Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại Tại Huyện Tuy Phước, Tỉnh Bình Định

Nghiên cứu về cộng đồng cư dân tại Đầm Thị Nại, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định là một lĩnh vực… 289 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2019.

• Tác giả: Huỳnh Thị Thảo Nguyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phan Thị Yến Tuyết
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Cộng Đồng Cư Dân Ở Đầm Thị Nại Tại Huyện Tuy Phước, Tỉnh Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ NGỮ ĐỊA PHƯƠNG
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 5. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
• 6. Phương pháp nghiên cứu
• 7. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐẦM THỊ NẠI
• 1.1. Lý thuyết và các quan điểm học thuật
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu, giả thiết nghiên cứu và lý thuyết tiếp cận
• 1.3. Khái quát về đầm Thị Nại
• 1.3.1. Lịch sử
• 1.3.2. Địa lý tự nhiên
• 1.3.3. Quá trình hình thành cộng đồng dân cư
• 1.3.4. Khái quát về xã Phước Thuận
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: HOẠT ĐỘNG KINH TẾ VÀ VĂN HOÁ VẬT CHẤT CỦA CƯ DÂN VÙNG ĐẦM THỊ NẠI
• 2.1. Hoạt động kinh tế
• 2.1.1. Đánh bắt thuỷ hải sản
• 2.1.2. Nghề đào, bắt hải sản
• 2.1.3. Nuôi trồng thuỷ hải sản
• 2.1.4. Nguồn lợi nuôi trồng thuỷ hải
• 2.1.5. Phân bố nguồn lợi thuỷ sản trên đầm Thị Nại
• 2.1.6. Tiểu thủ công nghiệp
• 2.1.6.1. Nghề làm lưới chồ
• 2.1.6.2. Nghề đan lưới tôm
• 2.1.6.3. Nghề làm ngư cụ câu kiều
• 2.1.6.4. Nghề đóng và sửa chửa ghe thuyền
• 2.2. Đời sống văn hoá vật chất của ngư dân
• 2.2.1. Phương tiện đi lại
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HOÁ TINH THẦN VÀ VĂN HOÁ XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG CƯ DÂN ĐẦM THỊ NẠI
• 3.1. Văn hoá tinh thần
• 3.1.1. Hoạt động tín ngưỡng
• 3.1.1.1. Tín ngưỡng thờ Cá Ông
• 3.1.1.2. Tín ngưỡng Ngài Đen (Ông Ngài)
• 3.1.1.3. Tín ngưỡng Cô bác
• 3.1.1.4. Lễ hội cầu ngư
• 3.1.2. Văn hoá – Nghệ Thuật
• 3.1.2.1. Văn học dân gian
• 3.1.2.2. Nghệ thuật diễn xướng
• 3.1.2.3. Tri thức bản địa
• 3.2. Tổ chức quan phương
• 3.3. Tổ chức phi quan phương
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Biên bản phỏng vấn sâu
• Phụ lục 2: Hình ảnh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại Bình Định

Nghiên cứu về cộng đồng cư dân tại Đầm Thị Nại, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định là một lĩnh vực quan trọng nhưng chưa được khai thác sâu rộng. Việt Nam sở hữu bờ biển dài với nhiều hệ sinh thái đặc trưng, và mỗi vùng ven biển hình thành nên những cộng đồng cư dân mang bản sắc văn hóa riêng. Bình Định, với hệ thống đầm phá phong phú, đặc biệt là Đầm Thị Nại, có vai trò quan trọng về kinh tế, văn hóa, và xã hội qua nhiều thời kỳ lịch sử. Đề tài này tập trung vào việc khám phá sự tác động của môi trường sinh thái đến quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân nơi đây, đồng thời làm rõ nguồn gốc và sự thích nghi của cư dân ven biển Nam Trung Bộ. Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định tính, bao gồm quan sát tham dự và phỏng vấn sâu, để thu thập thông tin chi tiết về đời sống văn hóa vật chất, tinh thần, và xã hội của người dân.

1.1. Lý Do Chọn Nghiên Cứu Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại

Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc áp dụng công nghệ cao để nâng cao đời sống vật chất đã gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường sống và tài nguyên thiên nhiên. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng cư dân tại Đầm Thị Nại. Nghiên cứu này nhằm mục đích bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống văn hóa, đồng thời thúc đẩy sự phát triển bền vững của cộng đồng. Việc tìm hiểu về văn hóa cộng đồng, kinh tế địa phương, và xã hội học của cư dân nơi đây là vô cùng cần thiết.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Khám Phá Văn Hóa và Sinh Kế

Mục tiêu chính của nghiên cứu là tìm hiểu sự tác động của môi trường sinh thái đến quá trình hình thành cộng đồng cư dân thông qua các hoạt động kinh tế và các đặc trưng văn hóa của cư dân sinh sống tại Đầm Thị Nại. Nghiên cứu cũng nhằm làm rõ thêm nguồn gốc cư dân ven biển Nam Trung Bộ và sự thích nghi của họ với môi trường sinh thái. Phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng để thu thập thông tin chi tiết về đời sống văn hóa vật chất, tinh thần và xã hội của người dân.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về môi trường sinh thái, biến đổi khí hậu, phát triển du lịch bền vững, và giá trị kinh tế của nguồn lợi thủy sản tại Đầm Thị Nại, nhưng nghiên cứu về văn hóa biển và cộng đồng cư dân nơi đây còn hạn chế. Điều này đặt ra một thách thức lớn trong việc thu thập và phân tích dữ liệu. Bên cạnh đó, sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế - xã hội cũng gây khó khăn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng. Cần có những giải pháp đồng bộ để giải quyết các vấn đề này, đảm bảo sự phát triển bền vững của cộng đồng cư dân và bảo vệ môi trường sống của họ.

