Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đa dạng cây thuốc thuộc ngành ngọc lan magnoliophyta tại khu bảo tồn thiên nhiên tà xùa tỉnh sơn la

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu đa dạng cây thuốc thuộc ngành ngọc lan magnoliophyta tại khu bảo tồn thiên nhiên tà, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Phạm Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thế Bách
• Trường học: Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng cây thuốc thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở một số nước trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở Việt Nam
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu cây thuốc tại khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• 1.2. Đặc điểm điều kiện tự nhiên – kinh tế và xã hội ở khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu BTTN Tà Xùa
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Điều tra thực địa theo tuyến
• 2.3.2. Điều tra tình hình khai thác sử dụng dược liệu
• 2.3.3. Phương pháp thu thập – xử lí, phân tích và phân loại mẫu vật
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu dạng sống và yếu tố địa lý
• 2.3.5. Phương pháp đánh giá đa dạng sinh học của cây thuốc
• 2.3.6. Đánh giá mức độ đe dọa
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đa dạng cây thuốc thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• 3.1.1. Tính đa dạng các bậc taxon
• 3.1.2. Tính đa dạng họ
• 3.1.3. Tính đa dạng ở mức độ chi
• 3.1.4. Tính đa dạng về dạng sống
• 3.1.5. Tính đa dạng về yếu tố địa lý
• 3.1.6. Tính đa dạng về bộ phận sử dụng
• 3.1.7. Một số nhóm bệnh được chữa trị bằng cây thuốc tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa – tỉnh Sơn La
• 3.1.8. Các loài trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 160/2013/NĐ-CP
• 3.1.9. Một số bài thuốc của đồng bào dân tộc tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• 3.1.10. Đề xuất các biện pháp bảo tồn các loài cây thuốc và nguồn tri thức bản địa cho cộng đồng dân cư địa phương
• 3.2. Tình hình khai thác, sử dụng nguồn tài nguyên cây thuốc và bài thuốc dân tộc tại khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• 3.3. Các mối đe dọa đối với tài nguyên cây thuốc và tri thức sử dụng cây thuốc tại khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• 3.4. Các biện pháp bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc ở khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Phiếu điều tra
• Phụ lục 2. Danh lục các loài cây thuốc khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• Phụ lục 3. Danh sách các loài cây có tiềm năng chữa các nhóm bệnh tại khu BTTN Tà Xùa, tỉnh Sơn La
• Phụ lục 4. Hoạt động điều tra và xử lí cây thuốc
• Phụ lục 5. Một số hình ảnh về các loài cây thuốc tại khu vực nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng cây thuốc ngành Ngọc Lan tại Tà Xùa Sơn La

Nghiên cứu đa dạng cây thuốc thuộc ngành Ngọc Lan tại Tà Xùa, Sơn La là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật. Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa không chỉ nổi bật với hệ sinh thái phong phú mà còn là nơi lưu giữ nhiều loài cây thuốc quý. Việc nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về giá trị và tiềm năng của các loài cây thuốc trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của khu bảo tồn Tà Xùa

Khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa nằm ở tỉnh Sơn La, có điều kiện khí hậu gió mùa, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Đặc điểm địa lý đa dạng với độ cao khác nhau cũng góp phần tạo nên sự phong phú về đa dạng sinh học.

1.2. Vai trò của cây thuốc trong đời sống người dân địa phương

Cây thuốc không chỉ là nguồn dược liệu quý giá mà còn là phần không thể thiếu trong văn hóa và đời sống của người dân tộc thiểu số tại Tà Xùa. Những bài thuốc truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên.

II. Thách thức trong việc bảo tồn cây thuốc ngành Ngọc Lan tại Tà Xùa

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng nguồn tài nguyên cây thuốc tại Tà Xùa đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác quá mức và sự thay đổi môi trường sống đã làm giảm số lượng và chất lượng của các loài cây thuốc. Điều này đòi hỏi cần có những biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tác động của khai thác và thương mại hóa cây thuốc

Khai thác cây thuốc để phục vụ nhu cầu thị trường đã dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn tài nguyên. Nhiều loài cây thuốc quý đang bị đe dọa nghiêm trọng, cần có sự can thiệp kịp thời để bảo tồn.

2.2. Sự mai một tri thức sử dụng cây thuốc truyền thống

Tri thức về cây thuốc truyền thống đang dần bị lãng quên, đặc biệt trong giới trẻ. Việc thiếu hụt những người có kinh nghiệm trong việc sử dụng cây thuốc có thể dẫn đến mất mát giá trị văn hóa và y học cổ truyền.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng cây thuốc ngành Ngọc Lan tại Tà Xùa

Để đánh giá sự đa dạng của cây thuốc, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định số lượng loài mà còn phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của chúng.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa và thu thập mẫu

Điều tra thực địa được thực hiện để thu thập mẫu cây thuốc, từ đó phân tích và phân loại các loài cây. Phương pháp này giúp xác định sự phong phú và phân bố của các loài cây thuốc trong khu vực.

