Tổng quan nghiên cứu

Tổng đàn gà tại huyện Yên Thế đạt quy mô thường xuyên trên 4 triệu con, mỗi năm cung ứng ra thị trường từ 12 đến 13 triệu con gà thương phẩm, tương đương khoảng 23.000 đến 25.000 tấn thịt hơi. Trong khi đó, thủ đô Hà Nội với dân số trên 7,56 triệu người năm 2015 có nhu cầu thực phẩm rất lớn nhưng sản xuất nội tại chỉ đáp ứng được 60% đến 65% nhu cầu tiêu thụ thịt gia cầm. Dù gà đồi Yên Thế là sản phẩm vật nuôi đầu tiên tại Việt Nam được cấp Giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể, chuỗi cung ứng nông sản này từ Bắc Giang về Hà Nội vẫn tồn tại nhiều bất cập: lưu thông manh mún, tỷ lệ bán gà sống qua thương lái chiếm áp đảo, thiếu cơ sở giết mổ công nghiệp và liên kết giữa người chăn nuôi với hệ thống phân phối hiện đại còn lỏng lẻo. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là bóc tách cấu trúc vận hành, đo lường chi phí và giá trị gia tăng của các tác nhân, đồng thời xác định các yếu tố cản trở hiệu quả chuỗi. Mục tiêu của đề tài là phân tích thực trạng chuỗi giá trị gà Ri lai và gà Mía lai, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế, cắt giảm 15% đến 20% chi phí trung gian và mở rộng thị phần tại Hà Nội. Nghiên cứu được thực hiện tại Yên Thế và Hà Nội, sử dụng dữ liệu giai đoạn 2013 - 2015 cùng khảo sát thực tế giai đoạn 2015 - 2016, tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho quản trị chuỗi cung ứng nông sản bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng khung phân tích chuỗi giá trị và chi phí - lợi nhuận của Kaplinsky và Morris (2001) để lượng hóa giá trị gia tăng ở từng mắt xích. Nghiên cứu kết hợp mô hình SCOR của Hội đồng Chuỗi cung ứng và lý thuyết 5 tác nhân thúc đẩy của Michael Hugos gồm: sản xuất, tồn kho, địa điểm, vận tải và thông tin. Hiện tượng chiếc roi da trong quản trị chuỗi của Chin-Hung Chen (2002) cũng được áp dụng nhằm phân tích sự lệch pha cung cầu trên thị trường thịt gia cầm. Các khái niệm cốt lõi bao gồm: chuỗi cung ứng nông sản, tác nhân chuỗi, giá trị gia tăng, liên kết dọc và an toàn sinh học. Luận văn tiếp cận đa chiều theo chuỗi giá trị từ đầu vào đến tiêu dùng, theo hai dòng sản phẩm chủ lực là gà Ri lai và gà Mía lai, và theo cơ chế thị trường mở tại các kênh bán lẻ truyền thống lẫn hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê huyện Yên Thế, Cục Thống kê Hà Nội và báo cáo ngành nông nghiệp giai đoạn 2013 - 2015. Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ tháng 9/2015 đến tháng 12/2015 trên cỡ mẫu 180 đối tượng theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên. Cụ thể, mẫu điều tra gồm 120 hộ chăn nuôi quy mô từ 1.000 đến trên 2.000 con tại Yên Thế, 15 thương nhân thu mua gom, 10 cơ sở giết mổ sơ chế và 35 điểm bán lẻ tại 4 chợ đầu mối cùng các hệ thống siêu thị lớn như Big C, Fivimart, Hapro. Phương pháp thống kê mô tả, thống kê so sánh và phân tích chi phí - giá trị gia tăng được sử dụng nhằm bóc tách chính xác tỷ suất sinh lời, biên lợi nhuận và mức độ phân bổ rủi ro kinh tế giữa các bên tham gia trong suốt timeline nghiên cứu từ tháng 9/2015 đến tháng 8/2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cấu trúc phân phối có sự lệch pha lớn khi hơn 85% sản lượng gà đồi Yên Thế tiêu thụ tại Hà Nội dưới dạng gà sống qua thương nhân thu mua gom và 4 chợ đầu mối lớn như Hà Vỹ, Dịch Vọng; chỉ 10% đến 15% sản lượng được giết mổ công nghiệp và đưa vào 134 siêu thị cùng 24 trung tâm thương mại. Thứ hai, phân bổ chi phí và giá trị gia tăng diễn ra bất bình đẳng: hộ chăn nuôi gánh chịu 75% đến 80% tổng chi phí đầu tư toàn chuỗi gồm thức ăn, con giống và thuốc thú y, nhưng chỉ nhận được 30% đến 35% tổng giá trị gia tăng; trong khi khâu bán buôn và bán lẻ trung gian chiếm tới 50% đến 60% tổng lợi nhuận ròng. Thứ ba, biên độ dao động giá xuất chuồng rất cao từ 55.000 đến 75.000 VNĐ/kg tùy thời điểm mùa vụ, trong khi giá bán lẻ tại Hà Nội luôn giữ mức cao từ 110.000 đến 135.000 VNĐ/kg, tạo mức chênh lệch 45% đến 55% giữa nơi sản xuất và người tiêu dùng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng trên là do Yên Thế thiếu cơ sở giết mổ công nghiệp đạt chuẩn an toàn sinh học, buộc người nuôi phụ thuộc vào thương lái vận chuyển đường dài 75 km, gây tỷ lệ hao hụt thể trọng từ 3% đến 5% và tăng rủi ro dịch bệnh. So với mô hình liên kết của tập đoàn CP tại Thái Lan với tỷ lệ gia công hợp đồng đạt gần 100%, hoặc mô hình gà đồi Ba Vì tại Hà Nội với 180.000 con năm 2015 được hỗ trợ mua chung vật tư giúp hạ 5% đến 7% giá thành, chuỗi Yên Thế còn thiếu tính bền vững. Dữ liệu nghiên cứu có thể biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu chi phí - giá trị gia tăng và bảng cân đối dòng tài chính giữa các tác nhân, làm nổi bật sự chênh lệch biên lợi nhuận giữa khâu sản xuất và thương mại, khẳng định tính cấp thiết phải tái cơ cấu chuỗi cung ứng nông sản.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tổ chức lại sản xuất qua mô hình hợp tác xã kiểu mới: Vận động 100% hộ chăn nuôi quy mô từ 1.000 con trở lên gia nhập hợp tác xã an toàn sinh học đạt chuẩn VietGAHP, thực hiện mua chung con giống, thức ăn và thuốc thú y nhằm giảm 8% đến 10% chi phí đầu vào; lộ trình triển khai từ quý 1/2017 đến hết năm 2018 do UBND huyện Yên Thế và Hội Chăn nuôi địa phương chủ trì.