2.1. Thiếu Nghiên Cứu Về Văn Hóa Biển và Cộng Đồng Cư Dân

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa biển và cộng đồng cư dân tại Đầm Thị Nại. Điều này gây khó khăn trong việc xây dựng cơ sở lý thuyết và phương pháp luận phù hợp cho nghiên cứu. Cần có sự đầu tư và khuyến khích các nhà nghiên cứu tập trung vào lĩnh vực này để có được những hiểu biết sâu sắc hơn về đời sống và văn hóa của người dân.

2.2. Biến Đổi Kinh Tế Xã Hội và Bảo Tồn Văn Hóa Truyền Thống

Sự biến đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế - xã hội cũng đặt ra một thách thức lớn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân. Cần có những chính sách và giải pháp phù hợp để đảm bảo rằng sự phát triển kinh tế không làm mất đi bản sắc văn hóa của người dân, đồng thời tạo điều kiện cho họ tiếp cận với những cơ hội mới.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc. Phương pháp khảo sát cộng đồng, phỏng vấn sâu các thành viên trong cộng đồng, và thu thập dữ liệu từ các nguồn tài liệu khác nhau. Phân tích dữ liệu định tính và định lượng được sử dụng để đưa ra những kết luận chính xác và có giá trị. Ngoài ra, nghiên cứu cũng áp dụng các lý thuyết xã hội học, nhân khẩu học, và dân tộc học để hiểu rõ hơn về cấu trúc và động lực của cộng đồng.

3.1. Khảo Sát Cộng Đồng và Phỏng Vấn Sâu Cư Dân Địa Phương

Phương pháp khảo sát cộng đồng và phỏng vấn sâu đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập thông tin chi tiết về đời sống, văn hóa, và kinh tế của cộng đồng cư dân. Các cuộc phỏng vấn được thực hiện với nhiều đối tượng khác nhau, bao gồm người lớn tuổi, phụ nữ, thanh niên, và các hộ gia đình nghèo, để có được cái nhìn đa chiều và toàn diện.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu và Áp Dụng Lý Thuyết Xã Hội Học

Dữ liệu thu thập được từ các cuộc khảo sát và phỏng vấn được phân tích một cách cẩn thận và kỹ lưỡng. Các lý thuyết xã hội học, nhân khẩu học, và dân tộc học được áp dụng để giải thích các hiện tượng và quá trình xã hội diễn ra trong cộng đồng cư dân. Điều này giúp đưa ra những kết luận có cơ sở khoa học và có giá trị thực tiễn.

3.3. Quan Sát Tham Dự Thấu Hiểu Đời Sống Văn Hóa

Phương pháp quan sát tham dự cho phép nhà nghiên cứu hòa mình vào cuộc sống hàng ngày của cộng đồng cư dân, từ đó có được những trải nghiệm và hiểu biết sâu sắc về đời sống văn hóa, phong tục tập quán, và tín ngưỡng của họ. Điều này giúp bổ sung và làm phong phú thêm những thông tin thu thập được từ các phương pháp khác.

IV. Kinh Tế và Văn Hóa Vật Chất Của Cư Dân Đầm Thị Nại

Hoạt động kinh tế chính của cư dân Đầm Thị Nại xoay quanh việc khai thác nguồn lợi thủy sản. Các nghề như đánh bắt, nuôi trồng, và chế biến thủy sản đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra thu nhập và duy trì đời sống của người dân. Bên cạnh đó, tiểu thủ công nghiệp cũng đóng góp một phần vào nền kinh tế địa phương. Đời sống văn hóa vật chất của cư dân thể hiện qua các phương tiện đi lại, nhà ở, trang phục, và ẩm thực, phản ánh sự thích nghi với môi trường sống đặc thù.

4.1. Đánh Bắt và Nuôi Trồng Thủy Sản Nguồn Sống Của Cư Dân

Đánh bắt và nuôi trồng thủy sản là hai hoạt động kinh tế quan trọng nhất của cư dân Đầm Thị Nại. Các phương pháp đánh bắt truyền thống được kết hợp với các kỹ thuật hiện đại để khai thác hiệu quả nguồn lợi thủy sản. Nuôi trồng thủy sản cũng ngày càng phát triển, góp phần vào việc tăng thu nhập và cải thiện đời sống của người dân.

4.2. Tiểu Thủ Công Nghiệp Đan Lưới Đóng Thuyền và Nghề Truyền Thống

Tiểu thủ công nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các hoạt động khai thác thủy sản. Các nghề như đan lưới, đóng thuyền, và chế tạo ngư cụ không chỉ tạo ra thu nhập mà còn giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng.