3.2. Phương pháp phân tích thành phần hóa học của cây thuốc

Phân tích thành phần hóa học của cây thuốc giúp xác định các hoạt chất có trong cây, từ đó đánh giá tiềm năng dược lý của chúng. Điều này rất quan trọng trong việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn của cây thuốc ngành Ngọc Lan

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng phong phú của các loài cây thuốc thuộc ngành Ngọc Lan tại Tà Xùa. Những thông tin này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể ứng dụng trong việc phát triển y học cổ truyền và bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Danh sách các loài cây thuốc quý tại Tà Xùa

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cây thuốc quý, trong đó có những loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Việc bảo tồn những loài này là rất cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học.

4.2. Ứng dụng cây thuốc trong y học cổ truyền

Các loài cây thuốc được nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc phát triển các bài thuốc cổ truyền, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và bảo tồn tri thức y học cổ truyền.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho cây thuốc ngành Ngọc Lan

Nghiên cứu đa dạng cây thuốc ngành Ngọc Lan tại Tà Xùa không chỉ giúp bảo tồn nguồn tài nguyên quý giá mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương. Cần có những chính sách hỗ trợ và bảo vệ để duy trì sự đa dạng sinh học.

5.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn cây thuốc

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn cây thuốc, bao gồm việc giáo dục cộng đồng về giá trị của cây thuốc và khuyến khích việc sử dụng bền vững.

5.2. Tương lai của nghiên cứu cây thuốc tại Tà Xùa

Nghiên cứu cây thuốc tại Tà Xùa cần tiếp tục được mở rộng, không chỉ trong việc bảo tồn mà còn trong việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ thực vật Việt Nam vô cùng phong phú với hơn 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, trong đó có khoảng 4.472 loài sở hữu công năng làm thuốc chữa bệnh. Nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên này đóng vai trò then chốt trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, áp lực từ tình trạng khai thác thương mại thiếu kiểm soát cùng tập quán canh tác du canh du cư tại vùng cao đang khiến nhiều loài cây thuốc quý đối mặt với nguy cơ cạn kiệt nghiêm trọng.

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tà Xùa thuộc tỉnh Sơn La được thành lập theo Quyết định số 3440/QĐ-UB của Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La, quản lý tổng diện tích tự nhiên 17.650 ha. Địa hình nơi đây chia cắt mạnh, trải dài từ độ cao 320 m tại thung lũng Mường Thải đến đỉnh cao nhất là Phu Chiêm Sơn đạt 2.765 m. Đây là sinh cảnh rừng kín thường xanh núi cao tiêu biểu của vùng Tây Bắc, giữ vai trò xung yếu trong mạng lưới phòng hộ đầu nguồn sông Đà.

Luận văn tập trung nghiên cứu đối tượng cây thuốc thuộc ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) và tri thức bản địa tại 4 xã trọng điểm gồm Tà Xùa, Háng Đồng thuộc huyện Bắc Yên cùng Mường Thải, Suối Tọ thuộc huyện Phù Yên trong mốc thời gian từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 12 năm 2015. Mục tiêu chính là tập hợp hệ thống danh lục, định danh taxon, phân tích dạng sống sinh thái, xác định yếu tố địa lý và đánh giá các bài thuốc cổ truyền. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học sâu sắc khi bổ sung dữ liệu đa dạng sinh học cho vùng Tây Bắc, đồng thời tạo tiền đề thực tiễn giúp chính quyền hoạch định phương án bảo tồn bền vững trên 10.830,6 ha diện tích rừng nhận khoán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết phân loại thực vật học hiện đại của Takhtajan kết hợp cùng bộ tài liệu chuẩn hóa "Danh lục các loài thực vật Việt Nam" nhằm xác định chính xác vị trí phân loại của các bậc taxon từ họ, chi đến loài. Khung phân loại sinh thái dựa trên lý thuyết dạng sống của Raunkiaer với các bổ sung phù hợp điều kiện thảm thực vật nhiệt đới gió mùa Việt Nam của tác giả Lê Trần Chấn, phân loại thực vật thành 5 nhóm chồi chính gồm cây chồi trên, cây chồi sát đất, cây nửa chồi ẩn, cây chồi ẩn và cây sống một năm.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp lý thuyết phân tích yếu tố địa lý thực vật học để xác định nguồn gốc phát sinh và tính chất đặc hữu của khu hệ. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt công trình gồm: Đa dạng taxon thực vật (Taxonomic Diversity), Phổ dạng sống sinh thái (Biological Spectrum), Yếu tố địa lý khu hệ (Geographical Element) và Dược lý học dân tộc (Ethnobotany).

         ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
         │             KHUNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                 │
         └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                      │
              ┌───────────────────────┴───────────────────────┐
              ▼                                               ▼
┌───────────────────────────┐                   ┌───────────────────────────┐
│     ĐIỀU TRA THỰC ĐỊA     │                   │     ĐIỀU TRA TRI THỨC     │
│   (3 tuyến khảo sát dọc   │                   │  (Tiếp cận PRA & RRA tại  │
│   hành lang 10m mỗi bên)  │                   │    4 xã vùng nghiên cứu)  │
└─────────────┬─────────────┘                   └─────────────┬─────────────┘
              │                                               │
              ▼                                               ▼
┌───────────────────────────┐                   ┌───────────────────────────┐
│   XỬ LÝ MẪU & ĐỊNH DANH   │                   │    HỆ THỐNG HÓA DỮ LIỆU   │
│ (Khử trùng cồn 0,3-0,5%   │                   │  (Phân loại 503 loài,     │
│  HgCl2, ép bìa tiêu bản)  │                   │   18 yếu tố địa lý,       │
└─────────────┬─────────────┘                   │   nhóm bệnh điều trị)     │
              │                                 └─────────────┬─────────────┘
              └───────────────────────┬───────────────────────┘
                                      │
                                      ▼
                        ┌───────────────────────────┐
                        │   KẾT QUẢ & ĐỀ XUẤT       │
                        │ (Bảo tồn & phát triển     │
                        │  dược liệu tại Tà Xùa)    │
                        └───────────────────────────┘

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu thực địa được triển khai theo 3 tuyến điều tra chính cắt ngang qua các dải sinh cảnh đặc trưng từ rừng kín thường xanh núi thấp, rừng hỗn giao lá rộng - lá kim đến trảng cây bụi thứ sinh:

• Tuyến 1: Đi từ Trạm kiểm lâm Suối Khang qua Háng Tê La, Đỉnh Suối Đỏ, Háng Lề Sờ Pó đến khu rừng Háng Hông Chùa.
• Tuyến 2: Đi từ Trạm kiểm lâm Suối Khang qua Háng Sò, Háng Vàng Dua, Núi Ka Long đến Háng Đồng C.
• Tuyến 3: Đi từ Trạm kiểm lâm Suối Chiếu qua Suối Bạu, Suối Lạt Con, Bãi Lâm Trường 1, Đỉnh Suối Lạt Con, Suối Khò đến Suối Bon.

Cỡ mẫu và quy trình thu thập tuân thủ phương pháp điều tra hành lang 10 m ở mỗi bên tuyến, thu thập từ 5 đến 6 tiêu bản mẫu vật hoàn chỉnh cho mỗi loài thực vật. Mẫu tươi sau khi thu hái được xử lý làm khô tại phòng thí nghiệm, ngâm tẩm dung dịch cồn chứa 0,3% đến 0,5% HgCl2 để diệt khuẩn, chống côn trùng phá hoại và khâu cố định trên bìa cứng tiêu chuẩn kích thước 28 cm x 42 cm.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) được sử dụng để phỏng vấn sâu các lương y, ông lang, bà mế người H'Mông, Mường, Dao. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này nhằm đảm bảo tính bao quát trọn vẹn sự biến thiên địa hình từ 320 m đến trên 2.400 m, đồng thời thu thập chính xác các tri thức sử dụng cây thuốc cổ truyền chưa từng được ghi chép trong y văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình điều tra thực địa và phân tích phân loại học, nghiên cứu đã ghi nhận 503 loài cây thuốc thuộc 375 chi và 124 họ trong ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) phân bố tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tà Xùa. Cụ thể, các phát hiện then chốt bao gồm:

• Ưu thế tuyệt đối của lớp Ngọc lan (Magnoliopsida): Lớp Magnoliopsida chiếm tỷ trọng áp đảo với 420 loài (chiếm 83,49% tổng số loài), 319 chi (chiếm 85,06% tổng số chi) và 106 họ (chiếm 85,48% tổng số họ). Ngược lại, lớp Hành (Liliopsida) ghi nhận khiêm tốn hơn với 83 loài (16,51%), 56 chi (14,94%) và 18 họ (14,52%).
• Mức độ tập trung cao ở các họ và chi hàng đầu: Top 10 họ giàu loài nhất tập hợp 175 loài, chiếm tới 34,8% tổng số loài cây thuốc toàn khu hệ. Trong đó, họ Cúc (Asteraceae) và họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) dẫn đầu với 36 loài mỗi họ (cùng chiếm 7,16%), theo sau là họ Cà phê (Rubiaceae), họ Đậu (Fabaceae) và họ Cỏ (Poaceae) với 14 loài mỗi họ (chiếm 2,78%). Ở cấp độ chi, chi Sung (Ficus) đa dạng nhất với 8 loài (2,13%), chi Phèn đen (Phyllanthus) có 5 loài (1,33%).
• Phổ dạng sống và yếu tố địa lý đặc trưng: Cây chồi trên cao từ 2 đến 8 m chiếm ưu thế lớn nhất với 114 loài (22,66%), kế tiếp là cây chồi trên cao từ 8 đến 30 m với 76 loài (15,11%) và cây nửa chồi ẩn với 72 loài (14,31%). Phân tích nguồn gốc địa lý chỉ ra 18 yếu tố khác nhau, trong đó yếu tố Châu Á nhiệt đới chiếm tỷ lệ cao nhất với 111 loài (22,07%), yếu tố Đông Dương đạt 95 loài (18,89%), yếu tố Ấn Độ có 80 loài (15,90%) và ghi nhận 8 loài thuộc yếu tố đặc hữu Việt Nam (1,59%).

Bậc Taxon / Nhóm chỉ số	Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida)	Lớp Hành (Liliopsida)	Tổng số toàn khu hệ
Số lượng họ	106 họ (85,48%)	18 họ (14,52%)	124 họ (100%)
Số lượng chi	319 chi (85,06%)	56 chi (14,94%)	375 chi (100%)
Số lượng loài	420 loài (83,49%)	83 loài (16,51%)	503 loài (100%)
Họ ưu thế tiêu biểu	Cúc, Thầu dầu, Cà phê	Gừng, Cỏ, Củ nâu	Cúc & Thầu dầu (36 loài/họ)
Dạng sống chiếm ưu thế	Chồi trên cao 2–8m (22,66%)	Chồi ẩn, nửa chồi ẩn	Cây gỗ nhỏ & cây bụi

Thảo luận kết quả

Cơ cấu phân bố các taxon phản ánh tính chất chuyển tiếp sinh thái điển hình của vùng núi cao Tây Bắc. Tỷ lệ vượt trội của lớp Magnoliopsida bắt nguồn từ khả năng thích ứng cao của các loài thân gỗ và cây bụi trước điều kiện khí hậu á nhiệt đới có mùa đông lạnh, lượng mưa tập trung 1.900 mm mỗi năm và độ ẩm trung bình 85%.

Khi trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ cấu trúc họ thực vật, sự tập trung của các họ Asteraceae, Euphorbiaceae, Fabaceae và Rubiaceae tạo nên trụ cột sinh khối dược liệu lớn trong thảm rừng tự nhiên. Tỷ lệ 22,66% của nhóm chồi trên cao từ 2 đến 8 m minh chứng rằng tầng cây bụi và cây gỗ nhỏ dưới tán rừng kín thường xanh là môi trường phát triển thuận lợi nhất cho các loài dược liệu.

So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn lân cận thuộc tỉnh Sơn La, số lượng 503 loài cây thuốc tại Tà Xùa phong phú hơn rõ rệt so với Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Nha (400 loài cây thuốc) và Khu Bảo tồn Thiên nhiên Copia (337 loài cây thuốc). Sự đa dạng này khẳng định Tà Xùa là một trong những trung tâm lưu trữ nguồn gen thực vật làm thuốc quan trọng nhất khu vực phía Bắc.

                    PHỔ PHÂN BỐ YẾU TỐ ĐỊA LÝ CÂY THUỐC
                      (Tổng số ghi nhận: 503 loài)

Châu Á nhiệt đới     [██████████████████████] 22,07% (111 loài)
Đông Dương           [██████████████████] 18,89% (95 loài)
Ấn Độ                [███████████████] 15,90% (80 loài)
Nam Trung Quốc       [████████████] 12,72% (64 loài)
Châu Á               [█████] 5,17% (26 loài)
Nội nhập / Di cư     [█████] 5,17% (26 loài)
Đông Á               [███] 3,38% (17 loài)
Tân & Liên nhiệt đới [███] 3,38% (17 loài)
Phân bố rộng         [███] 3,18% (16 loài)
Hải Nam - ĐL - Phil  [██] 2,58% (13 loài)
Malaixia             [██] 2,58% (13 loài)
Đặc hữu Việt Nam     [█] 1,59% (8 loài)
Khác (<1,5%)         [██] 2,39% (12 loài)

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực địa và mức độ đe dọa sinh thái, 4 nhóm giải pháp cấp thiết được đề xuất nhằm bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên dược liệu:

1. Thực thi phân vùng bảo tồn nguyên vị (In-situ): Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tà Xùa chủ trì phối hợp với Hạt Kiểm lâm tiến hành cắm mốc ranh giới, bảo vệ nghiêm ngặt 3.778 ha thuộc nhóm đất mùn Alít núi cao có độ cao trên 1.900 m trong giai đoạn 2016 - 2020. Mục tiêu trọng tâm là bảo vệ tuyệt đối quần thể 8 loài cây thuốc đặc hữu Việt Nam và các loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 cùng Nghị định 160/2013/NĐ-CP.
2. Xây dựng vườn nhân giống và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ): Trạm Khuyến nông huyện Bắc Yên và huyện Phù Yên phối hợp với Khoa Sinh Hóa thuộc Đại học Tây Bắc triển khai mô hình vườn ươm diện tích từ 5 đến 10 ha trong giai đoạn 2016 - 2018. Hoạt động này tập trung thuần hóa và nhân giống các loài cây thuốc có giá trị kinh tế cao như Đảng sâm (Codonopsis javanica), Hà thủ ô nam (Streptocaulon juventas) và Thổ phục linh (Smilax glabra).
3. Số hóa và pháp lý hóa tri thức y học cổ truyền: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sơn La phối hợp cùng UBND 4 xã vùng đệm thành lập đề án tư liệu hóa tri thức bản địa, số hóa toàn bộ cơ sở dữ liệu của hơn 50 bài thuốc gia truyền từ đồng bào H'Mông và Dao trước năm 2020, gắn liền với cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng cho cộng đồng địa phương.
4. Phát triển chuỗi giá trị trồng trọt dược liệu dưới tán rừng: Chính quyền địa phương liên kết cùng các doanh nghiệp chế biến dược phẩm đầu tư vùng trồng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, lồng ghép vào chương trình giao khoán bảo vệ 10.830,6 ha rừng nhằm nâng thu nhập bình quân của các hộ gia đình tham gia lên 25% đến 30% vào năm 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

• Nhà nghiên cứu thực vật học và dược liệu học: Cung cấp danh lục chuẩn hóa 503 loài thuộc 124 họ thực vật, là nguồn tham chiếu khoa học vững chắc phục vụ công tác sàng lọc hoạt chất sinh học, phân tích hóa thực vật từ các chi giàu tiềm năng như Ficus, Phyllanthus, Litsea, Cinnamomum.
• Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên và lực lượng kiểm lâm: Bản đồ tọa độ 3 tuyến khảo sát thực địa và dữ liệu đánh giá 18 yếu tố địa lý cung cấp cơ sở kỹ thuật trực tiếp để xây dựng phương án tuần tra rừng, quy hoạch phân khu chức năng trên toàn bộ 17.650 ha diện tích khu bảo tồn.
• Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và đông y: Cung cấp cơ sở dữ liệu về tính năng dược lý, bộ phận sử dụng và danh mục hơn 50 bài thuốc bản địa để định hướng nghiên cứu phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, thuốc đông dược thương mại.
• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách nông thôn: Tài liệu hữu ích giúp Sở Nông nghiệp & PTNT cùng UBND cấp huyện xây dựng quy hoạch phát triển vùng trồng cây thuốc dưới tán rừng, tạo sinh kế bền vững cho 10 bản người H'Mông và Mường tại vùng lõi rừng phòng hộ.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu đã ghi nhận chính xác bao nhiêu loài cây thuốc tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tà Xùa?

Luận văn đã thống kê và định danh được 503 loài cây thuốc thuộc 375 chi và 124 họ trong ngành Ngọc lan (Magnoliophyta). Trong đó, lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) chiếm ưu thế áp đảo với 420 loài (83,49%), lớp Hành (Liliopsida) ghi nhận 83 loài (16,51%).

Họ thực vật nào chiếm ưu thế lớn nhất về số lượng loài cây thuốc tại khu vực này?

Hai họ sở hữu số lượng loài cây thuốc phong phú nhất là họ Cúc (Asteraceae) và họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 36 loài mỗi họ, cùng chiếm tỷ lệ 7,16% trên tổng số loài cây thuốc được ghi nhận tại khu bảo tồn.

Dạng sống nào của cây thuốc chiếm tỷ lệ cao nhất theo phân loại Raunkiaer?

Nhóm cây chồi trên cao từ 2 đến 8 m (cây gỗ nhỏ và cây bụi) chiếm tỷ lệ cao nhất với 114 loài (22,66%), phản ánh sự thích nghi vượt trội với điều kiện lập địa dưới tán rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi cao.

Quy trình thu thập và xử lý mẫu thực địa được tiến hành như thế nào?

Nghiên cứu thiết lập 3 tuyến điều tra qua các sinh cảnh đặc trưng, khảo sát dọc hành lang 10 m mỗi bên và thu hái từ 5 đến 6 tiêu bản mẫu vật hoàn chỉnh cho mỗi loài. Mẫu được ngâm tẩm cồn chứa 0,3% đến 0,5% HgCl2 để diệt nấm khuẩn trước khi khâu lên bìa tiêu bản 28 cm x 42 cm.

