mẫu (prototype): chủng Bắc Mỹ (VR2332) và chủng Châu Âu (Lelystad), sai khác nhau khoảng 40% về mặt di truyền. Virus có ái lực đặc biệt cao với đại thực bào phế nang lợn - tế bào duy nhất có thụ thể tương thích. Sau khi xâm nhập, virus nhân lên và phá hủy khoảng 40% tế bào đại thực bào, làm tê liệt hệ thống miễn dịch đặc hiệu và không đặc hiệu (tương tự cơ chế gây suy giảm miễn dịch của HIV ở người hoặc Gumboro ở gia cầm). Quá trình này mở đường cho các bệnh kế phát nguy hiểm như: suyễn lợn (Mycoplasma hyopneumoniae), tụ huyết trùng (Pasteurella multocida), liên cầu khuẩn (Streptococcus suis), viêm teo mũi (Bordetella bronchiseptica), viêm đường hô hấp do Haemophilus parasuis, phó thương hàn (Salmonella choleraesuis), tiêu chảy do E. coli, viêm ruột hoại tử do Clostridium spp. và dịch tả lợn (Pestis virus).

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp phương pháp điều tra dịch tễ học thực địa, đánh giá vệ sinh an toàn sinh học và kỹ thuật sinh học phân tử trong phòng thí nghiệm:

1. Phương pháp dịch tễ học mô tả:

   • Thu thập thông tin trực tiếp bằng phiếu điều tra tại 11 đàn lợn có dịch ở 3 xã/thị trấn, kết hợp hồi cứu hồ sơ lưu trữ tại Trạm Thú y huyện Bảo Yên.
   • Tính toán tỷ lệ mắc bệnh chung và tỷ lệ mắc theo từng nhóm lợn (lợn nái, lợn đực giống, lợn thịt, lợn sữa), theo tính biệt (đực/cái) và theo mật độ chuồng nuôi.

2. Phương pháp đánh giá an toàn sinh học:

   • Áp dụng Tiêu chuẩn ngành 10 TCN 873-2006 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Bảng kiểm gồm 4 nhóm tiêu chuẩn với tổng điểm tối đa 52 điểm:
     • Kiểm soát dịch bệnh: 4 tiêu chuẩn (hố sát trùng, khu cách ly, sổ sách theo dõi, tiêm phòng định kỳ) - Tối đa 17 điểm.
     • Vệ sinh cá nhân và bảo hộ lao động: 2 tiêu chuẩn (trang bị bảo hộ, vệ sinh cá nhân) - Tối đa 5 điểm.
     • Khử trùng tiêu độc: 3 tiêu chuẩn (tiêu độc dụng cụ, tiêu độc chuồng trại, tiêu độc phương tiện ra vào) - Tối đa 15 điểm.
     • Quản lý chất thải: 3 tiêu chuẩn (hố ủ phân, rãnh nước thải, xử lý xác lợn chết) - Tối đa 15 điểm.
   • Tiêu chí xếp loại: Tốt ($\ge 46$ điểm), Khá ($\ge 36$ điểm), Trung bình ($\ge 26$ điểm), Kém ($< 26$ điểm).

3. Phương pháp xét nghiệm sinh học phân tử (RRT-PCR):

   • Lấy mẫu máu từ vịnh tĩnh mạch cổ của lợn khỏe mạnh lâm sàng (sử dụng bơm tiêm vô trùng 10 ml, chắt huyết thanh, bảo quản lạnh).
   • Quy trình tách chiết ARN virus bằng TRIzol/Chloroform và bộ kít QIAamp Viral ARN Mini kit (QIAGEN), kiểm tra bằng điện di trên gel agarose biến tính (formaldehyde agarose).
   • Thực hiện phản ứng phiên mã ngược Real-time PCR (RRT-PCR) theo chu trình nhiệt:
     • Phiên mã ngược: 48°C trong 30 phút.
     • Tiền biến tính: 95°C trong 10 phút.
     • 40 chu kỳ lặp lại: Biến tính ở 95°C trong 15 giây; Bắt cặp và kéo dài ở 60°C trong 2 phút.
     • Hoàn thành: 72°C trong 7 phút; Giữ sản phẩm ở 4°C.