4.3. Đời Sống Văn Hóa Vật Chất Nhà Ở Trang Phục và Ẩm Thực

Đời sống văn hóa vật chất của cư dân Đầm Thị Nại thể hiện qua các yếu tố như nhà ở, trang phục, và ẩm thực. Nhà ở thường được xây dựng đơn giản, phù hợp với điều kiện tự nhiên. Trang phục lao động được thiết kế để bảo vệ người dân khỏi các tác động của môi trường. Ẩm thực địa phương phong phú và đa dạng, phản ánh sự sáng tạo và khéo léo của người dân trong việc tận dụng các nguồn tài nguyên sẵn có.

V. Văn Hóa Tinh Thần và Xã Hội Của Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại

Văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân Đầm Thị Nại thể hiện qua các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội, và văn học dân gian. Tín ngưỡng thờ Cá Ông và các vị thần biển đóng vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân. Lễ hội cầu ngư là dịp để cộng đồng cùng nhau cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Văn học dân gian phong phú với các câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, và ca dao, phản ánh những giá trị đạo đức và tinh thần của cộng đồng. Văn hóa xã hội được thể hiện qua các tổ chức cộng đồng và các mối quan hệ xã hội, góp phần vào việc duy trì sự đoàn kết và gắn bó giữa các thành viên.

5.1. Tín Ngưỡng Thờ Cá Ông và Các Lễ Hội Truyền Thống

Tín ngưỡng thờ Cá Ông là một trong những tín ngưỡng quan trọng nhất của cộng đồng cư dân Đầm Thị Nại. Cá Ông được coi là vị thần bảo hộ của ngư dân, mang lại may mắn và an lành trong các chuyến đi biển. Các lễ hội truyền thống, như lễ hội cầu ngư, là dịp để cộng đồng cùng nhau tôn vinh Cá Ông và cầu mong một năm mưa thuận gió hòa.

5.2. Văn Học Dân Gian Truyền Thuyết Cổ Tích và Ca Dao

Văn học dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải các giá trị văn hóa và đạo đức của cộng đồng cư dân. Các câu chuyện truyền thuyết, cổ tích, và ca dao không chỉ mang tính giải trí mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về cuộc sống, tình yêu, và lòng nhân ái.

5.3. Tổ Chức Cộng Đồng và Mối Quan Hệ Xã Hội

Tổ chức cộng đồng và các mối quan hệ xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đoàn kết và gắn bó giữa các thành viên. Các tổ chức như hợp tác xã, tổ chức xã hội, và chính quyền địa phương cùng nhau phối hợp để giải quyết các vấn đề chung và thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng.

VI. Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Cộng Đồng Cư Dân Đầm Thị Nại

Để đảm bảo sự phát triển bền vững của cộng đồng cư dân Đầm Thị Nại, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm việc bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế đa dạng, nâng cao an sinh xã hội, và bảo tồn văn hóa truyền thống. Cần có sự tham gia tích cực của chính quyền địa phương, doanh nghiệp, và người dân trong việc thực hiện các giải pháp này.

6.1. Bảo Vệ Môi Trường và Quản Lý Tài Nguyên Bền Vững

Bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên một cách bền vững là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển lâu dài của cộng đồng cư dân. Cần có những biện pháp để giảm thiểu ô nhiễm, bảo vệ đa dạng sinh học, và sử dụng nguồn lợi thủy sản một cách hợp lý.

6.2. Phát Triển Kinh Tế Đa Dạng và Nâng Cao Thu Nhập

Phát triển kinh tế đa dạng và nâng cao thu nhập cho người dân là một trong những mục tiêu quan trọng nhất. Cần khuyến khích các hoạt động du lịch sinh thái, nông nghiệp, và tiểu thủ công nghiệp để tạo ra nhiều cơ hội việc làm và tăng thu nhập cho người dân.

6.3. Nâng Cao An Sinh Xã Hội và Bảo Tồn Văn Hóa Truyền Thống

Nâng cao an sinh xã hội và bảo tồn văn hóa truyền thống là những yếu tố quan trọng để đảm bảo sự ổn định và phát triển của cộng đồng cư dân. Cần có những chính sách hỗ trợ cho các hộ nghèo, người già, và trẻ em, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài 3.260 km với hệ thống đầm phá ven biển phong phú, trong đó đầm Thị Nại tại tỉnh Bình Định là thủy vực nước lợ mặn lớn nhất khu vực Nam Trung Bộ. Đầm có chiều dài 15 km, bề rộng khoảng 4 km, diện tích mặt nước đạt 5.060 ha khi triều lên và thu hẹp còn khoảng 3.200 ha khi triều xuống. Đây là không gian sinh tồn lâu đời của các cộng đồng cư dân mang đậm dấu ấn văn hóa biển cận duyên. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa cùng hoạt động nuôi trồng thủy sản tự phát đã khiến diện tích rừng ngập mặn tại đây suy giảm nghiêm trọng từ khoảng 1.000 ha trước kia xuống còn 32,7 ha, đe dọa trực tiếp đến nguồn lợi thủy sản và sự cân bằng sinh thái.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề tương tác giữa con người và môi trường đầm phá, làm rõ quá trình thích ứng sinh thái qua các phương thức sinh kế, văn hóa vật chất, đời sống tâm linh và tổ chức xã hội. Mục tiêu cụ thể là phục dựng bức tranh toàn diện về đời sống của cộng đồng cư dân đầm Thị Nại, xác định các giá trị di sản truyền thống cần bảo tồn và nhận diện những thách thức kinh tế xã hội đương đại.