Thứ hai, xây dựng hạ tầng giết mổ và chế biến công nghiệp: Thu hút đầu tư xây dựng 02 cơ sở giết mổ tập trung công suất 3.000 đến 5.000 con/ngày tại Yên Thế gắn với hệ thống cấp đông, nâng tỷ trọng gà qua giết mổ tiêu thụ tại Hà Nội lên 35% đến 40% trong giai đoạn 2017 - 2019 do Sở Công Thương Bắc Giang phối hợp các doanh nghiệp thực hiện.

Thứ ba, mở rộng kênh phân phối hiện đại và liên kết tiêu thụ liên vùng: Ký kết hợp đồng cung ứng dài hạn với 134 siêu thị, 24 trung tâm thương mại và 1.586 nhà hàng tại Hà Nội, đồng thời thiết lập 20 điểm bán lẻ độc quyền thương hiệu Gà đồi Yên Thế giai đoạn 2017 - 2020 do Sở Công Thương Hà Nội và Bắc Giang đồng chỉ đạo.

Thứ tư, thiết lập hệ thống thông tin dữ liệu chuỗi và kiểm soát dịch bệnh: Xây dựng cổng thông tin số hóa dự báo cung cầu thị trường và áp dụng 100% mã QR truy xuất nguồn gốc cho 2 dòng sản phẩm gà Ri lai và Mía lai, hoàn thành trước tháng 12/2018 do Chi cục Thú y và Phòng Nông nghiệp huyện Yên Thế điều hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế nông nghiệp: Đề tài cung cấp khung lý thuyết SCOR chuẩn mực, phương pháp phân tích chuỗi giá trị của Kaplinsky và số liệu điều tra thực tế từ 180 mẫu khảo sát, là tài liệu giá trị cho các nghiên cứu chuỗi cung ứng nông sản.

Thứ hai, các chủ trang trại và ban giám đốc hợp tác xã chăn nuôi: Giúp hiểu rõ cơ cấu chi phí, biên lợi nhuận của từng tác nhân và áp dụng cơ chế mua chung vật tư giúp hạ 8% đến 10% giá thành sản xuất, giảm thiểu rủi ro bị ép giá.

Thứ ba, các doanh nghiệp phân phối, siêu thị và chuỗi nhà hàng ẩm thực: Tiếp cận dữ liệu toàn diện về năng lực cung ứng 12 đến 13 triệu con gà mỗi năm của Yên Thế để ký hợp đồng thu mua trực tiếp, cắt giảm 15% chi phí trung gian và kiểm soát an toàn thực phẩm.

Thứ tư, cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ hoạch định chính sách nông nghiệp: Sử dụng căn cứ thực chứng của đề tài để quy hoạch vùng chăn nuôi tập trung, xây dựng cơ sở giết mổ và triển khai chương trình liên kết thương mại liên tỉnh giai đoạn 2018 - 2025.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao chuỗi cung ứng gà đồi Yên Thế vẫn chủ yếu tiêu thụ gà sống thay vì sản phẩm giết mổ đóng gói? Thói quen của hơn 70% người tiêu dùng Hà Nội tại 245 chợ truyền thống vẫn chuộng mua gà sống trực tiếp để tự kiểm tra độ tươi ngon. Bên cạnh đó, địa bàn Yên Thế năm 2015 chưa có cơ sở giết mổ công nghiệp đạt chuẩn kiểm dịch, khiến 85% sản lượng phải vận chuyển sống qua quãng đường 75 km về chợ đầu mối Hà Vỹ và Dịch Vọng.

Sự khác biệt về hiệu quả kinh tế giữa gà Ri lai và gà Mía lai trong chuỗi cung ứng là gì? Gà Ri lai có thời gian nuôi ngắn từ 105 đến 115 ngày với chi phí thức ăn thấp hơn 7% đến 10%, trong khi gà Mía lai đạt trọng lượng 2,0 đến 2,2 kg/con và giá bán cao hơn 5.000 đến 8.000 VNĐ/kg. Cả hai giống đều mang lại tỷ suất lợi nhuận ròng trên chi phí đạt mức 12% đến 16% cho hộ chăn nuôi.

Hiệu ứng chiếc roi da tác động tiêu cực như thế nào đến người chăn nuôi gà Yên Thế? Do thiếu kênh thông tin dự báo nhu cầu thị trường, người nuôi thường ồ ạt tăng đàn sau các đợt giá tăng cao dịp Tết Nguyên đán. Tình trạng dư cung vào quý 2 hàng năm khiến giá xuất chuồng giảm mạnh xuống dưới 55.000 VNĐ/kg, đẩy 30% đến 40% hộ chăn nuôi vào nguy cơ thua lỗ nặng.

Những điều kiện bắt buộc để đưa gà đồi Yên Thế vào hệ thống 134 siêu thị tại Hà Nội là gì? Sản phẩm phải được nuôi theo quy trình VietGAHP, giết mổ tại cơ sở đạt chuẩn an toàn thực phẩm, có tem nhãn bảo hộ thương hiệu và mã QR truy xuất nguồn gốc. Đơn vị cung ứng cần cam kết sản lượng ổn định tối thiểu 500 đến 1.000 con/ngày và chấp nhận mức chiết khấu thương mại 10% đến 15%.

Bài học kinh nghiệm quốc tế từ Thái Lan có thể ứng dụng như thế nào cho gà đồi Yên Thế? Mô hình chăn nuôi gia công theo hợp đồng khép kín của tập đoàn CP Thái Lan, đạt độ bao phủ gần 100% hộ nuôi, là bài học then chốt. Việc nhà nước ban hành hợp đồng mẫu, kiểm soát tiêu chuẩn chất lượng và bảo hộ giá sàn giúp giảm thiểu 90% rủi ro thị trường và dịch bệnh cho người chăn nuôi.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn về quản trị chuỗi cung ứng nông sản, tích hợp hiệu quả mô hình SCOR và phương pháp phân tích giá trị gia tăng của Kaplinsky và Morris.
  • Phản ánh trung thực thực trạng vận hành chuỗi cung ứng quy mô 12 đến 13 triệu con gà mỗi năm từ vùng sản xuất Yên Thế về thị trường tiêu thụ 7,56 triệu dân của Hà Nội.
  • Nhận diện chính xác điểm nghẽn phân bổ giá trị khi người chăn nuôi gánh 75% đến 80% chi phí nhưng khâu thương mại trung gian lại chiếm tới 50% đến 60% tổng lợi nhuận ròng.
  • Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi nhằm tối ưu hóa 15% đến 20% chi phí toàn chuỗi và nâng thị phần tiêu thụ qua siêu thị lên 35% đến 40%.
  • Xác lập lộ trình chuyển đổi chuỗi giá trị gà đồi Yên Thế giai đoạn 2017 - 2020 từ phương thức bán sống truyền thống sang mô hình giết mổ, chế biến sâu đạt chuẩn VietGAHP.

Đề tài là công trình nghiên cứu giàu hàm lượng thực tiễn, mở ra hướng đi bền vững cho ngành chăn nuôi gia cầm. Các cơ quan quản lý, doanh nghiệp phân phối và hộ chăn nuôi cần khẩn trương liên kết ký kết hợp đồng tiêu thụ khép kín, đưa thương hiệu gà đồi Yên Thế khẳng định vị thế vững chắc tại thủ đô và hướng tới xuất khẩu.