4. Phương pháp phân tích nguy cơ và xử lý thống kê:

   • Sử dụng công thức kiểm định $\chi^2$ (Chi-square test) thực nghiệm theo Michael Thrusfield (1986) để so sánh tỷ lệ nhiễm giữa các nhóm vật nuôi.
   • Tính toán chỉ số nguy cơ tương đối ($RR$ - Relative Risk) theo Nguyễn Như Thanh (2007) để xác định mức độ nguy cơ giữa nhóm lợn nái so với lợn thịt và lợn sữa.
   • Xử lý số liệu thống kê sinh vật học bằng phần mềm Microsoft Excel 2003 theo phương pháp của Nguyễn Văn Thiện (2008).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của công tác thú y trong chăn nuôi lợn tại Việt Nam; hệ thống hóa thiệt hại kinh tế do đại dịch tai xanh gây ra trên quy mô cả nước và địa bàn tỉnh Lào Cai; xác định rõ mục đích, 3 mục tiêu cụ thể và ý nghĩa thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác kiểm soát dịch tại huyện Bảo Yên.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

• Cơ sở khoa học: Phân tích chi tiết lịch sử bệnh PRRS từ năm 1987; đặc điểm hình thái học, cấu trúc bộ gen 15 kb, 9 protein của virus; sức đề kháng của virus (sống được 1 năm ở -20°C đến -70°C, 1 tháng ở 4°C, 48 giờ ở 37°C, 30-90 phút ở 56°C, dễ bị diệt bởi ánh sáng mặt trời, tia UV, nước vôi 10%, Han-Iodine, nước Javen).
• Cơ chế sinh bệnh và đường truyền lây: Khả năng bài thải mầm bệnh qua nước tiểu (đến 42 ngày), tinh dịch (đến 43 ngày), mẫu hầu họng (đến 157 ngày); phân tích nguy cơ lây lan diện rộng qua thụ tinh nhân tạo và gió (phát tán xa tới 3 km).
• Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích: Mô tả bệnh lý theo từng nhóm lợn (lợn nái sảy thai 8-20%, lợn con tiêu chảy và hô hấp, lợn thịt viêm phổi và tím tai, lợn đực viêm tinh hoàn); biến đổi bệnh tích đại thể (nhục hóa phổi, thận xuất huyết đinh ghim, loét van hồi manh tràng) và vi thể (viêm phổi kẽ tăng sinh, thâm nhiễm đại thực bào và phế bào loại II).
• Chẩn đoán và phòng trị: Trình bày nguyên lý chẩn đoán phân biệt với dịch tả lợn, suyễn, xoắn khuẩn Leptospira, giả dại Aujeszky, viêm não Nhật Bản; phân tích kỹ thuật xét nghiệm (PCR, ELISA, IPMA, IFAT) và hồ sơ các loại vắc-xin (BSL-PS 100, BSK-PS 100, Amervac-PRRS).
• Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước: Tổng thuật các công trình nghiên cứu của Albina, Archie Hunter, Eduardo Fano, Cho, Tian Kegong, Bùi Quang Anh, Lê Văn Năm, Phạm Ngọc Thạch, Trần Thị Bích Liên, Nguyễn Ngọc Hải.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định cụ thể đối tượng khảo sát là các lứa tuổi lợn tại 3 xã thuộc huyện Bảo Yên; chi tiết hóa các bước lấy mẫu máu vịnh tĩnh mạch cổ, kỹ thuật tách chiết ARN bằng TRIzol, điện di gel agarose, thông số chu trình nhiệt 40 chu kỳ của phản ứng RRT-PCR; thiết lập thang cho điểm 21 chỉ tiêu thuộc 4 nhóm theo Tiêu chuẩn 10 TCN 873-2006; thiết lập công thức toán học tính $\chi^2$ thực nghiệm và tỷ suất nguy cơ $RR$.

Phần 4: Kết quả và thảo luận

Trình bày hệ thống số liệu thực nghiệm qua các bảng biểu phân tích dịch tễ:

• Tỷ lệ mắc bệnh trong đàn có dịch đạt trung bình 67,74% (42/62 con).
• Sự phân bố ca bệnh theo lứa tuổi: lợn sữa chiếm tỷ lệ cao nhất (59,52%), tiếp theo là lợn thịt (38,10%), lợn nái thấp nhất (2,38%).
• Tỷ lệ mắc theo tính biệt: lợn cái (66,67%), lợn đực (33,33%).
• Mối liên quan giữa mật độ nuôi và tỷ lệ phát bệnh: mật độ cao hơn tiêu chuẩn có tỷ lệ 84,21%, mật độ thấp 80,00%, nuôi đúng mật độ giảm xuống 60,52%.
• Mức độ an toàn sinh học: 63,64% số đàn nhiễm dịch thuộc các hộ xếp loại vệ sinh kém.
• Tỷ lệ lưu hành virus không triệu chứng qua RRT-PCR đạt 77,78% (7/9 mẫu dương tính). Kiểm định $\chi^2 = 0,03 < 3,84$ cho thấy nguy cơ mang virus giữa các nhóm lợn là tương đương ($P > 0,05$).
• Đánh giá mô hình can thiệp: Thực hiện quy trình an toàn sinh học tại 423 hộ (1.379 con) tại Bảo Hà, Kim Sơn và thị trấn Bảo Yên, kết quả bảo hộ đàn lợn an toàn, tỷ lệ mắc bệnh 0%.

Phần 5: Kết luận, tồn tại và đề nghị

• Kết luận: Tổng hợp các chỉ số dịch tễ học cốt lõi, khẳng định virus PRRS lưu hành tiềm ẩn ở mức cao tại địa phương và chứng minh hiệu quả tuyệt đối của quy trình vệ sinh an toàn sinh học.
• Tồn tại: Số lượng mẫu xét nghiệm chuyên sâu RRT-PCR còn hạn chế do điều kiện kinh phí; thời gian theo dõi thực địa tập trung trong 5 tháng.
• Đề nghị: Tiếp tục duy trì và nhân rộng quy trình phòng chống dịch an toàn sinh học trên toàn huyện Bảo Yên; tăng cường giám sát lưu hành virus định kỳ tại các cơ sở chăn nuôi nông hộ.

Kết quả và đóng góp

1. Số liệu dịch tễ học thực địa tại huyện Bảo Yên

Khóa luận đã khảo sát toàn diện 11 đàn lợn mắc bệnh với tổng đàn 62 con tại 3 địa bàn trọng điểm. Tỷ lệ mắc bệnh chi tiết được tổng hợp qua các bảng số liệu sau:

Bảng 1: Tỷ lệ lợn mắc bệnh trong các đàn có dịch theo địa phương

Địa phương	Số đàn điều tra (đàn)	Tổng đàn (con)	Số lợn mắc bệnh (con)	Tỷ lệ mắc (%)
Thị trấn Bảo Yên	3	18	12	66,67
Xã Bảo Hà	7	40	26	65,00
Xã Kim Sơn	1	4	4	100,00
Tính chung	11	62	42	67,74

Bảng 2: Tỷ lệ mắc bệnh PRRS phân theo loại lợn

Loại lợn	Số lợn mắc bệnh (con)	Cơ cấu mắc bệnh theo loại lợn (%)
Lợn sữa	25	59,52
Lợn thịt	16	38,10
Lợn nái	1	2,38
Lợn đực	0	0,00
Tổng cộng	42	100,00

Bảng 3: Mối tương quan giữa điều kiện chuồng trại, vệ sinh và tỷ lệ mắc bệnh

Yếu tố dịch tễ	Phân loại	Số đàn mắc (đàn)	Tổng đàn (con)	Số con bệnh (con)	Tỷ lệ bệnh (%)
Mật độ nuôi	Cao hơn tiêu chuẩn	3	19	15	84,21
	Thấp hơn tiêu chuẩn	2	5	4	80,00
	Đúng tiêu chuẩn	6	38	23	60,52
Mức độ vệ sinh	Kém ($< 26$ điểm)	7 (chiếm 63,64%)	-	-	-
(10 TCN 873-2006)	Trung bình (26-35 điểm)	3 (chiếm 27,27%)	-	-	-
	Khá (36-45 điểm)	1 (chiếm 9,09%)	-	-	-
	Tốt ($\ge 46$ điểm)	0 (chiếm 0,00%)	-	-	-

2. Kết quả xét nghiệm sinh học phân tử và phân tích nguy cơ

Kết quả xét nghiệm RRT-PCR tại Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương trên đàn lợn khỏe mạnh lâm sàng cho thấy virus PRRS đang lưu hành tiềm ẩn ở mức rất cao:

• Lợn sữa: 2/3 mẫu dương tính (66,67%).
• Lợn thịt: 2/3 mẫu dương tính (66,67%).
• Lợn nái: 3/4 mẫu dương tính (75,00%).
• Tỷ lệ dương tính chung: 7/9 mẫu (77,78%).