Phạm vi nghiên cứu không gian tập trung tại xã Phước Thuận thuộc huyện Tuy Phước với tổng diện tích 2.265,3 ha gồm 7 thôn ven đầm, đồng thời mở rộng so sánh với các xã lân cận. Khung thời gian khảo sát trọng tâm từ sau năm 1975 đến năm 2019, có đối sánh lịch sử từ thời kỳ Chămpa thế kỷ X đến cảng thị Nước Mặn thế kỷ XVII. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật phục vụ quản lý 16.695 nhân khẩu tại địa phương, hỗ trợ quy hoạch không gian sinh thái bền vững và bảo tồn 100% các thiết chế văn hóa dân gian vùng đầm phá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết liên ngành nhân học văn hóa nhằm giải mã toàn diện đời sống cộng đồng. Thuyết sinh thái văn hóa của Julian Steward giữ vai trò nền tảng, giải thích cách thức con người tiếp nhận, thích ứng với điều kiện tự nhiên đầm phá và sáng tạo nên các dạng thức văn hóa đặc thù. Thuyết chức năng của Bronislaw Malinowski và Arthur Reginald Radcliffe-Brown được khai thác để lý giải vai trò của các thiết chế tâm linh, nghi lễ cúng tế trong việc giải tỏa áp lực tâm lý và duy trì tính ổn định của cơ cấu xã hội trước những bất trắc của nghề biển.

Bên cạnh đó, lý thuyết tổng thể văn hóa tộc người của S.A. Tokarev định hình cấu trúc phân tích ba thành tố hữu cơ gồm văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội. Các khái niệm then chốt được thao tác hóa chặt chẽ: cộng đồng dân cư (phân định giữa cộng đồng địa lý và cộng đồng chức năng), đầm phá ven biển (thủy vực dạng cửa sông chịu tác động hỗn hợp của nhật triều và sông ngòi), cùng tài nguyên vị thế (giá trị không gian địa kinh tế và an ninh sinh thái).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành giữa Việt Nam học, nhân học biển, dân tộc học và địa lý văn hóa. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua 5 đợt điền dã thực địa kéo dài từ tháng 4/2016 đến tháng 9/2018 tại 7 thôn thuộc xã Phước Thuận.

Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích với cỡ mẫu gồm 31 cuộc phỏng vấn sâu và phỏng vấn hồi cố. Đối tượng khảo sát là những người dân am hiểu địa phương trong độ tuổi từ 30 đến 65 tuổi, bao gồm ngư dân đánh bắt xa bờ, thợ thủ công đan lưới, nghệ nhân đóng ghe, chủ đầm tôm, diêm dân và các bậc cao niên trong ban quản lý di tích. Phương pháp quan sát tham dự được thực hiện trực tiếp trong các chuyến đánh bắt bằng sõng nan, quy trình chế tạo ngư cụ câu kiều và nghi lễ rước linh vị tại lễ hội Cầu ngư ngày 16/2 âm lịch.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính là nhằm ghi nhận tiếng nói chân thực của chủ thể văn hóa từ góc nhìn bên trong, giúp phát hiện các quy tắc ứng xử phi văn bản và tri thức bản địa mà các số liệu thống kê đơn thuần không thể phản ánh trọn vẹn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu sinh kế của cư dân thể hiện tính thích ứng sinh thái rõ rệt với sự phân hóa chức năng tại 4 thôn ven đầm. Điển hình tại thôn Bình Thái, trong tổng số 262 hộ gia đình thì có 70% số hộ theo nghề ngư nghiệp, trong đó có khoảng 25 đến 30 hộ duy trì nghề đánh bắt xa bờ bằng câu kiều, 5 đến 10 hộ làm nghề thủ công sản xuất ngư cụ câu kiều chuyên biệt. Các thôn khác phát triển nghề đặc trưng như thôn Diêm Vân chuyên nghề làm muối truyền thống, thôn Nhân Ân làm nghề câu thẻo và đóng sửa ghe thuyền, thôn Lộc Hạ duy trì nghề làm lưới gõ và lưới chồ.

Thứ hai, văn hóa vật chất phản ánh sâu sắc môi trường đầm nước lợ. Kiến trúc nhà ở kiểu chữ Đinh chiếm ưu thế nhằm thích ứng với gió bão; phương tiện di chuyển chủ yếu là sõng nan cơ động trong vùng nước cạn dưới 2 mét; ẩm thực bản địa nổi bật với món bánh xèo tôm nhảy khai thác nguồn tôm đất tự nhiên.