Luận văn đóng góp gì cho công tác bảo tồn tri thức bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số?

Thông qua phương pháp PRA và RRA tại 4 xã vùng đệm, nghiên cứu đã ghi nhận, hệ thống hóa hơn 50 bài thuốc cổ truyền của đồng bào H'Mông, Mường và Dao, ngăn chặn tình trạng mai một tri thức y học dân gian do phương thức truyền miệng.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh danh lục 503 loài cây thuốc thuộc 375 chi, 124 họ trong ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tà Xùa, tỉnh Sơn La.
• Xác định ưu thế nổi trội của lớp Ngọc lan Magnoliopsida với 420 loài (83,49%) cùng phổ dạng sống chồi trên cao 2 đến 8 m chiếm tỷ trọng lớn nhất đạt 22,66%.
• Phân tích sâu sắc 18 yếu tố địa lý, chứng minh tính chất nhiệt đới gió mùa của khu hệ với yếu tố Châu Á nhiệt đới dẫn đầu (22,07%) và ghi nhận 8 loài đặc hữu Việt Nam (1,59%).
• Ghi nhận hơn 50 bài thuốc dân gian có giá trị chữa trị nhiều nhóm bệnh của cộng đồng người H'Mông, Dao, Mường sinh sống tại vùng đệm.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý đồng bộ từ bảo tồn nguyên vị In-situ trên 3.778 ha đất núi cao đến liên kết phát triển vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2016 đến 2025, các cơ quan chức năng cần ưu tiên mở rộng nghiên cứu thành phần hóa học, thử nghiệm hoạt tính sinh học của các loài đặc hữu và triển khai chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm dược liệu nhằm bảo vệ trọn vẹn vốn tài nguyên quý giá của núi rừng Tà Xùa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho nghiên cứu thuốc nam, xây dựng nền móng y học dân tộc và được nhân dân gọi là “Vị thánh thuốc nam”. Thời kỳ nhà Hồ (1400 – 1427) triều đình có chủ trương chữa bệnh rộng rãi cho nhân dân. Thời kỳ này có Nguyễn Đại Năng biên soạn “Châm cứu tiệp hiệu diễn ca” bằng thơ để phổ biến cho nhân dân, vận dụng 120 huyệt để chữa nhiều bệnh hiểm nghèo (sốt rét, động kinh), ngoài ra còn có Vũ Toàn Trai, Lý Công Tuấn đều là những người biên soạn các tác phẩm châm cứu giá trị [13]. Thời triều Lê (1428 – 1788), nhà Lê đã quan tâm và chú trọng tới việc phát triển nền y học cổ truyền và quan tâm tới sức khỏe nhân dân.

Thời kỳ này xuất hiện nhiều lương y nổi tiếng như Hoàng Đôn Hòa với tác phẩm “Hoạt nhân toát yếu” gồm nhiều phương thuốc chữa bệnh [13]. Nguyễn Trực với “Bảo anh lương phương” [14]. Tiêu biểu nhất cho nền y học thời kỳ này là danh y Hải Thượng Lãn Ông, tên thật là Lê Hữu Trác (1720 -1791). Ông là người am hiểu nhiều về y học, sinh lý học, có đóng góp lớn cho nền y học cổ truyền Việt Nam.

Ông đã kế thừa dược học của Tuệ Tĩnh chép vào tập “Lĩnh nam bản thảo” nội dung 496 vị thuốc nam và bổ sung thêm 300 vị mới [26],[36]. Tác phẩm vĩ đại nhất của ông là “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển đã mô tả khá chi tiết về đặc điểm, các đặc tính chữa bệnh của thảo dược như Mã tiền trị thấp khớp; Ba gạc, Tầm gửi trị trúng phong tê liệt. Tác phẩm này được đánh giá là công trình y học xuất sắc trong thời trung đại Việt Nam. Ông được mệnh danh là ông tổ sáng lập ra nghề thuốc Việt Nam[14],[23].

Dưới triều Tây Sơn (1789 – 1802), tiến sỹ Nguyễn Gia Phan biên soạn cuốn “Liệu dịch phương pháp toàn tập”. Danh y Nguyễn Quang Tuấn biên soạn cuốn “La Khê phương dược” gồm 13 cuốn và cuốn “Kim ngọc quyển” 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] viết bằng chữ nôm ghi lại nhiều phương thuốc gia truyền [14]. Lương y Nguyễn Hoành với tập “Nam dược” với 620 vị với các phương thuốc kinh nghiệm trong Gia truyền bí phương và Kinh nghiệm lương phương [14],[61]. Đầu triều nhà Nguyễn (1802 – 1845) có “Nam dược tập nghiệm Quốc âm” của Nguyễn Quang Lượng ghi chép về các phương thuốc dân gian.