Phân tích thống kê sinh học cho thấy:

• Giá trị kiểm định $\chi^2_{\text{TN}} = 0,03 < \chi^2_{0,05} = 3,84$ (với độ tự do $\gamma = 1$). Xác suất sai khác là do ngẫu nhiên ($P > 0,05$), chứng minh khả năng mang trùng giữa lợn nái, lợn sữa và lợn thịt là tương đương nhau.
• Nguy cơ tương đối $RR = 1,12$, cho thấy lợn nái có xu hướng mang trùng cao hơn lợn sữa/lợn thịt 1,12 lần nhưng không có ý nghĩa sai khác thống kê.

3. Hiệu quả ứng dụng quy trình phòng bệnh tại thực địa

Quy trình phòng chống dịch an toàn sinh học kết hợp chăm sóc dinh dưỡng và tiêu độc khử trùng đã được triển khai thử nghiệm trên 423 hộ chăn nuôi với tổng số 1.379 con lợn (theo số liệu bảng tổng kết của tác giả):

• Thị trấn Bảo Yên: 46 hộ, 174 con, 0 con mắc bệnh (tỷ lệ bệnh 0%).
• Xã Bảo Hà: 307 hộ, 1.350 con, 0 con mắc bệnh (tỷ lệ bệnh 0%).
• Xã Kim Sơn: 70 hộ, 215 con, 0 con mắc bệnh (tỷ lệ bệnh 0%).

4. Đề xuất giải pháp kỹ thuật của tác giả

• Biện pháp phòng ngừa khi chưa có dịch:
  • Con giống: Chỉ nhập giống từ vùng an toàn dịch, có giấy kiểm dịch thú y; cách ly theo dõi 3 - 4 tuần trước khi nhập đàn.
  • Vệ sinh chuồng trại: Định kỳ tiêu độc bằng vôi bột 10%, thuốc sát trùng Han-Iodine; thực hiện nguyên tắc cùng vào - cùng ra (all in - all out), để trống chuồng sau mỗi lứa nuôi.
  • Quản lý và tiêm phòng: Thực hiện đầy đủ lịch tiêm phòng 4 bệnh đỏ (dịch tả, tụ huyết trùng, phó thương hàn, đóng dấu) và suyễn lợn nhằm hạn chế bệnh kế phát; xử lý phân bằng hố ủ biogas hoặc ủ nhiệt sinh học.
• Biện pháp khống chế khi có ổ dịch:
  • Cách ly tuyệt đối khu vực có lợn ốm; nghiêm cấm bán chạy, vận chuyển lợn ốm và tinh dịch lợn ra ngoài ổ dịch.
  • Tiêu hủy bắt buộc lợn chết và lợn bệnh nặng theo đúng quy định thú y.
  • Phun thuốc sát trùng tiêu độc chuồng trại và khu vực xung quanh hàng ngày.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Dung lượng mẫu xét nghiệm sinh học phân tử (RRT-PCR) còn hạn chế (9 mẫu huyết thanh) do phụ thuộc vào chi phí xét nghiệm chuyên sâu tại phòng thí nghiệm trung ương, chưa phản ánh được biến động dịch tễ trên diện rộng của toàn bộ huyện.
• Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào phương thức chăn nuôi nông hộ tại 3 xã/thị trấn trong thời gian 5 tháng (tháng 6 đến tháng 11 năm 2013), chưa theo dõi được biến động dịch tễ theo chu kỳ 4 mùa trong năm hoặc tại các trang trại chăn nuôi quy mô công nghiệp lớn.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng quy mô lấy mẫu giám sát huyết thanh học và sinh học phân tử trên phạm vi toàn tỉnh Lào Cai để xác định đặc tính di truyền và giải trình tự gen nhằm xác định rõ phân nhóm chủng virus PRRS đang lưu hành (dòng Bắc Mỹ hay biến chủng độc lực cao Trung Quốc).
• Nghiên cứu khảo sát hiệu lực bảo hộ thực tế của các loại vắc-xin PRRS thương mại (như BSL-PS 100, BSK-PS 100, Amervac-PRRS) khi tiêm phòng trên đàn lợn chăn nuôi tại vùng miền núi phía Bắc.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Bác sĩ Thú y, Chăn nuôi - Thú y, Dịch tễ học thú y tham khảo phương pháp điều tra dịch tễ thực địa và quy trình tính toán chỉ số nguy cơ.
  • Cán bộ kỹ thuật tại các Trạm Thú y huyện, Chi cục Thú y các tỉnh miền núi phía Bắc làm tài liệu thực tế để xây dựng phương án phòng chống dịch bệnh tai xanh ở cấp xã/huyện.
  • Người chăn nuôi nông hộ tiếp cận các tiêu chuẩn đánh giá an toàn sinh học đơn giản, dễ áp dụng.
• Nội dung giá trị nhất:
  • Bản quy chuẩn đánh giá an toàn sinh học 21 tiêu chí theo Tiêu chuẩn 10 TCN 873-2006 được lượng hóa điểm rõ ràng.
  • Quy trình chi tiết kỹ thuật tách chiết ARN bằng TRIzol và các thông số chu trình nhiệt của phản ứng RRT-PCR chẩn đoán PRRS.
  • Bảng tổng hợp chi tiết triệu chứng lâm sàng và bệnh tích phân biệt của các vi khuẩn kế phát thường gặp ở lợn nhiễm PRRS.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ mắc bệnh PRRS trên các nhóm lợn tại huyện Bảo Yên có sự phân hóa như thế nào?
Trong số 42 con lợn mắc bệnh được điều tra tại 11 đàn, lợn sữa chiếm tỷ lệ cao nhất với 59,52% (25 con), lợn thịt chiếm 38,10% (16 con), lợn nái chiếm tỷ lệ thấp nhất với 2,38% (1 con) và không ghi nhận lợn đực mắc bệnh lâm sàng (0%).

2. Kết quả xét nghiệm RRT-PCR trên đàn lợn khỏe mạnh lâm sàng cho thấy điều gì?
Xét nghiệm 9 mẫu huyết thanh từ lợn khỏe không triệu chứng tại Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương cho thấy có 7 mẫu dương tính với virus PRRS (tỷ lệ 77,78%), trong đó lợn nái đạt 75% (3/4 mẫu), lợn sữa đạt 66,67% (2/3 mẫu) và lợn thịt đạt 66,67% (2/3 mẫu). Điều này chứng minh virus PRRS đang lưu hành tiềm ẩn rộng rãi trong đàn lợn địa phương.

3. Mật độ nuôi và mức độ vệ sinh chuồng trại ảnh hưởng như thế nào đến tỷ lệ phát bệnh PRRS?
Lợn nuôi ở mật độ cao hơn tiêu chuẩn có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất (84,21%), nuôi ở mật độ thấp có tỷ lệ bệnh 80,00% (do các hộ này đầu tư kém, vệ sinh kém), trong khi đàn nuôi đúng mật độ chỉ mắc 60,52%. Về an toàn sinh học, 63,64% số đàn mắc dịch thuộc về các hộ xếp loại vệ sinh kém theo Tiêu chuẩn 10 TCN 873-2006.

4. Kết quả kiểm định thống kê sinh học $\chi^2$ và chỉ số nguy cơ $RR$ giữa các nhóm lợn nói lên điều gì?
Kiểm định $\chi^2_{\text{TN}} = 0,03 < 3,84$ ($P > 0,05$) và chỉ số nguy cơ tương đối $RR = 1,12$ khẳng định không có sự sai khác mang ý nghĩa thống kê về tỷ lệ mang virus giữa lợn nái so với lợn sữa và lợn thịt. Tất cả các nhóm lợn đều có nguy cơ mang trùng và phát tán virus như nhau.

5. Kết quả thử nghiệm quy trình an toàn sinh học trên địa bàn nghiên cứu đạt hiệu quả ra sao?
Khi triển khai quy trình phòng chống dịch tại 423 hộ chăn nuôi với quy mô 1.379 con lợn ở thị trấn Bảo Yên, xã Bảo Hà và xã Kim Sơn, đàn lợn được bảo vệ hoàn toàn, không có con nào mắc bệnh PRRS (tỷ lệ mắc 0%), đàn lợn sinh trưởng và phát triển tốt.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lương Quang Hùng đã phản ánh chi tiết thực trạng dịch tễ học của hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS) tại huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai với tỷ lệ lợn mắc bệnh trong đàn có dịch đạt 67,74% và tỷ lệ lưu hành virus tiềm ẩn qua xét nghiệm RRT-PCR lên tới 77,78%. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa mật độ nuôi nhốt, điều kiện vệ sinh thú y kém với nguy cơ bùng phát dịch bệnh trên đàn lợn nông hộ. Kết quả thử nghiệm can thiệp an toàn sinh học trên 423 hộ chăn nuôi (1.379 con lợn) đạt tỷ lệ bảo hộ 100%, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý, phòng ngừa dịch tai xanh tại các địa phương miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho quá trình đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Vì vậy, khi tế bào đại thực bào bị virus PRRS phá huỷ, các phản ứng miễn dịch sẽ không xảy ra được. Như thế, lợn nhiễm bệnh sẽ rơi vào trạng thái suy giảm miễn dịch và dễ dàng mắc các bệnh nhiễm trùng thứ phát. Điều này có thể thấy rõ ở những đàn lợn vỗ béo chuẩn bị giết thịt.

Khi bị nhiễm Virus PRRS, chúng sẽ có sự tăng đột biến tỷ lệ viêm phổi kế phát do những vi khuẩn vốn có sẵn trong đường hô hấp. Qua đó có thể thấy, xét về bản chất cơ chế sinh bệnh PRRS tương tự với cơ chế sinh bệnh HIV ở người và Gumboro ở gà. Nếu chỉ có virus PRRS xâm nhập vào cơ thể lợn gây bệnh thì lợn sẽ không có biểu hiện triệu chứng như vậy. Nhưng do virus PRRS gây nên hội chứng suy giảm miễn dịch ở lợn nên hàng loạt các vi khuẩn khác có sẵn trong cơ thể hoặc xâm nhập từ ngoài vào gây bệnh, làm cho lợn bệnh xuất hiện hàng loạt triệu chứng của các bệnh kế phát.

Nguyễn Văn Thanh (2007) [20] cho rằng, virus nhân lên ở phế nang, phá huỷ tế bào nội mạc mạch máu làm giảm sản sinh tế bào trong hạch lâm ba, khiến cho lợn giảm sức đề kháng nên dễ nhiễm những bệnh kế phát khác. 11 Theo Nguyễn Hữu Nam, Nguyễn Thị Lan (2007) [14] và công ty dược phẩm vật tư thú y Hanvet (2007) [3], một số mầm bệnh gây bệnh kế phát thường gặp khi lợn bị nhiễm PRRS được tổng hợp ở bảng dưới đây. Một số mầm bệnh gây bệnh kế phát thường gặp khi lợn bị nhiễm virus PRRS Bảng 2. Một số mầm bệnh gây bệnh kế phát thường gặp khi lợn bị nhiễm virus PRRS Cơ quan Mầm bệnh Gây bệnh Mycoplasma hyopneumoniae Suyễn Pasteurella multocida Tụ huyết trùng Đường hô hấp Haemophilus parasuis Viêm đường hô hấp Bordetella bronchiseptica Viêm teo mũi Streptococcus suis Liên cầu khuẩn Salmonella cholerae suis Phó thương hàn E.coli Đường tiêu hoá Clostridium spp Viêm ruột hoại tử Pestis virus Dịch tả 2.

Đường truyền lây Để có biện pháp phòng chống và loại trừ bệnh hiệu quả, hiểu biết về phương thức lan truyền bệnh là một việc hết sức cần thiết. Con đường lây nhiễm bệnh PRRS chủ yếu là qua đường hô hấp, qua thụ tinh (cả tự nhiên và nhân tạo), qua tiếp xúc hoặc từ mẹ sang con. Lợn bị bệnh hoặc mang trùng sẽ phát tán virus PRRS ra bên ngoài qua dịch mũi, nước bọt, sữa, phân, nước tiểu, tinh dịch … Lợn trưởng thành có thể 12 bài xuất virus trong vòng 14 ngày. Trong khi đó, lợn con và lợn choai có thể bài thải virus trong vòng 6 tháng (Nguyễn Bá Hiên và cs, 2007) [7].

Còn theo Nguyễn Văn Thanh (2007) [20] thì thời gian bài thải virus PRRS của lợn con chỉ từ 1 - 2 tháng. Văn Đăng Kỳ và cs (2007) [9] cho biết, virus xâm nhập qua miệng, mũi, nội cơ, nội phúc mạc, âm đạo và được bài thải qua nước tiểu đến 42 ngày, qua nước mũi, nước mắt đến 14 ngày, qua tinh dịch tới 43 ngày. Virus tồn tại lâu và âm thầm trong cơ thể vật chủ. Người ta có thể phát hiện được virus từ mẫu hầu họng lợn 157 ngày sau khi tiêm thí nghiệm.

Ở lợn nái mang thai, virus có thể lây nhiễm cho bào thai ở giai đoạn kỳ giữa trở đi, đồng thời virus cũng được bài thải qua nước bọt và sữa lợn mẹ. Theo website: http://vietnamnet.vn/bandocviet/2007/04/687660/ [38], virus có khả năng phát tán thông qua các hình thức như vận chuyển lợn mang trùng, phát tán trong không khí theo gió (virus có thể đi xa tới 3 km), thông qua thức ăn, nước uống, dụng cụ chăn nuôi và dụng cụ bảo hộ lao động nhiễm trùng, thụ tinh tự nhiên và nhân tạo hoặc có thể phát tán do một số loài chim hoang dã, vịt trời, côn trùng. Trong các con đường lây nhiễm kể trên, có thể nói lây nhiễm qua thụ tinh nhân tạo là nguy hiểm hơn cả (Nguyễn Văn Thanh, 2007) [20]. Bởi vì, hiện nay trong chăn nuôi lợn, công tác kiểm dịch đối với tinh dịch, đặc biệt là trong lĩnh vực vận chuyển tinh dịch còn rất nhiều bất cập.

Người ta có thể cấm mua bán, vận chuyển lợn bị dịch nhưng chưa có văn bản nào đề cập tới việc cấm vận chuyển tinh dịch ra ngoài vùng có dịch. Ngoài ra, một số đực giống có sức đề kháng tốt, nhiễm virus ở thể mang trùng, không có biểu hiện bệnh, nếu không kiểm tra tinh dịch mà chỉ dựa trên lâm sàng sẽ không phát hiện được con bị bệnh để loại ra. Sự lây lan của bệnh do các nhân tố khác như do tiếp xúc, do hô hấp, do mẹ truyền sang con … chỉ trong một phạm vi hẹp, còn sự lây lan bệnh thông qua con đường vận chuyển tinh dịch lại có thể xảy ra trên một phạm vi lớn có thể tới vài trăm km trong một thời gian ngắn. Một lợn đực giống bị nhiễm bệnh thì chỉ tính trong một lần khai thác tinh nhân tạo đã lây bệnh cho 40 - 50 con lợn nái.

Hiện tại, hàng ngày có một số lượng hàng mấy nghìn liều tinh dịch lợn 13 được lưu thông tự do trên thị trường. Như vậy, nếu nguồn tinh dịch này không được kiểm tra chặt chẽ và bị nhiễm virus PRRS thì chỉ trong một ngày đã có hàng nghìn lợn nái bị nhiễm, hậu quả sẽ vô cùng to lớn và gây khó khăn cho công tác phòng chống dịch. Triệu chứng lâm sàng Nguyễn Văn Thanh (2007) [20] cho biết, triệu chứng lâm sàng của bệnh thể hiện rất khác nhau. Theo ước tính, cứ ba đàn lần đầu tiếp xúc với mầm bệnh thì một đàn không có biểu hiện, một đàn có biểu hiện mức độ vừa và một đàn biểu hiện ở mức độ nặng.

Tuy nhiên, với những đàn khoẻ mạnh, sức đề kháng cao thì mức độ bệnh cũng giảm nhẹ hơn, hoặc có thể do virus tạo nhiều biến chủng với độc lực khác nhau. Thực tế cho thấy, nhiều đàn có huyết thanh dương tính nhưng không có dấu hiệu lâm sàng. Đây chính là nguồn bệnh nguy hiểm bởi rất khó phát hiện hết để kiểm soát. Ngoài ra, như phần trên đã nói, cơ chế sinh bệnh PRRS là gây nên hội chứng suy giảm miễn dịch ở lợn, tạo điều kiện cho các vi khuẩn khác gây bệnh kế phát.

Do đó, triệu chứng lâm sàng của bệnh biểu hiện rất đa dạng và phong phú. Nó phụ thuộc vào bệnh kế phát, mức độ suy giảm miễn dịch, tuổi lợn, giới tính và loại lợn. Bệnh kế phát khác nhau, loại lợn khác nhau thì sẽ có biểu hiện triệu chứng tương đối khác nhau. Tuy nhiên, qua theo dõi một số lượng lớn lợn bệnh thì chúng vẫn có một số triệu chứng chung của bệnh và triệu chứng điển hình của từng bệnh kế phát.

Triệu chứng chung của bệnh Thời gian ủ bệnh trong điều kiện thực nghiệm khoảng 3 - 5 ngày, tính đến khi vật bỏ ăn và sốt, 14 - 28 ngày đến lúc đẻ non. Những báo cáo về các trường hợp thực tế của bệnh gây ra do vận chuyển lợn bao gồm thời gian ủ bệnh 3 - 24 ngày (trung bình 19 ngày, 9 đàn), 14 - 37 ngày (8 đàn), 28 ngày (1 đàn), 10 - 18 ngày (trung bình 14 ngày, 6 đàn) và 10 - 14 ngày (1 đàn). Sự khác nhau về thời gian ủ bệnh có thể phản ánh sự khác nhau về độc lực giữa các chủng virus, sự khác nhau về mật độ của đàn bị bệnh, sức đề kháng của vật nuôi hoặc sự khác nhau về khả năng của người chăn nuôi và người cán bộ thú y phát hiện ra triệu chứng lâm sàng. 14 Theo nghiên cứu của Phạm Ngọc Thạch và cs (2007) [18], thời gian nung bệnh từ 3 - 7 ngày.

Lợn bị bệnh có dấu hiệu đầu tiên là sốt 40 - 42 °C (100%), bỏ ăn, mẩn đỏ, chứng xanh da (ở các vùng ngoại biên, trong đó ở tai là chủ yếu), thở khó, tần số hô hấp và nhịp tim tăng nhiều so với sinh lý bình thường. Triệu chứng lâm sàng theo từng loại lợn cụ thể như sau: • Lợn nái: Trong tháng đầu tiên khi bị nhiễm bệnh, lợn nái thường biếng ăn, sốt 40 - 41°C, một số con tai chuyển màu xanh trong thời gian ngắn, tím đuôi, tím âm hộ, sảy thai. Hiện tượng rõ nhất của bệnh là hiện tượng sảy thai, đẻ non hay thai chết lưu, thai gỗ hàng loạt. Lợn con đẻ ra yếu ớt, tỷ lệ tử vong cao có thể lên tới 70% (Phạm Sỹ Lăng và cs, 2006) [11].D và cs (1996) [32] nghiên cứu và cho biết, một số triệu chứng chủ yếu của lợn nái khi mắc PRRS là sảy thai, đẻ non (vào khoảng ngày 107-113 của thai kỳ) nếu nặng có thể chết.

Tỷ lệ thai khô khoảng 20%. Còn theo Phạm Ngọc Thạch và cs (2007) [18], tỷ lệ thai chết tăng lên theo độ tuổi của thai: Thai dưới 2,5 tháng tỷ lệ chết là 20%, thai trên 2,5 tháng tỷ lệ chết là 93,75%. Do virus PRRS xâm nhập và gây bệnh ở phổi nên lợn nái bị thiếu oxy, gây rối loạn chuyển hoá của thai. Thai bị suy dinh dưỡng dẫn đến chết thai.

Lợn chửa kỳ cuối có nhu cầu oxy tăng cao hơn vì phải nuôi thai (kỳ cuối thai tăng trưởng nhanh nên nhu cầu oxy tăng gấp bội). Do đó, lượng oxy thiếu hụt càng lớn, làm cho thai hay bị sảy vào giai đoạn này. Sau sảy thai, tế bào nội mạc tử cung bị thoái hoá, viêm, hoại tử nên làm chậm các quá trình sinh lý khác của lợn nái. Cục thú y (2008) [5] cho biết, một số triệu chứng lâm sàng ở lợn nái các giai đoạn khác nhau cũng có sự khác nhau: - Lợn nái giai đoạn cạn sữa: trong tháng đầu tiên bị nhiễm virus PRRS, lợn biếng ăn từ 7 - 14 ngày (10 - 15% đàn), sốt, sảy thai thường vào giai đoạn cuối (1 - 6%), tai chuyển màu xanh trong khoảng thời gian ngắn (2%), đẻ non (10 - 15%), động dục giả (3 - 5 tuần sau khi thụ tinh), không động dục hoặc chậm động dục trở lại sau khi đẻ, ho và có dấu hiệu viêm phổi.

- Lợn nái giai đoạn đẻ và nuôi con: biếng ăn, lười uống nước, mất sữa và viêm vú, đẻ sớm khoảng 2 - 3 ngày, da biến màu, lờ đờ hoặc hôn mê, thai gỗ 15 (10 - 15% thai chết trong 3 - 4 tuần cuối của thai kỳ), lợn con chết ngay sau khi sinh (30%), lợn con yếu.