Thứ ba, đời sống tâm linh và thiết chế xã hội có tính dung hợp cao giữa tín ngưỡng biển và tôn giáo chính thống. Xã Phước Thuận tập trung 8 ngôi chùa Phật giáo với 3.437 tín đồ chiếm 21,15% dân số, Tiểu chủng viện Làng Sông cùng 2 giáo xứ với 1.244 tín đồ Công giáo chiếm 7,66% dân số. Song song đó, tín ngưỡng thờ Cá Ông tại Lăng Nam Hải thôn Bình Thái, miếu Ngài Đen và miếu Thanh Minh tạo nên điểm tựa tinh thần vững chắc cho ngư dân.

Thảo luận kết quả

Môi trường đầm Thị Nại tiếp nhận lưu vực rộng 3.647 km2 từ hệ thống sông Côn dài 178 km và sông Hà Thanh dài 48 km. Điều này tạo ra chu kỳ mùa vụ sinh vật phong phú, trong đó 70% đến 75% lượng mưa tập trung vào các tháng cuối năm làm thay đổi độ mặn, kích hoạt dòng di cư của tôm cá và hình thành nhịp điệu lao động thời vụ từ tháng 6 đến tháng 12.

Theo lý thuyết chức năng, mặc dù không gian đầm phá ít hiểm nguy hơn vùng biển khơi, cư dân vẫn duy trì hệ thống cúng bái Cá Ông và thần linh biển dày đặc. Điều này giải tỏa tâm lý lo âu trước sự bấp bênh của sản lượng khai thác và rủi ro thiên tai khi mùa mưa lũ chiếm hơn 50% tổng lượng mưa trong hai tháng cao điểm.

Sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn từ 1.000 ha xuống còn 32,7 ha do làn sóng đắp đầm nuôi tôm bán thâm canh đã phá vỡ nơi sinh sản tự nhiên của thủy sản, đẩy ngư dân vào tình trạng suy giảm thu nhập. Toàn bộ các tương quan nghề nghiệp, dân số và sự phân bố tín ngưỡng này có thể được mô hình hóa trực quan qua bảng cơ cấu kinh tế 7 thôn và sơ đồ ma trận thiết chế văn hóa không gian đầm phá.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn văn hóa bản địa và phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng đầm Thị Nại, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất cụ thể:

Thứ nhất, phục hồi hệ sinh thái rừng ngập mặn với mục tiêu nâng tổng diện tích từ 32,7 ha hiện nay lên 100 ha vào năm 2025. Trung tâm Ứng phó Biến đổi khí hậu tỉnh Bình Định phối hợp cùng Ủy ban nhân dân xã Phước Thuận triển khai phương thức giao khoán bảo vệ rừng trực tiếp cho 8 đến 10 hộ dân tại mỗi thôn ven đầm, ưu tiên trồng các loại cây bản địa như bần trắng, mắm trắng và đước để tạo vành đai chắn sóng bảo vệ hệ thống đê điều.

Thứ hai, tái cấu trúc mô hình nuôi trồng thủy sản theo hướng sinh thái, phấn đấu chuyển đổi ít nhất 40% diện tích ao nuôi tôm thâm canh tự phát sang mô hình bán thâm canh bền vững trong vòng 3 năm. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh giữ vai trò kiểm soát chất lượng con giống và giám sát quy trình xử lý nước thải nhằm giảm 50% nguy cơ ô nhiễm nguồn nước nội đầm.

Thứ ba, lập hồ sơ khoa học bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đối với Lễ hội Cầu ngư thôn Bình Thái và kỹ nghệ đan lưới chồ, làm ngư cụ câu kiều truyền thống trước quý IV năm 2024. Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Tuy Phước chủ trì cấp kinh phí tôn tạo lăng Ông Nam Hải và phục dựng diễn xướng bả trạo dân gian.

Thứ tư, xây dựng mô hình du lịch sinh thái cộng đồng gắn với trải nghiệm chèo sõng, tham quan Tiểu chủng viện Làng Sông và thưởng thức ẩm thực địa phương. Đề án do Hiệp hội Du lịch Bình Định phối hợp chính quyền địa phương triển khai, hướng tới mốc thu hút 50.000 lượt khách mỗi năm vào năm 2026, tạo sinh kế phụ cho 30% hộ ngư dân nghèo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho bốn nhóm độc giả chuyên môn:

Nhà nghiên cứu Việt Nam học và Nhân học văn hóa: Nguồn tư liệu điền dã phong phú gồm 31 biên bản phỏng vấn sâu và hệ thống tư liệu lịch sử về cảng thị Thị Nại, cảng thị Nước Mặn giúp củng cố các nghiên cứu về văn hóa biển miền Trung.

Cán bộ quản lý nhà nước và hoạch định chính sách địa phương: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về đời sống của 16.695 cư dân tại 7 thôn xã Phước Thuận, hỗ trợ xây dựng chính sách an sinh, chuyển đổi nghề nghiệp và quy hoạch không gian 5.060 ha mặt nước đầm Thị Nại.