“Ngư thiều y thuật vấn đáp” của Nguyễn Đình Chiểu [25]. “Nam Thiên Đức Bảo toàn thư” của Lê Đức Huệ với 511 vị thuốc nam và bệnh học. “Nam Bang thảo mộc” của Trần Nguyệt Phương trong đó có viết nhiều cây thuốc theo kinh nghiệm[14],[22]. Trong thời kỳ Pháp thuộc (1884 - 1945), nền y học cổ truyền Việt Nam chịu ảnh hưởng nhiều của dược học phương Tây.

Các phương thức chữa bệnh mới được mang đến qua quá trình khai thác thuộc địa, đã gián tiếp thúc đẩy quá trình nghiên cứu thực vật của Việt Nam nói chung và nghiên cứu cây thuốc nói riêng. Tuy nhiên, trong thời kỳ này y học cổ truyền nước ta vẫn có “Trung Việt dược tính hợp biên” của Đinh Nho Chân và Phạm Văn Thái gồm 16 cuốn với 1600 vị thuốc nam bắc viết công dụng và cách chế biến của hơn 1655 vị thuốc nam và bắc [14]; “Việt Nam Dược học” gồm 5 cuốn bằng tiếng việt của Phó Đức Thành [13]. “Nam bang thảo mộc” nêu tên và mô tả công dụng của 100 loài cây thuốc của tác giả Trần Nguyên Phương. “Y học Tùng thư” gồm 16 cuốn của Nguyễn An Nhân [9],[14].

Trong thời kỳ này, tài nguyên thực vật phong phú ở nước ta đã hấp dẫn nhiều nhà nghiên cứu phương Tây. Họ đã để lại một số công trình như: J. Loureiro (Bồ Đào Nha) trong “Flora Cochinchinensis” năm 1970 đã mô tả 700 loài cây. Pierre (Pháp) trong “Flore Forestiere dela Cochinchine” đã mô tả 800 loài cây gỗ.Pétélot vớiCatalogue des produits de l’Indochine – Produits médicinaux.

Nổi bật phải kể đến bộ sách “Catalogue des produits de L’Indochine” của Pétélot (1928 – 1935) trong đó tập V 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (Produits medicinaux, 1928) đã mô tả 368 cây thuốc và vị thuốc là các thực vật có hoa. Đến năm 1952 tác giả tái bản lại cuốn sách, bổ sung và đặt tên mới là “Les plantes medicinales du Cambodge, du Laos et du Vietnam” gồm 4 tập, 1.050 trang và đã thống kê được 1.482 loài thảo mộc trên ba nước Đông Dương [14],[70]. Từ ngày cách mạng tháng tám năm 1945 cho đến nay, đất nước ta rất quan tâm tới việc kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại. Trong thư gửi cán bộ y tế ngày 27/02/1955 Bác Hồ có viết “Y học phải dựa trên nguyên tắc khoa học, dân tộc, đại chúng.

Ông cha ta ngày trước có nhiều kinh nghiệm quý báu về cách chữa bệnh bằng thuốc Ta, thuốc Bắc. Để mở rộng phạm vi y học các cô, các chú cũng nên chú trọng nghiên cứu và phối hợp thuốc Đông và thuốc Tây”. Nhiều cơ sở và tổ chức y dược học cổ truyền đã được thành lập như Viện nghiên cứu Đông y, Viện Y dược học dân tộc, Viện Dược liệu, Hội Đông y,. Các nhà khoa học Việt Nam đã có nhiều thuận lợi trong việc sưu tầm, nghiên cứu nguồn tài nguyên cây thuốc và đã có rất nhiều công trình điều tra cây thuốc được tiến hành và công bố.

Đỗ Tất Lợi (1957) biên soạn bộ “Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam” gồm 3 tập. Năm 1961 tái bản in thành 2 tập, trong đó tác giả mô tả và nêu công dụng của hơn 100 cây thuốc nam. Đỗ Tất Lợi (1962;1965) xuất bản bộ “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” gồm 6 tập. Bộ sách tái bản lại nhiều lần và bổ sung thêm các vị thuốc có nguồn gốc thảo mộc.

Gần đây nhất là lần tái bản lần thứ 10 (2005); trong đó, ông đã mô tả tỉ mỉ tên khoa học, phân bố, công dụng, thành phần hoá học, chia tất cả các cây thuốc đó theo các nhóm bệnh khác nhau [43]. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Võ Văn Chi (1997) biên soạn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” gồm hơn 3.100 loài cây thuốc, trong đó thực vật có hoa là 2. Năm 2012 bộ sách được tái bản lại đã mô tả hình thái, bộ phận sử dụng, nơi sống và thu hái, công dụng của 4.472 loài cây thuốc sắp xếp theo hệ thống Takhtajan [18]. Võ Văn Chi và Trần Hợp (1999;2002) nghiên cứu về cây cỏ có ích ở Việt Nam đã mô tả được khoảng 6.000 loài thực vật bậc cao có mạch với các đặc điểm hình thái, sinh thái, phân bố và công dụng [17].