Doanh nghiệp phát triển du lịch và kiến trúc sư cảnh quan: Khai thác kho tàng tri thức bản địa, ẩm thực bánh xèo tôm nhảy và quần thể 8 ngôi chùa cổ kính cùng Tiểu chủng viện Làng Sông để thiết kế các tour du lịch di sản văn hóa bền vững.

Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Khoa học Xã hội: Cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực về sự kết hợp giữa lý thuyết sinh thái văn hóa và phương pháp điền dã nhân học thực địa.

Câu hỏi thường gặp

Đầm Thị Nại có diện tích và đặc điểm tự nhiên nổi bật nào ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của cư dân? Đầm có diện tích 5.060 ha khi triều lên và 3.200 ha khi triều xuống, tiếp nhận nguồn nước từ sông Côn và sông Hà Thanh. Độ mặn biến thiên theo mùa giúp hình thành hệ sinh thái thủy sản phong phú, tạo sinh kế đánh bắt quanh năm cho hàng nghìn hộ dân với vụ mùa bội thu từ tháng 6 đến tháng 12.

Khung lý thuyết nào được áp dụng chủ đạo trong luận văn này? Luận văn áp dụng ba lý thuyết chính gồm Thuyết sinh thái văn hóa của Julian Steward nhằm giải thích tính thích ứng môi trường, Thuyết chức năng của Bronislaw Malinowski giải mã vai trò nghi lễ tâm linh, và Lý thuyết tổng thể văn hóa tộc người của S.A. Tokarev để phân tích ba thành tố văn hóa vật chất, tinh thần, xã hội.

Thôn Bình Thái có nét văn hóa tín ngưỡng nào đặc thù nhất tại huyện Tuy Phước? Thôn Bình Thái là địa bàn duy nhất tại huyện Tuy Phước duy trì thiết chế vạn chài với 262 hộ dân, sở hữu Lăng thờ Ông Nam Hải và tổ chức Lễ hội Cầu ngư quy mô lớn vào ngày 16/2 âm lịch hằng năm, phản ánh tâm thức tôn kính thần bảo trợ biển cả.

Thực trạng diện tích rừng ngập mặn tại xã Phước Thuận đang diễn biến ra sao? Trước đây diện tích rừng ngập mặn đạt khoảng 1.000 ha nhưng đã suy giảm mạnh xuống còn 32,7 ha do hoạt động phá rừng đào ao nuôi tôm công nghiệp. Hiện nay, chính quyền đang giao khoán cho 8 đến 10 hộ dân mỗi thôn trồng dặm lại các loại cây bần trắng, mắm trắng để chống sạt lở đê điều.

Tổ chức vạn chài đóng vai trò gì trong quản lý xã hội tại cộng đồng cư dân ven đầm? Vạn chài hoạt động như một thiết chế tự quản phi quan phương, liên kết 70% số hộ làm nghề đánh bắt trong thôn thông qua các quy ước bảo vệ ngư trường, hỗ trợ cứu nạn trên đầm và tổ chức thực hành các nghi lễ tín ngưỡng chung của cộng đồng.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng toàn diện diện mạo kinh tế, văn hóa và xã hội của cộng đồng cư dân ven đầm Thị Nại với trọng tâm khảo sát tại xã Phước Thuận gồm 7 thôn và 16.695 nhân khẩu.
• Nghiên cứu chứng minh sự thích ứng sinh thái sâu sắc của cư dân thông qua các phương thức đánh bắt chuyên biệt, kỹ nghệ ngư cụ truyền thống và kiến trúc nhà ở thích ứng bão lũ.
• Công trình làm rõ vai trò cân bằng tâm lý của các thiết chế tín ngưỡng Lăng Ông Nam Hải và hệ thống 8 ngôi chùa trong việc duy trì tính cố kết cộng đồng trước những rủi ro sinh kế.
• Cơ sở dữ liệu định tính từ 31 trường hợp phỏng vấn sâu cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho việc hoạch định chính sách bảo vệ 5.060 ha mặt nước đầm phá.
• Đề xuất mở rộng nghiên cứu sang 3 xã ven đầm lân cận gồm Phước Sơn, Phước Hòa, Phước Thắng trong giai đoạn 2025-2030, đồng thời kêu gọi các cơ quan quản lý khẩn trương triển khai chương trình phục hồi 100 ha rừng ngập mặn và bảo tồn di sản văn hóa vạn chài truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài và tổng quan về đầm Thị Nại Trong chương đầu tiên, chúng tôi trình bày những khái niệm, lý thuyết liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung của chương còn đề cập đến các vấn đề như vị 12 trí địa lý, đặc điểm tự nhiên và lịch sử hình thành cộng đồng dân cư đầm Thị Nại, cũng như khái quát hình thành xã Phước Thuận là điểm chọn ở đầm Thị Nại. Chương 2: Hoạt động kinh tế và văn hoá vật chất của cư dân đầm Thị Nại: Chương này chúng tôi giới thiệu về hoạt động kinh tế của cộng đồng cư dân bao gồm các nghề: đánh bắt, khai thác và nuôi trồng thuỷ hải sản, nghề làm muối, nghề tiểu thủ công truyền thống Bên cạnh đó, chúng tôi còn trình bày đặc điểm văn hoá vật chất qua các khía cạnh nhà ở, trang phục, ẩm thực phương tiện đi lại. Chương 3: Văn hoá tinh thần và văn hoá xã hội của cộng đồng cư dân đầm Thị Nại Trong chương này chúng tôi tập trung trình bày về văn hoá tinh thần của cộng đồng cư dân đầm Thị Nại, chủ yếu đề cập đến hoạt động tín ngưỡng và lễ hội, văn học nghệ thuật.

Phần phụ lục của luận văn bao gồm các biên bản phỏng vấn, bảng biểu và hình ảnh liên quan đến đề tài. 13 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐẦM THỊ NẠI. Khái niệm v Cộng đồng dân cư: Cộng đồng dân cư là một tập thể gồm những thành viên gắn với nhau bằng những giá trị chung. Cộng đồng có một sự cố kết nội tại không phải do những quy tắc rõ ràng, những luật pháp thành văn, mà những liên hệ sâu hơn.

Sự cố kết hữu cơ giữa các cá nhân mới là nền tảng thật sự của cộng đồng. Có hai cách hiểu về cộng đồng, thứ nhất là cộng đồng tính: là thuộc tính hay quan hệ xã hội như tình cảm cộng đồng, nhóm xã hội có tính cộng đồng… thứ hai là cộng đồng thể: là các nhóm người, nhóm xã hội có tính cộng đồng với rất nhiều loại (thể) có quy mô khác nhau. Có thể phân cộng đồng thành 2 loại: - Cộng đồng địa lý: bao gồm những người dân cư trú trong cùng một địa bàn có thể có chung các đặc điểm văn hoá xã hội và có thể có quan hệ ràng buộc với nhau. Họ cùng được áp dụng chính sách chung.

- Cộng đồng chức năng gồm những người có thể cư trú gần nhau hoặc không gần nhau nhưng có lợi ích chung. Họ liên kết với nhau trên cơ sở nghề nghiệp, sở thích, hợp tác hay các hiệp hội có tổ chức1. Trong đề tài nghiên cứu này, cộng đồng được hiểu là một nhóm dân cư sinh sống trong một thực thể xã hội, có cơ cấu tổ chức và có cùng một giá trị cơ bản. Do đó cộng đồng cư dân đầm Thị Nại bao hàm cả cộng đồng địa lý (cư trú lâu đời ở đầm ven biển) lẫn cộng đồng chức năng (chủ yếu nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy hải sản, làm muối.

v Đầm: Đầm/phá ( coastal lagoon) là một loại hình thủy vực ven bờ, phía ngoài ngăn cách với biển bởi một hệ thống các doi cát chắn (sand barrie) dọc bờ và thông với                                                                                                                           1 Thuật ngữ tra cứu Anh Việt ngành nhân học do Phan Thị Yến Tuyết chủ biên. Công trình nghiên cứu của ĐHQG đã nghiệm thu, chưa xuất bản 14 biển bởi một hoặc vài cửa. Các phá điển hình thường phát triển ở các rìa đồng bằng cát ven biển, nơi giàu bồi tích cát, trong điều kiện động lực của vùng bờ có xu thế san bằng và với vai trò thống trị của dòng sóng dọc bờ. Ở Việt Nam có nơi gọi phá là đầm, hay đầm phá.

Hệ sinh thái điển hình của vùng cửa sông ven biển bao gồm các thành phần như vùng châu thổ (delta), vùng đồng bằng ven biển, các vùng đất ngập nước, các bãi biển và cồn cát, các rạn san hô, các vùng rừng ngập mặn (rừng sác), đầm phá (lagoon), và các đặc trưng ven bờ khác. Chính những khu hệ khác nhau này cùng sự pha trộn giữa môi trường nước biển và nước ngọt đã tạo ra nguồn lợi thủy sản vô cùng đa dạng và phong phú. Thế nhưng, đây cũng là vùng vô cùng nhạy cảm, dễ bị tổn thương bởi tác động của các hiện tượng tự nhiên cũng như các hoạt động khác nhau của con người như sự gây ô nhiễm và việc khai thác quá mức nguồn tài nguyên thủy sản.2 “Đầm có thể có một hay nhiều cửa biển, đóng mở thường xuyên hoặc định kỳ về mùa lũ, có khi trên mặt đất lại đóng kín nhưng nước đầm vẫn luân lưu với nước biển phía ngoài nhờ thẩm thấu qua thân đê các chắn. Đầm phá ven bờ có mặt ở nhiều nơi, chiếm khoảng 13% chiều dài bờ đại dương thế giới.