Ngoài ra còn công bố danh sách cây thuốc và bài thuốc cho nhiều địa phương như: “Hệ cây thuốc của tỉnh Lâm Đồng” (1982); “Hệ cây thuốc Tây Nguyên” (1985), “Cây thuốc An Giang” (1991). Phạm Hoàng Hộ (1999;2000) khi nghiên cứu về thực vật, trong cuốn “Cây cỏ Việt Nam” tác giả đã mô tả hình thái và sự phân bố của 9.963 loài thực vật, trong có đã giới thiệu được công dụng làm thuốc của nhiều loài thực vật [32],[33],[34]. Đỗ Huy Bích, Bùi Xuân Chương (1980) trong cuốn “Sổ tay cây thuốc Việt Nam” đã thống kê được 519 loài cây thuốc, trong đó 150 loài mới được phát hiện [5]. Đỗ Huy Bích (1995) trong cuốn “Thuốc từ cây cỏ và động vật” đã giới thiệu 500 cây thuốc và 30 con thuốc.

Các cây thuốc được mô tả hình thái, phân bố, bộ phận sử dụng, liều dùng [7]. Trần Đình Lý và cộng sự (1993) nghiên cứu về các loài cây cỏ có ích, tác giả đã mô tả được 1.900 loài cây có ích. Trong các loài thực vật bậc cao có mạch đã biết ở Việt Nam có 76 loài cho nhựa thơm, 160 loài có tinh dầu, 260 loài cho dầu béo, 600 loài chứa tanin, 500 loài cây gỗ có giá trị cao, 400 loài tre nứa, 40 loài song mây. Trong số các nhóm thực vật này, rất nhiều loài có 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] công dụng làm thuốc.

Đối với các thực vật được sử dụng làm thuốc tác giả giới thiệu danh pháp, sinh thái, phân bố và giá trị sử dụng [44]. Nguyễn Nghĩa Thìn (1990;1995) đã giới thiệu 2.136 chi, 234 họ thuộc 6 ngành thực vật có mạch Việt Nam được sử dụng làm thuốc và giới thiệu hơn 1.000 bài thuốc trong Hội thảo quốc tế lần thứ hai về dân tộc sinh học tại Côn Minh – Trung Quốc. Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự (2001) trong cuốn “Cây thuốc của đồng bào Thái ở Con Cuông, Nghệ An” [52] đã giới thiệu 551 loài cây thuốc thuộc 364 chi, 120 họ thực vật. Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự (2007) tiến hành nghiên cứu cây thuốc truyền thống của đồng bào dân tộc Thái xã Thạch Giám, huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An.

Kết quả nghiên cứu đã thu thập được 231 loài, 192 chi, 88 họ thuộc 4 ngành thực vật. Ông là người có nhiều cống hiến trong công tác nghiên cứu cây thuốc dân tộc [51],[53]. Trong số những cuốn sách xuất bản về cây thuốc, có nhiều cuốn sách có giá trị về tài nguyên cây thuốc đã được các nhà khoa học của Viện sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ Việt Nam biên soạn. Lã Đình Mỡi và cộng sự (2001;2002) trong cuốn “Tài nguyên thực vật có tinh dầu ở Việt Nam” đã giới thiệu các chi, loài thực vật có tinh dầu ở Việt Nam trong đó mỗi chi, mỗi loài đều được giới thiệu về các nội dung như tên thường gọi, nguồn gốc phân bố, công dụng, đặc tính của tinh dầu và các hoạt chất chính ở trong cây,.

Năm 2005, giới thiệu công trình “Những cây chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học” trong đó có giới thiệu 31 chi thực vật chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học ở Việt Nam. Với mỗi chi thực vật được trình bày những nội dung như tên thường gọi, vùng phân bố, công dụng, tình hình khai thác, thành phần hóa học, đặc tính, nguồn gen và triển vọng,. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (2003;2005) đã công bố cuốn sách “Danh lục các loài thực vật Việt Nam” đã đề cập tới danh pháp, phân bố, sinh thái, giá trị sử dụng của hơn 10.000 loài thực vật hiện biết đến ở nước ta từ tảo đến hạt trần (tập 1) và hạt kín (tập 2 – 3). Đây là công trình với sự tham gia đông đảo của hơn 40 nhà khoa học thực vật trong và ngoài nước [3],[4].