Theo hình thái – động lực, đầm phá ven biển phân thành 4 kiểu – đầm phá dạng cửa sông ( estuarine lagoon), dạng mở (open lagoon), dạng kín từng phần (partly closed lagoon) và dạng kín (closed lagoon)” [78: tr.27-80] Ở Bình Định có một đầm nước lợ - ngọt là đầm Trà Ổ (Phù Mỹ) và hai đầm nước lợ - mặn là đầm Đề Gi (Phù Mỹ - Phù Cát) và đầm Thị Nại (Tuy Phước). Sở dĩ có 1 đầm nước lợ - ngọt và 2 đầm nước lợ - mặn do có nhiều hệ thống sông suối đổ vào 3 đầm này như sông Lại Giang, sông La Tinh, sông Côn, sông Hà Thanh cùng nhiều suối làm thay đổi tính chất, nguyên tắc phải nước mặn vì đầm là một thành tố của biển, nước trong đầm là nước mặn. Đầm Thị Nại là một đầm nước lợ -                                                                                                                           2 (Nguồn:http://www2.vn/data/nguyenvantrai/file/Sinh%20th%C3%A1i%20CHUONG %201.pdf) 15 mặn tự nhiên ven biển. Tuy nhiên theo từng thời kỳ mà đầm cũng có nước ngọt do lưu lượng các nhánh của sông Côn và sông Hà Thanh đều chảy vào trong đầm.

Đầm Thị Nại dài 15km và rộng 4km, diện tích 5.060ha lúc triều lên và khoảng 3.200ha lúc triều xuống, diện tích mặt nước lớn trên 900 ha, đầm chính là nơi lưu giữ dinh dưỡng, phù sa, thích hợp phát triển hệ sinh thái rừng ngập mặn và là môi trường thuận tiện cho việc cư trú, sinh sản của một số loại thuỷ sản theo mùa như tôm, cá, có vai trò cân bằng tự nhiên và sinh thái ven bờ. Đầm Thị Nại có vị trí thuận lợi phát triển cảng biển quốc gia, là nơi có cây cầu vượt biển dài nhất Việt Nam hiện nay. Không những phát triển về giao thông, thuỷ lợi, các ngành nông- lâm-ngư nghiệp, ngăn chặn lũ lụt mà đầm còn là nơi hình thành cuộc sống dân sinh, phát triển đời sống vật chất và tinh thần của cả cộng đồng dân cư rộng lớn. Về những chức năng môi trường của hệ sinh thái đầm, phá thực chất là những giá trị không tính toán, định lượng được.

Tuy vậy giá trị của nó có thể quan trọng hơn nhiều các giá trị tài nguyên cụ thể được xác định và khai thác trực tiếp. Phát triển kinh tế, xã hội theo năng suất và sản xuất tài nguyên thiên nhiên phong phú và đa dạng đầm, phá cung cấp cho con người nhiều loại hải sản và tạo điều kiện phát triển theo các lĩnh vực kinh tế như: đánh bắt và nuôi trồng thuỷ hải sản, du lịch sinh thái, kinh tế cảng biển.3 v Tài nguyên vị thế (Position Resources) Tài nguyên vị thế là những giá trị và lợi ích có được từ vị trí địa lý và các thuộc tính về cấu trúc, hình thể sơn văn và cảnh quan, sinh thái của một không gian, có thể sử dụng cho các mục đích phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh - quốc phòng và chủ quyền quốc gia. Theo nguồn gốc thì tài nguyên thiên nhiên gồm có ba nhóm cơ bản: sinh vât, phi sinh vật, vị thế (không gian). Tài nguyên vị thế biển là không gian biển và ven bờ, nổi và ngầm, gồm: Luồng lạch, bến bãi, đất đai ven bờ, bán đảo và hải đảo, bãi cát biển, thềm đá, hang động.

Một vịnh nước sâu và kín, không có tài nguyên truyền thống phong phú,                                                                                                                           3 https://tailieu.vn/doc/dam-pha-428284.html 16 nhưng có thể sử dụng thành một cảng biển, mang lại những lợi ích kinh tế to lớn nhờ sử dụng tài nguyên vị thế. Nhiều quốc gia đảo coi tài nguyên vị thế biển là tiềm năng lớn nhất để phát triển kinh tế dịch vụ và du lịch. Tài nguyên vị thế biển Việt Nam bao gồm hệ thống thuỷ hệ hoặc địa hệ với cả ba hợp phần nền đất (hoặc đáy), nước và không khí, nằm trong phạm vi chủ quyền quốc gia và được phân cấp như sau: - Cấp 1- biển Việt Nam; - Cấp 2- các vùng của biển Việt Nam; - Cấp 3- các thuỷ hệ - địa hệ nằm trong các vùng biển, tạo thành các hệ thống riêng như hải đảo, đầm phá, cửa sông và vũng vịnh4. Chúng tôi nghĩ rằng đầm Thị Nại có đầy đủ điều kiện thuận lợi cho phát triển cộng đồng như tài nguyên vị thế biển và những vai trò như chức năng môi trường, chức năng cân bằng tự nhiên, hệ sinh thái và phát triển kinh tế xã hội.

Đầm có sự liên quan mật thiết đến đời sống dân sinh, kinh tế của một cộng đồng dân cư rộng lớn. Lý thuyết và các quan điểm học thuật: Đề tài nghiên cứu này dựa trên cơ sở lý thuyết: tổng thể văn hoá tộc người, vùng văn hoá, thuyết chức năng, thuyết sinh thái văn hóa. - Tổng thể văn hoá tộc người Theo quan điểm học thuật của X.Tokarev, một học giả nổi tiếng người Nga về tổng thể văn hoá tộc người bao gồm ba thành tố là văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội.