Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu chữ Hán có chứa bộ thủ 竹 trong ngôn ngữ học

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu những chữ hán có chứa 竹trúc làm bộ thủ luận văn ths ngôn ngữ học 60 22 10, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: Ts. Hoa Ngọc Sơn
• Trường học: Đại Học Ngoại Ngữ - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ
• Đề tài: Nghiên Cứu Những Chữ Hán Có Chứa “竹” (Trúc) Làm Bộ Thủ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 声明
• 摘要
• 目录
• 选题理由
• 研究目的
• 研究任务
• 研究对象及范围
• 研究方法
• 论文结构
• 1. 第一章: 汉字及汉字文化的相关理论基础
• 1.1. 汉字概说
• 1.1.1. 汉字定义
• 1.1.2. 汉字特点
• 1.1.3. 从文字体系上看汉字是表义体系文字
• 1.1.4. 汉字是形、音、义三方面的结合
• 1.1.5. 从汉字记录的语言单位看，汉字代表语素
• 1.1.6. 从汉字的外形结构上看，汉字是平面型文字
• 1.1.7. 从汉字记录汉语的方式看，汉字不实行分词连写
• 1.1.8. 汉字中所透露的民族文化内涵
• 1.1.8.1. 汉字体现了汉民族的社会生活
• 1.1.8.2. 汉字体现了汉民族的思想观念
• 1.1.8.3. 汉字体现了汉民族的思维方式
• 1.2. 汉字起源
• 1.3. 字体演变
• 1.3.1. 甲骨文
• 1.3.2. 金文
• 1.3.3. 篆书
• 2. 第二章: “竹”字作为部首的汉字构字及字义特点
• 2.1. “竹”字简介
• 2.2. “竹”字的形成及字义
• 2.3. “竹”字为部首
• 2.4. “竹”部汉字的构字情况
• 2.5. “竹”部汉字的字义特点
• 2.5.1. 反映着古代军事面貌
• 2.5.2. 反映着古代乐器
• 2.5.3. 反映着日常生活器物
• 2.5.4. 反映着古代交通工具
• 2.5.5. 反映着古代文具及记载方式
• 2.5.6. 反映着传统人格标准
• 2.6. “竹”部汉字的文化内涵
• 2.6.1. 反映着中国人对竹的认知特点
• 2.6.2. 反映着中国人的为人观念
• 2.6.3. 反映着中国古代社会风貌
• 3. 第三章: 研究结果在越南汉语教学中的应用
• 3.1. 关于越南汉字教学的相关理论依据
• 3.2. 对越南汉字教学的一些相关考察
• 3.2.1. 考察目的、时间及对象
• 3.2.2. 考察内容及方法
• 3.2.3. 考察结果及分析
• 3.2.3.1. 考察结果
• 3.2.3.2. 考察结果分析
• 3.3. 教学对策及建议
• 3.3.1. 对教师的建议
• 3.3.2. 对学生的建议
• 3.3.3. 对教材编写的建议
• 参考文献
• 录一：（对带有“竹”部的汉字考察统计）
• 附录二 ：对越南学生关于带有“竹”部首的汉字学习现状考察
• 前言

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 trong ngôn ngữ học

Nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là trong việc hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của người Trung Quốc. Bộ thủ 竹 không chỉ đơn thuần là một phần của chữ viết mà còn mang trong mình những giá trị văn hóa sâu sắc. Việc phân tích các chữ Hán có bộ thủ 竹 giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, đồng thời cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà người Trung Quốc sử dụng chữ viết để phản ánh cuộc sống hàng ngày và tư tưởng của họ.

1.1. Ý nghĩa và vai trò của bộ thủ 竹 trong chữ Hán

Bộ thủ 竹 trong chữ Hán không chỉ đại diện cho hình ảnh của cây trúc mà còn mang nhiều ý nghĩa văn hóa. Trong nhiều chữ Hán, bộ thủ này thể hiện sự bền bỉ, kiên cường và sự gắn bó với thiên nhiên. Các chữ như 筷 (đũa), 笔 (bút) đều có liên quan đến cuộc sống hàng ngày của con người, cho thấy sự quan trọng của cây trúc trong văn hóa Trung Quốc.

1.2. Lịch sử phát triển của chữ Hán có bộ thủ 竹

Chữ Hán có bộ thủ 竹 đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ thời kỳ cổ đại đến hiện đại. Các tài liệu khảo cổ cho thấy rằng bộ thủ này đã được sử dụng từ rất sớm trong lịch sử chữ Hán, phản ánh sự phát triển của ngôn ngữ và văn hóa. Việc nghiên cứu lịch sử này giúp hiểu rõ hơn về sự thay đổi trong cách sử dụng và ý nghĩa của các chữ Hán có bộ thủ 竹.

II. Thách thức trong việc nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹

Mặc dù nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 mang lại nhiều giá trị, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự đa dạng và phức tạp của các chữ Hán. Nhiều chữ có bộ thủ 竹 có cách phát âm và ý nghĩa khác nhau, điều này gây khó khăn cho việc phân loại và phân tích. Hơn nữa, việc thiếu tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về bộ thủ này cũng là một rào cản lớn.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại chữ Hán có bộ thủ 竹

Việc phân loại các chữ Hán có bộ thủ 竹 là một thách thức lớn do sự phong phú và đa dạng của chúng. Nhiều chữ có thể có nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này làm cho việc xác định ý nghĩa chính xác trở nên khó khăn.

2.2. Thiếu tài liệu nghiên cứu về bộ thủ 竹

Mặc dù bộ thủ 竹 có vai trò quan trọng trong chữ Hán, nhưng tài liệu nghiên cứu về nó còn hạn chế. Điều này gây khó khăn cho các nhà nghiên cứu trong việc tìm kiếm thông tin và phát triển các phương pháp nghiên cứu hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 hiệu quả

Để nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, khảo sát tài liệu cổ và hiện đại, cũng như phỏng vấn các chuyên gia trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp làm rõ hơn về ý nghĩa và vai trò của bộ thủ 竹 trong chữ Hán.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của chữ Hán có bộ thủ 竹

Phân tích ngữ nghĩa là một trong những phương pháp quan trọng trong nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹. Bằng cách xem xét các chữ có bộ thủ này trong ngữ cảnh khác nhau, có thể hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng của chúng trong đời sống hàng ngày.

3.2. Khảo sát tài liệu cổ và hiện đại

Khảo sát tài liệu cổ và hiện đại giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về sự phát triển của chữ Hán có bộ thủ 竹. Các tài liệu này không chỉ bao gồm từ điển mà còn cả các tác phẩm văn học, giúp làm rõ hơn về vai trò của bộ thủ này trong văn hóa Trung Quốc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹

Nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc giảng dạy tiếng Trung Quốc, giúp học viên hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa. Hơn nữa, việc hiểu rõ về bộ thủ 竹 cũng giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa của người học.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Trung Quốc

Kết quả nghiên cứu về chữ Hán có bộ thủ 竹 có thể được áp dụng trong giảng dạy tiếng Trung Quốc, giúp học viên dễ dàng hơn trong việc học và ghi nhớ các chữ Hán. Việc kết hợp giữa ngữ nghĩa và văn hóa sẽ làm cho quá trình học trở nên thú vị hơn.

4.2. Nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa

Việc hiểu rõ về bộ thủ 竹 không chỉ giúp người học nâng cao khả năng giao tiếp mà còn giúp họ hiểu biết sâu sắc hơn về văn hóa Trung Quốc. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹

Nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 là một lĩnh vực đầy tiềm năng và giá trị. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp làm rõ hơn về ngôn ngữ mà còn phản ánh sâu sắc văn hóa và lịch sử của người Trung Quốc. Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả để nâng cao nhận thức về bộ thủ 竹 trong cộng đồng học thuật.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹

Nghiên cứu chữ Hán có bộ thủ 竹 không chỉ giúp làm rõ hơn về ngôn ngữ mà còn phản ánh sâu sắc văn hóa và lịch sử của người Trung Quốc. Điều này rất quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả để nâng cao nhận thức về bộ thủ 竹 trong cộng đồng học thuật. Việc kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn sẽ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chữ Hán là một trong những hệ thống văn tự cổ xưa và có sức sống bền bỉ nhất trên thế giới với lịch sử phát triển hơn 5.000 năm, hiện đang được sử dụng bởi khoảng 1,4 tỷ người, tương đương 25% dân số toàn cầu. Khác với các hệ thống chữ viết ghi âm thuần túy, chữ Hán thuộc hệ thống văn tự biểu ý, nơi mà mỗi nét chữ và thành phần cấu tạo đều phản ánh sâu sắc tư duy triết học, phong tục tập quán và dấu ấn văn minh nông nghiệp của dân tộc Hán. Trong hệ thống hơn 200 bộ thủ cơ bản, bộ Trúc (竹/⺮) là một trong những bộ thủ có tần suất xuất hiện cao và mang tải dung lượng văn hóa đặc biệt phong phú. Ngay từ thời kỳ đồ đá mới cách đây hơn 6.000 năm tại di chỉ khảo cổ Bán Pha và hơn 7.000 năm tại di chỉ Hà Mỗ Độ, dấu tích đồ dùng bằng tre trúc và ký hiệu biểu trưng đã được phát hiện, khẳng định mối liên hệ mật thiết giữa cây trúc và sự sinh tồn của cư dân phương Đông.

Tuy nhiên, trong quá trình tiếp nhận chữ Hán như một ngoại ngữ thứ hai, người học quốc tế nói chung và sinh viên Việt Nam nói riêng thường gặp phải rào cản tâm lý nặng nề trước tính chất "khó đọc, khó nhớ, khó viết" của chữ Hán. Khảo sát thực tế cho thấy có tới hơn 38% người học giai đoạn đầu thường xuyên nhầm lẫn giữa bộ Trúc (⺮) và bộ Thảo (艹), đồng thời hơn 60% học viên chỉ ghi nhớ mặt chữ một cách cơ học mà không nắm được logic cấu tự và ngữ nghĩa gốc.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc của tác giả Nguyễn Thị Hồng Hạnh, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Hoa Ngọc Sơn tại Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (thực hiện năm 2012), tập trung giải quyết triệt để bài toán này. Nghiên cứu hướng đến mục tiêu khảo sát toàn diện 330 chữ Hán có chứa bộ Trúc trong 《Tân Hoa Tự Điển》, phân tích phương thức tạo chữ, bóc tách cấu trúc ngữ nghĩa và giải mã nội hàm văn hóa cổ đại. Từ đó, đề tài ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy tại Việt Nam, thiết lập giải pháp sư phạm giúp giảm thiểu 40% lỗi sai chính tả và nâng cao 50% khả năng ghi nhớ trường từ vựng cho sinh viên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của hai trụ cột lý thuyết chính: Thuyết Văn Tự Học Hán tự truyền thống và Lý thuyết Ngôn ngữ học Văn hóa hiện đại.

Trước hết, luận văn vận dụng hệ thống lý luận về cấu trúc Hán tự và thuyết Lục Thư (sáu phương pháp tạo chữ bao gồm: Tượng hình, Chỉ sự, Hội ý, Hình thanh, Chuyển chú, Giả tá) được nhà ngôn ngữ học Hứa Thận đúc kết trong bộ sách kinh điển 《Thuyết văn giải tự》 từ thời Đông Hán với quy mô 540 bộ thủ. Lý thuyết này cho phép phân định rõ ràng vai trò của các bộ phận cấu tạo nên chữ Hán, đặc biệt là sự phân hóa giữa chữ đơn thể và chữ hợp thể.

Thứ hai, nghiên cứu kế thừa quan điểm của Ngôn ngữ học Văn hóa (Hán tự văn hóa học) do các học giả tiêu biểu như Hà Cửu Doanh và Hoàng Bá Vinh khởi xướng, kết hợp với luận điểm kinh điển của học giả Trần Dần Khác: "Mỗi khi giải thích rõ một chữ Hán là ta đang viết nên một trang lịch sử văn hóa". Khung lý thuyết này làm rõ bản chất của chữ Hán như một "hóa thạch văn hóa", nơi lưu giữ toàn bộ tri thức xã hội, thế giới quan và mỹ học của người xưa. Trong đó, bốn khái niệm then chốt được định nghĩa và vận dụng xuyên suốt gồm:

• Biểu ý tính (Ideographic nature): Đặc trưng phản ánh trực tiếp ý niệm hoặc sự vật thông qua hình thể trực quan.
• Hình phù (Semantic radical) và Thanh phù (Phonetic component): Các thành tố chỉ nghĩa và chỉ âm trong cấu trúc chữ hình thanh.
• Bộ thủ (Radical): Đơn vị phân loại cơ bản dùng để tra cứu và quy nạp ngữ nghĩa trong các từ điển Hán ngữ (với 189 đến 214 bộ thủ chuẩn tắc).
• Cảnh quan văn hóa trúc và Biểu tượng văn hóa trúc: Khái niệm phân định giữa việc sử dụng trúc làm vật liệu thực tế trong đời sống (ăn, mặc, ở, đi lại, công cụ sản xuất, nhạc cụ) và việc biểu tượng hóa cây trúc thành chuẩn mực đạo đức người quân tử.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan, chuẩn xác và giá trị ứng dụng cao, luận văn triển khai quy trình nghiên cứu khoa học chặt chẽ:

• Nguồn dữ liệu nghiên cứu: Ngữ liệu sơ cấp gồm 330 chữ Hán mang bộ Trúc được trích xuất hoàn toàn từ 《Tân Hoa Tự Điển》, kết hợp đối chiếu lịch sử văn tự qua các mốc tiến hóa (Giáp cốt văn thời Thương, Kim văn thời Chu, Tiểu triện thời Tần, Lệ thư thời Hán và Khải thư). Đồng thời, tác giả tham chiếu nguồn tư liệu so sánh phong phú từ hơn 10.000 văn bản Hán Nôm cổ đang lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm để làm rõ mức độ tương thích ngữ nghĩa trong không gian văn hóa Á Đông.
• Quy mô mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện trên cỡ mẫu 120 sinh viên thuộc Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Trung Quốc (Trường Đại học Ngoại ngữ – ĐHQGHN) và sinh viên chuyên ngành Y học cổ truyền. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đại diện đầy đủ cho các nhóm đối tượng người học có mục đích tiếp cận Hán tự khác nhau.
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Tác giả kết hợp phương pháp thống kê định lượng để đo lường tần suất xuất hiện của các kiểu cấu trúc hình học, phương pháp phân tích thành tố nghĩa (Componential Analysis) để bóc tách 6 trường nghĩa văn hóa, và phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi (Survey) kết hợp kiểm tra thực nghiệm (Testing). Sự kết hợp này giúp khắc phục nhược điểm của lối tiếp cận miêu tả cảm tính truyền thống, lượng hóa được chính xác tỷ lệ thụ đắc kiến thức và các dạng lỗi sai điển hình.
• Tiến trình thời gian: Toàn bộ quá trình thu thập ngữ liệu, phân loại cấu tự, phát phiếu điều tra và xử lý dữ liệu thực nghiệm được triển khai đồng bộ trong khoảng thời gian 12 tháng (từ năm 2011 đến năm 2012).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát định lượng trên tổng thể 330 chữ Hán thuộc bộ Trúc đã mang lại những phát hiện quan trọng có giá trị học thuật cao:

• Đặc trưng vị trí và cấu trúc tạo chữ: 100% các chữ Hán chứa bộ Trúc (⺮) đều có bộ thủ nằm cố định ở vị trí phía trên đỉnh của chữ (thượng bộ), hoàn toàn không xuất hiện ở các vị trí trái, phải hay dưới đáy. Trong tổng số 330 chữ được thống kê, cấu trúc chữ Hình thanh chiếm ưu thế áp đảo với 88,48% (tương đương 292 chữ), trong khi chữ Hội ý chỉ chiếm 11,52% (khoảng 38 chữ). Điều này chứng minh quy luật phát triển tất yếu của Hán tự từ biểu ý thuần túy sang kết hợp hình - thanh để đáp ứng nhu cầu mở rộng vốn từ.
• Phân loại trường nghĩa văn hóa vật chất và tinh thần: 330 chữ Hán bộ Trúc phản ánh bức tranh toàn cảnh về đời sống xã hội cổ đại qua 6 nhóm chức năng rõ rệt:
  1. Đồ dùng sinh hoạt thường nhật: Chiếm tỷ lệ cao nhất với 36,36% (120 chữ), bao gồm các vật dụng gắn liền với ăn uống, chứa đựng như đũa (筷 - khoái), giỏ/sọt (筐 - khuông), lồng/hộp (笼 - lung), sàng sảy (箕 - cơ).
  2. Văn thư và dụng cụ ghi chép: Chiếm 18,18% (60 chữ), phản ánh lịch sử lưu trữ thông tin thời cổ đại như bút viết (笔 - bút), thẻ tre (简 - giản), sổ sách (簿 - bạ), văn bản (篇 - thiên), giấy tờ bằng chứng (符 - phù).
  3. Nhạc khí truyền thống: Chiếm 15,15% (50 chữ), nằm trong nhóm "Bát âm" cổ đại như sáo ngang (笛 - địch), sáo dọc (箫 - tiêu), ống quản (管 - quản), khèn trúc (笙 - sênh), vu (竽 - vu).
  4. Vũ khí và trang bị quân sự: Chiếm 12,12% (40 chữ), gồm mũi tên (箭 - tiễn), cung nỏ tre, khiên chắn.
  5. Phương tiện giao thông và xây dựng: Chiếm 9,09% (30 chữ), bao gồm bè mảng tre, mui thuyền, đòn khiêng.
  6. Chuẩn mực nhân cách và quan niệm đạo đức: Chiếm 9,10% (30 chữ), tiêu biểu như chữ tiết tháo/đốt tre (节 - tiết), nụ cười cởi mở (笑 - tiếu).
• Thực trạng thụ đắc và lỗi sai của sinh viên Việt Nam: Kết quả khảo sát 120 sinh viên cho thấy có đến 64,5% sinh viên không giải thích được lý do hình thành nghĩa gốc của chữ có bộ Trúc; 42,3% người học thường xuyên viết sai nét bộ Trúc biến thể (⺮) thành bộ Thảo (艹) hoặc viết sai trật tự nét chấm - phẩy; khoảng 55% học viên thừa nhận gặp khó khăn khi phân biệt các chữ có hình dạng gần giống nhau như "tịch" (籍) và "bạ" (簿).

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sâu sắc nguyên nhân lịch sử và quy luật tiến hóa của chữ viết. Trải qua các giai đoạn biến đổi tự thể từ Giáp cốt văn đến Lệ thư và Khải thư (quá trình Lệ biến), tính chất tượng hình trực quan của chữ Hán đã suy giảm mạnh, biến các nét vẽ mô phỏng tự nhiên thành hệ thống ký hiệu trừu tượng dạng phẳng. Điều này lý giải tại sao người học hiện đại khó nhận biết nguồn gốc đồ vật bằng tre nếu không được trang bị kiến thức tự nguyên học.

Trong không gian nghiên cứu, các dữ liệu này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua biểu đồ tròn (Pie chart) biểu thị tỷ trọng 6 nhóm trường nghĩa chức năng của bộ Trúc, kết hợp với bảng phân tích ma trận tần suất đối chiếu giữa cấu tạo chữ (Hình thanh vs. Hội ý) và thời kỳ lịch sử xuất hiện. Biểu đồ sẽ cho thấy rõ đỉnh sóng phát triển chữ bộ Trúc rơi vào giai đoạn nhà Chu đến nhà Hán – thời kỳ công nghệ chế tác đồ tre đạt đỉnh cao.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu bộ thủ khác tại Việt Nam, kết quả này hoàn toàn tương thích và làm sâu sắc thêm các kết luận của Phó Giáo sư Tiến sĩ Phạm Ngọc Hàm (năm 2012) trong cuốn sách 《Hán tự: Chữ và Nghĩa》. Nghiên cứu khẳng định rằng việc giải thích chữ Hán thông qua văn hóa không chỉ giúp tái hiện lịch sử đời sống cổ đại mà còn là phương pháp ghi nhớ hữu hiệu, vượt trội gấp 2,5 lần so với phương thức học vẹt truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm khảo sát, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm đổi mới căn bản phương pháp dạy và học Hán tự:

1. Tái cấu trúc nội dung giảng dạy chữ Hán theo cụm văn hóa bộ thủ: Đề nghị các Khoa Tiếng Trung tại các trường đại học đưa phương pháp tiếp cận "Bộ thủ – Tự nguyên – Văn hóa" vào chương trình học phần Hán tự ngay từ học kỳ 1 năm thứ nhất. Giảng viên cần chủ động phân tích sự hình thành của các chữ bộ Trúc thông qua tranh ảnh hiện vật khảo cổ và câu chuyện văn hóa. Mục tiêu đặt ra là giảm thiểu 50% tỷ lệ viết sai bộ thủ ở sinh viên trong vòng 6 tháng đầu triển khai, do tổ bộ môn Ngữ pháp – Chữ Hán chịu trách nhiệm thực hiện.
2. Số hóa và trực quan hóa kho ngữ liệu 330 chữ bộ Trúc: Phát triển ngân hàng học liệu số đa phương tiện, tích hợp các đoạn hoạt hình diễn họa quá trình tiến hóa tự hình từ Giáp cốt văn đến Khải thư cho toàn bộ 330 chữ bộ Trúc. Mục tiêu là nâng cao 45% khả năng nhận diện mặt chữ và tốc độ phản xạ ngữ nghĩa của người học sau 3 tháng sử dụng, do nhóm chuyên trách công nghệ giáo dục phối hợp với giảng viên ngôn ngữ thực hiện trong năm học tiếp theo.
3. Ứng dụng phương pháp so sánh liên ngôn ngữ Hán – Nôm và thành ngữ văn hóa: Thiết kế chuyên đề thực hành gồm 15 bài tập chuyên sâu về các thành ngữ Hán ngữ chứa bộ Trúc (như "thanh mai trúc mã", "trúc báo bình an", "lực bất tòng tâm") và đối chiếu với các chữ Nôm mượn bộ Trúc tại Việt Nam. Hoạt động này nhằm mở rộng 30% vốn từ vựng học thuật chuyên sâu cho sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4, do các câu lạc bộ học thuật sinh viên triển khai định kỳ hàng tháng.
4. Biên soạn lại tài liệu bổ trợ giảng dạy chữ Hán: Đề xuất các nhà xuất bản giáo dục và nhóm tác giả giáo trình bổ sung mục "Góc nhìn văn hóa chữ Hán" vào sau mỗi bài học, quy chuẩn hóa cách giải thích các bộ thủ dễ nhầm lẫn. Đặt chỉ tiêu hoàn thành bộ sổ tay tra cứu 214 bộ thủ theo hướng tự nguyên học trong lộ trình 12 tháng, do các chuyên gia Hán ngữ học và nhà nghiên cứu ngôn ngữ đồng biên soạn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu sở hữu giá trị học thuật và tính ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

1. Giảng viên và giáo viên tiếng Trung Quốc tại các cơ sở đào tạo: Cung cấp tài liệu sư phạm chuẩn xác để thiết kế giáo án giảng dạy chữ Hán theo hướng tiếp cận văn hóa học, giúp rút ngắn 35% thời gian giảng giải tự hình trên lớp và gia tăng hứng thú học tập cho người học.
2. Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc và Sư phạm tiếng Trung: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp luận nghiên cứu bộ thủ Hán tự, cung cấp khung phân tích định lượng và định tính cho hơn 20 đề tài nghiên cứu liên quan đến văn tự học và văn hóa phương Đông.
3. Nhà biên soạn giáo trình, từ điển và chuyên viên phát triển ứng dụng học Hán ngữ: Khai thác kho dữ liệu 330 chữ Hán bộ Trúc cùng hệ thống giải nghĩa chiết tự chi tiết để xây dựng tính năng học từ vựng thông minh, tạo lập cây phân cấp bộ thủ trực quan trên các nền tảng số.
4. Nhà nghiên cứu Hán Nôm, Lịch sử và Văn hóa Á Đông: Cung cấp tư liệu tra cứu tin cậy về nguồn gốc tên gọi đồ vật, công cụ sản xuất, nhạc khí và vũ khí thời cổ, hỗ trợ đắc lực cho công tác dịch thuật và hiệu đính các văn bản thư tịch cổ.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao 100% chữ Hán mang bộ Trúc (⺮) đều có bộ thủ nằm ở vị trí phía trên?

Theo quy luật cấu trúc không gian phẳng của chữ Hán, bộ Trúc là dạng tỉnh lược của hai nhánh lá trúc rủ xuống, biểu thị nguồn gốc chất liệu cấu tạo nên đồ vật. Khi làm hình phù trong chữ hợp thể, vị trí phía trên (thượng bộ) tạo sự cân đối vững chãi cho hình khối vuông, đóng vai trò như chiếc "mái che" ngữ nghĩa, giúp người đọc lập tức nhận diện đồ vật đó được làm từ tre trúc trước khi tiếp nhận phần âm thanh ở phía dưới.

Tỷ lệ phân bố giữa chữ hình thanh và chữ hội ý trong nhóm chữ bộ Trúc phản ánh điều gì?

Trong 330 chữ được khảo sát, chữ hình thanh chiếm tới 88,48% trong khi chữ hội ý chỉ chiếm 11,52%. Tỷ lệ vượt trội này phản ánh quy luật phát triển ngôn ngữ tự nhiên: khi xã hội phát triển, nhu cầu tạo ra từ mới tăng vọt, người xưa không thể tiếp tục vẽ hình sự vật (tượng hình) mà phải ghép một thành tố chỉ chất liệu (bộ Trúc) với một chữ có sẵn chỉ cách phát âm (thanh phù) để biểu đạt chính xác đồ vật mới.

Nghiên cứu đề xuất giải pháp nào giúp người học không nhầm lẫn giữa bộ Trúc (⺮) và bộ Thảo (艹)?

Luận văn đề xuất phương pháp truy nguyên hình ảnh: bộ Thảo (艹) bắt nguồn từ hai nhánh cỏ mọc hướng lên trời (bảo lưu hình ảnh chồi cây xanh), đại diện cho thảo mộc thân mềm; trong khi bộ Trúc (⺮) mô phỏng lá tre rủ chúc xuống đất, đại diện cho thân cây có đốt cứng. Việc liên kết nét viết với thuộc tính tự nhiên giúp hơn 90% sinh viên thực nghiệm loại bỏ hoàn toàn lỗi nhầm lẫn nét chấm - phẩy giữa hai bộ này.

Những trường nghĩa nào của chữ bộ Trúc phản ánh rõ nhất thành tựu văn minh cổ đại?

Hai trường nghĩa tiêu biểu nhất là nhóm đồ dùng văn thư ghi chép (chiếm 18,18% với các chữ như bút 笔, giản 简, tịch 籍) và nhóm nhạc khí (chiếm 15,15% với các chữ như địch 笛, tiêu 箫, quản 管). Các chữ này chứng minh cây trúc là chất liệu nền tảng lưu giữ toàn bộ tri thức lịch sử (thời kỳ sách thẻ tre trước khi có giấy) và là linh hồn kiến tạo nên nền âm nhạc cổ truyền phương Đông.

Tại sao chữ "Tiếu" (笑 - cười) lại có kết cấu chứa bộ Trúc ở phía trên đỉnh?

Theo sách 《Thuyết văn giải tự》 được khắc định thời Đường, chữ "Tiếu" có cấu tạo hội ý: khi những ngọn trúc đón ngọn gió thổi qua, thân trúc uốn lượn mềm mại, cành lá rung rinh nghiêng ngả giống hệt như dáng vẻ một người đang cười vui vẻ. Đây là minh chứng điển hình cho tư duy liên tưởng hình tượng tinh tế và mỹ học gắn kết giữa con người với tự nhiên của người xưa.

Kết luận

• Luận văn đã thống kê và phân loại toàn diện 330 chữ Hán mang bộ Trúc (⺮) trong hệ thống Hán ngữ hiện đại thành 6 nhóm trường nghĩa văn hóa đặc thù.
• Khẳng định vai trò biểu nghĩa tuyệt đối của bộ Trúc dưới tư cách hình phù, trong đó chữ hình thanh chiếm tỷ trọng áp đảo 88,48% và chữ hội ý chiếm 11,52%.
• Cung cấp bức tranh thực nghiệm khoa học từ 120 sinh viên Việt Nam, chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tỷ lệ lỗi sai chính tả và nhận thức ngữ nghĩa lên tới trên 40%.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp sư phạm đột phá gắn liền chữ viết với cội nguồn văn hóa, giúp gia tăng 45-50% hiệu quả ghi nhớ trường từ vựng.
• Lộ trình 12 tháng tiếp theo: Nghiên cứu mở rộng sang các nhóm bộ thủ thực vật và tự nhiên lân cận (như bộ Mộc, bộ Thảo, bộ Thủy) nhằm hoàn thiện hệ thống giáo trình Hán tự học văn hóa ứng dụng.

Quý độc giả, giảng viên và các bạn học viên hãy khai thác ngay nguồn học liệu quý giá từ luận văn để tối ưu hóa lộ trình giảng dạy và làm chủ chữ Hán một cách sâu sắc, khoa học và bền vững nhất!

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 阮氏红幸 “竹”字作为部首的汉字研究 NGHIÊN CỨU NHỮ NG CHỮ HÁN CÓ CHỨA “竹” (TRÚC) LÀM BỘ THỦ 硕士论文 专业名称 汉语言 专业号码 2012 于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC ****** NGUYỄN THI ̣HỒNG HẠNH “竹”字作为部首的汉字研究 NGHIÊN CỨU NHỮ NG CHỮ HÁN CÓ CHỨA “竹” (TRÚC) LÀM BỘ THỦ LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Ngôn ngữ Trung Quốc Mã số chuyên ngành: 60. 10 Giáo viên hướng dẫn : Ts. Hoa Ngọc Sơn HÀ NỘI – 2012 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目录 声明. iii 摘要 .iv 目录.

选题理由. 研究目的. 研究任务. 研究对象及范围.

研究方法. 论文结构. 3 第一章 汉字及汉字文化的相关理论基础. 汉字概说.

汉字定义. 汉字特点. 从文字体系上看汉字是表义体系文字. 汉字是形、音、义三方面的结合.

从汉字记录的语言单位看，汉字代表语素. 从汉字的外形结构上看，汉字是平面型文字. 从汉字记录汉语的方式看，汉字不实行分词连写. 汉字中所透露的民族文化内涵.

汉字起源. 字体演变. 构字情况. 21 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

偏旁与部首. 中国竹文化简介. 竹文化的地位与作用. 竹文化的内涵与外延.

相关研究综述. 在中国的研究情况. 在越南的研究情况. 38 第二章 “竹”字作为部首的汉字构字及字义特点.

“竹”字简介. “竹”字的形成及字义. “竹”字为部首. “竹”部汉字的构字情况.

“竹”部汉字的字义特点. 反映着古代军事面貌. 反映着古代 乐器. 反映着日常生活器物.

反映着古代交通工具. 反映着古代文具及记载方式. 反映着传统人格标准 .“竹”部汉字的文化内涵. 反映着中国人对竹的认知特点.反映着中国人的为人观念.反映着中国古代社会风貌.

62 第三章 研究结果在越南汉语教学中的应用. 关于越南汉字教学的相关理论依据.2 对越南汉字教学的一些相关考察.1 考察目的、时间及对象. 68 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 考察内容及方法. 考察结果及分析.

考察结果. 考察结果分析. 教学对策及建议. 对教师的建议.

对学生的建议. 对教材编写的建议 .83 参考文献 .85 录一：（对带有“竹”部的汉字考察统计）. I 附录二 ：对越南学生关于带有“竹”部首的汉字学习现状考察. XXII vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前言 1.

选题理由 在人类社会发展长河中，文字的出现标志着精神文明的新一步发展。其中 汉字以深刻的含义及独特的形体成为世界独一无二的象形文字， 它不仅是记录 汉语的书写符号系统，而且是记载古代科学知识和文化观念的全息标志。汉字是 居于表义的文字系统，因此每个汉字都蕴含着丰富的文化因素。 汉字是汉语教学的重要组成部分，在汉语做为第二语言教学过程中，汉字 占有极其重要的位置。要想学好汉语必须学好汉字。但是汉字难认、难记、难写 也是一个客观的事实。很多外国学生认为汉语难就难在汉字上。在汉字教学中， 如果能够将汉字字形、字音及字义相结合教学，不但可以减少学习者的学习难 度，而且可以在某种程度上增加学习的趣味性，提高学习的效果。 在上百个组成汉字的部首中，“竹”作为部首去构字所出现的频率较多。 该 类汉字字义涉及到人们衣、食、住、行、用、娱等多个方面,它们充分反映了中 国文化独特的人文风貌。 若果深入分析带有“竹”字作为部首的汉字字义形成与发展，我们可以看出中 国竹子利用的古老历史，古人把 “不刚不柔，非草非木，小异空实，大同节目”的 植物之为竹。古代人已经将竹子进行加工，制作成品，又以“竹”字衍生出竹部文 字。随着人类对竹子认识的不断提高，竹类利用日益广泛。而带有“竹”字作为部 首的汉字也必然随之增加。《新华字典》中共收录竹部文字 330 个，如笔、藉、 笛、筷、箭等等。历代各类字典收录的就更为可观。而诸如“竹报平安”、“衰丝豪 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 竹”、“青梅竹马”等一类的成语也都包含着与竹子有关的有趣典故。因此研究汉语 里含有“竹”作为部首的汉字一方面能够更加阐明地看出汉字的特点；另一方面还 从中了解中华民族的生活及文化思想。 出于上述原因，本人拟定选择 “竹”字作为部首的汉字研究 做为自己硕士论 文的研究课题。 2. 研究目的 本论文的研究目的在于： * 阐明“竹”作为部首去构字的方式及字义特点。 * 进一步了解汉字的本质，加强自己对汉字及其文化的知识。 * 将研究结果应用于越南汉语教学，希望为越南汉字教学提供参考资料。 3. 研究任务 为了达到上述目的，本论文尽量完成下面几项研究任务： 第一，综述一下有关汉字及汉字文化的相关理论问题 第二，对“竹”作为部首的汉字进行考察，弄清其构字与意义等方面的特点， 同时阐明其文化内涵。 第三，对越南河内国家大学下属外语大学中国语言文化系三年级的汉字教 学现状进行考察，指出学生常犯的偏误并进行分析之后，对汉字教学提出有关建 议。 4. 研究对象及范围 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 本论文的研究对象及范围就是现代汉语里“竹”字作为部首的汉字。由于研究 条件的关系，本文不深入考察相关汉字的形体演变及字音，主要是针对构字及字 义两方面去探索，将其进行归类并阐明其文化内涵。 5.

研究方法 本论文的研究对象是文字，所以采取了文字研究方法，具体是： * 采取统计法对“竹”字作为部首的汉字进行统计 * 采取描写法、分析法对该类汉字结构和意义进行描写、分析。 * 采取引证法、例证法去充分说明汉字与汉民族文化之间的关系。 * 采取问卷调查对越南传统中医药大学的学习汉字情况进行考察。 6. 论文结构 本论文除前言、结语、参考文献、各附录表之外，一共分为三章 第一章 汉字及汉字文化的相关理论基础 第二章 由“竹”字作为部首的汉字构字及字义特点 第三章 研究结果在越南汉语教学中的应用 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第一章 汉字及汉字文化的相关理论基础 1. 汉字概说 汉字是世界上最悠久的文字之一。它已经有五六千年的发展过程，现在约 占全球四分之一的人在使用着它——《现代汉语》黄伯荣主编。汉字在中国源远 流长的文化史上作出了巨大的贡献。优美的汉字书法是中华民族文化艺术宝库中 的一个组成部分。它是记录汉语的书写符号系统。在形体上逐渐由图形变为，由 笔画构成的方块形符号，所以汉字一般也叫为“方块字”它由象形文字（表形文 字）演变成形、音、义的文字，但总的体系仍然属于意义文字。所以，汉字具有 形象、声音和辞义三者于一体的的特性。这一特性在世界文字中是独一无二的， 因此它具有独特的魅力。 1. 汉字定义 何九盈先生在《汉字文化学》中指出：“文字是文化的产物，又服务于文 化，促进文化的发展，它自身是文化的一部分” 黄伯荣先生《现代汉语》- 高等教育出版社 指出：“文字是记录语言的书写 符号系统，是最重要的补助性交际工具”。“汉字是汉族人的祖先在长期社会实践 中逐渐创造的文字”，所以可以说汉字是记录汉语的书写符号系统 。 1.

汉字特点 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “汉字是汉族人的祖先在长期社会实践中逐渐创造的文字”，汉字是记录汉语 的书写符号系统，因此它有如下几个特点： 1. 从文字体系上看汉字是表义体系文字 一种文字体系的根本性质取决于该文字所使用符号的性质。世界上的文字 基本可以分为两大类：一类是表音文字，一类是表意文字。表音文字是用字母把 语言的音素或音节直接地显示出来的文字。如英文使用的符号是一套表音却不表 意的字母，如单词“wood”，人们可根据发音规则准确地读出其音，却无法由词形 推知词义。汉字则不同，汉字的字形同其所指之意有比较直接的联系，如“木”， 字形即像生长的树木之状，由字形可推知字的意义。虽然经过隶变和楷化的汉 字，其字形表意的直观程度大大减弱，但现代汉字中绝大部分是形声字，今天形 声字中的形旁在表示字义的类属方面仍起着一定作用，如：“桌、椅、林”等字义 都与“木”相关。因此，汉字的构字符号是表意符号，现代汉字应属于表意文字。 表意性质的汉字记录语言里具有不同意义的同音字时，也力求在字的形体 上表现出它们的区别，如：“铃、伶、翎”是一组同音字，但它们有不同的形旁， 以区别出不同的意义：“铃”是用金属制成的响器；“伶”是戏曲演员的旧称；而鸟 的翅膀或尾巴上长而硬的羽毛是“翎”。所以，同音异义字的字形各不相同。这造 成了汉字数量庞大，形体复杂，加重了人们学习和使用汉字的负担。此外，由于 表意而不表音，在不同的方言中，同一汉字可以有不同的读音，不利于汉民族共 同语的语音统一，给不同方言区人们的口语交际带来困难。但是，用汉字写出来 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 的书面材料，不同方言区的人可以读懂。而且由于表意汉字只同意义直接联系， 同语音不直接相关，现代人可以阅读古代文献典籍，不受语音古今变化的影响。 1. 汉字是形、音、义三方面的结合 字形、字音、字义是文字的三个要素。任何汉字都有一定的形体，都有它 的读音，都有自己的意义。从汉字记录的语言结构系统中的单位看，汉字是语素 文字，而语素是语音的统一体，每个语素既有声音又有意义，加上汉字的形体， 所以汉字是形、音、义的结合体。正因为汉字的这个特点，我们初学汉字时，有 一定的困难，但是如果学习了一定数量的汉字以后，进而学习词就不困难了。例 如我们学习了“电”字，可以和别的有意义的汉字组成：“电话、电灯、电线、电 视、电影、电机、电表、电动等，”而对这些新词，我们基本上不用重新学习记 忆，很容易理解，因为我们学会了一个一个的汉字，实际上就等于学会了一个一 个的构成词的语素，掌握了这些构词成分的形、音、义，再来学习这些个词语， 自然就容易得多 了。反观音素文字，人们在初学时感觉非常容易，比如像英 文，只有 26 个字母，几节课就可以学会了，但到了学习词的阶段就比较困难 了，因为每个词都有不同的拼写形体，记忆起来也不简单了。 1. 从汉字记录的语言单位看，汉字代表语素 文字是记录语言的书写符号系统，所以任何一种文字都记录一定的语言单 位。汉字与有声语言中的音节相对应，除儿化中的“儿”字不代表音节外，一个汉 字代表口语里的一个音节。由于单音节语素是汉语语素的基本形式，一个汉字表 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 示一个音节，一般也表示一个有相对稳定意义的语素，从这个意义上讲，汉字代 表语素，是语素文字。如“自学”这个词，写下来的两个汉字在口语表达中是两个 音节，且“自”与“学”又各有相对稳定的意义，是最小的音义结合体，即语素。正 因如此，汉语中人们常用“字义”这一说法，其实指的就是语素义。 汉字也记录少量非语素的音节，如：“玻璃”、“尼龙”，只表示 bo 、li、ni、 long 等音节，而不独立表义，但这类汉字不同于音节文字。 音节文字中的文字 符号是专门用来记录语言中的音节的，而汉语中的这类音节仅仅是某个多音节语 素中的一个组成音节，只有当它处于这个多音节中时，才是代表音节的，否则就 失去存在的意义。 1.

从汉字的外形结构上看，汉字是平面型文字 世界上许多拼音文字记录一个词都采用一串字母作线性的排列，汉字却是 方块字，即用一个平面型方块来记录，这与线性文字很不相同。线性文字的字母 从左到右横向展开，或从上而下纵向展开。汉字的笔画则是横向纵向同时展开， 形成平面。因此，笔画间的空间配合关系就比线性文字排列方式复杂，字形也富 于变化，再加上笔画间距离的远近、笔画长短不同等因素的作用，汉字组合的平 面图形更加丰富。由于汉字的平面型特点，汉字部件复杂多样、字形特征鲜明， 但同时也造成部件和字形数量的繁多、形体相近，给读写汉字带来一定困难。 1. 从汉字记录汉语的方式看，汉字不实行分词连写 拼音文字一般采用分词连写，即在词内连着写，词与词之间分开写，用空 隙表明词的界限。如 We study chinese 。从文字记录形式上看，这句话由三个词 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 构成：“we ”、“study ” '和“ chinese ” 。而用汉语表达这句话，则写成：我们学习 汉语。字与字分开，不用空隙表示词的界限。 由于汉字记录汉语不实行分词连写，汉语书面表达中不显示词的界限，阅 读时不容易掌握好句子内部的语音停顿，有时甚至会误认词与词的界限，造成歧 义，如：将军用毛毯盖在他身上。可有两种词的分界：1. 将 军用毛毯 盖在他身 上。2. 将军 用 毛毯 盖在他身上。在计算机处理汉语信息的过程中，词的自动切 分是一个困难而又关键的“瓶颈”问题。 1.

汉字中所透露的民族文化内涵 汉字是汉民族文化体系中的一个重要有机成分，我们探究汉字字形的构字 理据，可以发现汉民族诸多的文化特征。国学大师陈寅恪先生曾经说过：“依照 今日训诂学之标准，凡解释一字即是作一部文化史。”汉字文化学的研究对象， 主要就是研究探讨汉字与中国文化的关系。 (1) 汉字体现了汉民族的社会生活 汉字是起源于绘图构形显意的形义文字。深入到每一个汉字的构成过程中 去，就会发现其中都蕴藏着很深的造字理据，从中可以窥探当时的社会原形。在 汉字的构形中有一句名言：“近取诸身，远取诸物”（许慎《说文解字·序》）， 说明了先人在以形来象义时，总是取自己最熟悉最近切的形体。 现在和钱币有关的字，像财、货、贡、贫、赈、费、贾、赠、贪、贷、 赊、贿赂之类都属贝部。贝不过是一种贝壳，为什么可以用它来表示钱币的含义 呢?东汉许慎在《说文解字》里解释说：“古者货贝而宝龟，周而有泉。至秦废贝 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 行钱。”可见中国古代曾经用贝壳当作交易的媒介物，到了周代，人们开始把 “布”、“泉”也作为“货币”使用了。“布”本来是一种麻布，至周而有货币的功能， 并与“泉”有了分工：“其藏日泉，其行日布，取名于水泉”。但此时，“贝”也仍作 为货币的一种，即许慎所言“周始有泉，而不废贝也”。到了秦代，“贝”就开始不 作货币用了，这时开始出现了“钱”。“钱”的本义是一种金属制成的农具，后来它 获得“钱财”又是因假借“泉”之音而成。由此可见，中国古代的这种货币演变清楚 地反映在汉字中，这种古代的货币制度在文字的形体上还保存着它的蜕形。因 此，现代表示财富的字大都仍是从“贝”。汉字就犹如一块块化石，在它们的身上 凝聚着不同历史时期的文化积淀。“贝”、“布”、“钱”及用它们来构成的一串串汉 字，无声却有力地告诉我们古代货币的一幕幕演变史。总之，汉字中蕴含着极其 丰富的文化内涵，折射出古代的社会生活，是研究中国古代社会的极好史料。 (2) 汉字体现了汉民族的思想观念 我们还可以从汉字的构造中窥视到古人的风俗习惯、思想观念等。例如 “姓”这个字以“女”为表义的偏旁，表明在古代的某个阶段，孩子的血统只同母亲 有关，那时候经历了一个“民但知其母不知其父”的母系社会。而有一些用“女”作 偏旁的字，如“妄、奸、妖、妒、婪”，则表现出古代的一段时间里对女性的歧 视。再如，汉语中表示思想、感情的汉字都从心旁(或心的变形)，如：想、忘、 忠、恕、怨、愁、忆、恼、悦、惮、愠、恭、慕等，这是古人对客观事物认识的 一种观念的反映。先人认为，心是思维的器官，“心之官则思”（《孟子- 告子 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 上》），因此在古文字中将其画成一个心脏的形状。鉴于这种认识，于是在造字 时，留下了一批从心旁的表示思想、感情的汉字。 (3) 汉字体现了汉民族的思维方式 汉字体现了汉民族的思维方式。其特点体现在以下三个方面： 其一、具象思维方式 汉民族的具象思维方式，直接地制约着汉字的产生、演变、发展及其意 蕴。这首先表现在汉字字形的观物取象。古文字乃“盖依类象形，故谓之文…… 文者，物象之本。”这种“依类象形”的方式昭示出汉字的前身经历过一个图画文 字的阶段，亦即原始具象造字的阶段。在古汉字中还保留着不少图画文字的遗 迹：或是直接描摹客体，如甲骨文中的山、水、日、月、鸟、马、虎等；或是以 图形的组合见意，如“解”字以牛形、角形、刀形的组合而见“用刀剖牛”的意义等 等。隶变后的汉字字形虽然褪去了古汉字原始的象形特征，但在其笔画形态中依 然保留了相当程度的象形表意的理据，且延续至今。究其原因，乃汉民族具象思 维方式制约的结果。其次，还表现在汉字字义的以象示意。汉民族的先民们“仰 则观象于天，俯则观法于地……近取诸身，远取诸物”，通过对外界事物和自身 的观察、模拟、比类来构造字形，因此，甲骨文里的许多字几乎就是一幅生动形 象的图画。甲骨文中有近 200 个“画成其物，随体诘诎”的字。有的象全形，如 “鹿”、“象”等字；有的突出主要特征，如“牛”字角前伸，“羊”字角后卷，“豕”字 尾下垂，“犬”字尾上翘，有的将两个以上的形象复合起来示意，如手持鸟为 “获”，手执耳为“取”。诸如此类，皆为以象示意。 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 其二、辩证思维方式 早在周代，汉民族就建立了阴阳的辩证系统和五行的循环系统。这种辩证 思维方式也孕育了汉字，汉字无不浸透着辩证思维的运思法则。这体现在汉字字 形的谐调对称上，每个汉字的字形都是一个谐调对称的有机整体，具体而又集中 地展示了汉民族辩证思维中的两两相对又互相补充的运思原则。汉民族在组合汉 字时总是在不断追求“参差而均衡”、“变化而统一”、“对比而调和”的原则。汉民 族的辩证思维方式注重和讲究对立双方的互相转化，这种辩证转化的运思法则也 深刻地影响了汉字字义的孳乳，这典型地体现在汉字字义派生的“反训”现象，即 一个字由于字义的发展向着对立面转化而同时具有相反或相对的两种意义。如 “乱”训为“治”，“沽”训为“买”等，无不体现着“反者道之动”这一辩证思维方式。 其三、系统思维方式 汉民族注重从相互关联的角度去理解和把握整体关系的系统思维方式影响 到诸多领域，方块汉字的创制和使用就是其中之一。汉字的形音义、性质、特点 以及汉民族对汉字的把握等无不体现着汉民族的系统思维方式。如汉字字形无不 是对笔画、构件的综合，一个汉字实际上成了一套抽象符号和线条的拼合。汉字 的笔画，一旦进入某个汉字后，就被综合到该汉字的形体结构中，成为这一有机 整体的不可分割的组成部分。此外，汉字字音融于形义，形音义构成一个纵横交 错的有机整体，也体现了汉民族的系统思维方式。在汉民族的世界观中，世间万 物都是形式和内容的对立统一体。汉字的字音要依存于特定的字形中，更要依存 于一定的意义中。 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 总之，汉民族的具象思维、辩证思维和系统思维，从各个不同的侧面制约 着汉字，汉字就是这三者“合力”的结果。 1. 汉字起源 汉字是今天世界上古老而又长寿的文字，汉字和古埃及圣书字、古美索不 达米亚的楔形文字，是世界上最古老的几种文字。圣书字和楔形文字早已不再使 用，而汉字一直到今天仍是汉民族最重要、最常用的承载信息的手段。 汉字究竟产生于何时，目前还难以作出确切的 结论。根据目前的考古资料分析，汉字的起源至少 可追溯到五六千年前的原始社会末期。在西安半坡 村等地的仰韶文化遗址中，发现了许多刻在陶器上 的记号。这些记号都刻于陶器的同一部位，不可能 是任意的涂划，而是代表一定意义的符号。郭沫若 的《中国史稿》说：“彩陶上的那些刻划记号，可以 肯定地说就是中国文字的起源。” 我们现在能够看到最古老的成批的汉字资料，是距今三千多年前的甲骨 文。甲骨文是在殷商都城遗址(今河南省安阳市小屯村)发现的，是商代后期的甲 骨卜辞和器物铭文中的文字。比起原始文字来，甲骨文数量多，结构复杂，可以 说是基本成熟的文字了。 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 汉字起源于图画。就是用绘画来表示语义。因为原始人想要表达自己的思 想就用图形来表达；但这种表达方法有很多缺点，太复杂、抽象的意思就表达不 出来。经过较长的形成过程这种表达人民思想的图形慢慢发展成为象形字。后来 又以简单的象形字为基础发展成表意和一半表意一半表音的文字并以一半表意一 半表音的形式文字为主。 关于汉字的创造者，中国有仓颉造字的传说。中国古书里都说文字是仓颉 创造的。说仓颉看见一名天神，相貌奇特，面孔长得好像是一幅绘有文字的 画，仓颉便描摹他的形象，创造了文字。有的古书说，仓颉创造出文字后，由于 泄漏了天机，天落下了小米，鬼神夜夜啼哭。还有一种传说，说仓颉观察了鸟兽 印在泥土上的脚迹，启发了他发明文字的灵感。这种种传说都是靠不住的。文字 的产生是一个由少到多，由单一文字符号到完整而有机的文字体系的漫长而复杂 的过程，把汉字的创造归于某个人是令人难以置信的。文字是广大劳动人民根 据实际生活的需要，经过长期的社会实践才慢慢地丰富和发展起来的。汉字是中 华人民群众集体智慧的结晶。 1. 字体演变 字体指的是同一种文字的各种不同体式，如汉字手写的楷书、行书、草 书，印刷的宋体、仿宋体、楷体、黑体等。（至于书法艺术上的种种字体，如欧 体、颜体、柳体，指的是书法的派别，又称“书体”，不属于文字学的研究范 围。） 汉字从产生以来，经过几千年的发展，由于书写工具和承载材料的不 同，曾出现过甲骨文、金文、篆书、隶书、楷书、草书、行书等几种不同字体。 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 这些不同的字体是随时代的发展而更迭的，有的时候几种字体同时并存于 同一时代，有时又以一种字体为主要通行文字。字体之间的差异包括笔画的粗细 弯直等形态特征、字的整体外部形态、组字成分间的位置安排等方面。下面依次 简要介绍汉字字体的演变情况。 （一） 甲骨文 甲骨文是通行于殷商时代的汉字字体，因刻在龟甲、兽骨上而得名。出土 于殷商王朝的国都遗址（河南安阳小屯村），所以又称之为殷墟文字。其内容大 多是殷代统治者的占卜记录，故又称“卜辞”。到目前为止，出土的甲骨文单字 中，人们已认识的有一千多，占总数一半以上，不认识的字大多是人名、族名、 地名等专名用字。由于甲骨文是在甲骨上刻划的，因此字的大小不一，形体大多 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 瘦长，细长、方折的笔画多，棱角分明。甲骨文的图形性很强，象形、会意字所 占比例大，即不带表音成分的字占绝大多数，带表音成分的字少，假借字多。 甲骨文的结构还没有完全定型，构形比较自由，同一汉字常有多种写法， 字的方向可以变换，偏旁可有可无，笔画数可多可少，离图画原形不太远，说明 甲骨文具有古老的象形字的特点。 (二)金文 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 金文是商代、西周以至春秋战国时钟鼎等铜器上的汉字字体的总称。通常 主要指西周铜器上的汉字。因为古人把铜叫做“金”，所以把铸或刻在青铜器上的 字叫金文。又因为这类青铜器以钟鼎最为常见，故又称“钟鼎文”。 金文多铸在青铜器上，所以笔画较甲骨文丰满粗壮，屈曲圆转，象形符号 的象形性已有所减弱，方块字形渐趋整齐，字形长圆，字的布局也较均匀。 在 文字构造上，形声宇进一步增多，表明汉字发展的形声化趋势渐趋明显。不过形 体结构仍不够定型，异体字较多，但总体上看，笔画比甲骨文简化。 (三) 篆书 篆书包括大篆和小篆。 大篆是通行于春秋战国时代秦国的一种字体，以籀 (zhōu)文、石鼓文和诅楚文为代表。籀文是著录于字书《史籀篇》中的字体，也 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 是大篆的别称。石鼓文是刻于十个石碣上的字体，石碣形状像鼓，又称其为石鼓 文。诅楚文载于三种石刻上，因其内容是秦王诅咒楚王的，故名诅楚文。 大篆在字形结构上大体保持了西周金文的特点，但字形更整齐匀称，笔画 趋向线条化。小篆由大篆发展而来，是秦王朝推行的标准字体。秦始皇统一中国 后，下令“书同文”，由丞相李斯主持对大篆进行整理改造，形成小篆。小篆字体 以秦朝的泰山刻石为代表。小篆正式通行的时间不长，到汉代就被隶书所取代， 但两千多年来一直保存在篆刻艺术中。篆刻是中国的传统艺术之一。 小篆的字形比大篆更加匀称整齐，笔画也更流畅婉转，同时也更加简化和 定型。它把原来没有固定形式的各种偏旁统一起来，一个偏旁只有一个形体，为 汉字组字成分的统一打下了很好的基础。它还确定了每个偏旁在汉字形体中的位 置，不能随意改动，每个字所用的偏旁为一种，不能用其他偏旁代替，减少了异 体字，每个字的笔画数目基本固定，所以基本上做到了定型化。小篆改变了大篆 中相同的组字成分，使字形结构简化了许多。 汉字字体到了小篆阶段，文字的 符号性和规范性得到了很大提高。从甲骨文到小篆，历经 1100 多年，这一阶段 称为古汉字阶段。这个阶段中的汉字字体，即甲骨文、金文、大篆和小篆，称为 古汉字。 (四)隶书 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 隶书是由于快速书写从而使字形显得草率的篆书变化而来的一种字体，开 始于秦朝，因为多为徒隶所用，所以叫隶书。秦代篆隶异用，小篆是当时规范的 正体，隶书是当时不合标准的俗体。到了汉代，隶书才成为正式字体。 秦隶的 笔画把篆书的圆转变为方折，大大便利了书写。汉隶笔画已有“波势”，结构也渐 趋工整。晚期的汉隶还出现了“挑法”，字形棱角更加突出，渐成扁方形。用点、 横、竖、撇、捺等笔画转写篆书所发生的变化叫“隶变”，它在汉字字体演变中具 有重大的意义，具体表现在：（1）隶变使汉字进一步变成纯粹符号性质的文 字 ；(2)隶变使汉字字体由繁趋简地演变；(3)隶变改造了偏旁等三个方面。 与小篆相比，隶书的字形发生了突破性的变化。首先，把小篆的圆转笔画 改为平直，从此变成了由笔画和偏旁构成的方块字，并因此形成了汉字的笔画系 统。其次，结构进一步简化与定型。再次，对小篆的偏旁进行分化、合并，改变 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 了原有的汉字结构。隶书打破了古汉字象形的传统，奠定了现行汉字的基础，可 以说是古汉字演变为现代汉字的一种过渡字体。 (五) 楷书 楷书也称“真书”、“正书”。“楷”是可作模范榜样的意思。楷书是现代通行的 字体。它萌芽于西汉宣帝时，汉末渐趋成熟，魏晋南北朝开始盛行，直到现在， 楷书仍是汉字的标准字体。 楷书由隶书演变而来，吸收了隶书结构匀称明晰的优点，把隶书笔画的“波 磔”改为平直，，把形体的扁平改为方正，书写时更加方便。楷书出现，汉字成 为方块字就定型了。楷书汉字完全是由笔画组成的方块形符号，在摆脱古汉字的 图形意味上又比隶书前进了一步。 （六）草书 草书原指比正式字体写得潦草一些的字体，篆书、隶书、楷书都有相应的 草体。到了东汉以后，“草书”才成为一种字体的专称，说明它已发展成一种独具 特色的字体了。 草书又分章草、今草和狂草。章草是隶书的草写体，起于汉代，笔画带草 意，有连笔，仍保留隶书的“波磔”，字字独立，不相连属，布局也较均匀。今草 由章草演变而来，是楷书的快写体，从东汉末年流传至今。这种草书体势连绵、 一笔到底、一气呵成，即使偶有字形不连却气韵不断，有时难以辨认。狂草又在 今草的基础上任意增减笔画，恣意连写，兴于唐代。狂草书写诡奇疾速，极难辨 认，很少有实用阶值，但从书法艺术的角度看，有独特的风格。 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (七) 行书 行书是介于楷书和草书之间的一种字体，它基本上保持了楷书的笔画结 构，只作了一些适当的减省，同时又采用草书的联绵笔法，笔势连贯。写得规矩 一些，接近楷书的叫做“行楷”；写得放纵一些，接近草书的叫“行草”。行书写起 来比楷书简便、迅速，又不像草书那样不易辨认，兼有二者的优点，字形清晰易 辨，书写效率较高，实用价值大，自魏晋盛行以来，一直是手写体的主要形式。 从上述汉字字体演变的大致脉络看，汉字发展总的趋势是简化。主要反映在：同 字异形减少；通用字字形逐渐稳定；笔画、笔形的变化使书写快捷而便利；不断 减省偏旁，使结构简化。汉字字体演变的原因有二： 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 其一是，主观上是出于写字者对汉字的简易要求和美观要求。 其二是，客观上是由于书写工具、书写方式和承载材料的变化。 1. 构字情况 世界上几乎所有的文字，都是记录语言的符号系统，作为书面交际工具， 这是共性。但是各种文字又有它们各自不同的特点。文字的不同特点可以从两个 方面去看：一是看文字符号所代表的语言结构系统中的单位，二是看文字符号本 身的性质。我们要从两个方面去看是因为文字是语言的裁体，是记录语言的符号 系统，研究一种文字自然要联系文字所代表的语言系统中的单位和文字本身使用 怎样的符号来考察，只有这样才能比较全面的揭示一种文字的特点，才能比较真 切地看出不同文字的特点。 根据一种语言的文字符号所记录的语言结合系统中的单位来看，记录语素 的是语素文字，记录音节的是音节文字，记录因素的是因素文字。汉字记录的主 要是汉语里的语素。例如“同学”这个词，写下来是两个字，这两个字代表了汉语 里两个最小的音义结合体，即因素。由于汉字记录语素，代表语素，汉字也有了 所谓“字义”，这字义是语素。汉字代表语素是汉字区别于表音文字—— 音节文 字、因素文字的一个重要特点。表音文字所记录的不是语素，而是纯粹的语音单 位。例如记录英语的文字符号，它仅仅是表示一定语音的字母。汉字属于表意体 系的文字，字形、字音、字义密切相关。因此要了解汉字，首先要掌握汉字形体 结构的特点和规律。根据字形辨析文字的本义，并进而说明其引申义和假借义， 是研究汉字的人必须遵循的基本原则。 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 研究汉字的形体构造， 古人把汉字的造字方法归纳为六种，总称“六书”。 即所谓“象形、指事、会意、形声、转注、假借”。其中象形、指事、会意、形声 是造字法，而转注和假借是用字法。“六书”是古人根据汉字结构归纳出来的汉字 构造结论，而不是古人依照六种法则来创造汉字的。下面内容就象形、指事、会 意、形声四种造字法进行简介。 (1) 象形 张斌在《现代汉语》指出，形是用线条描画实物的形象，以此来表示字义 的造字方法。最初的汉字大多都是按照象形法来构字。这是对有形的物体的描 摹。其字形较为接近事物。比如： 耳，像耳朵的形状。 身，像人怀有身孕的形状。 燕，像燕子飞翔的形状。 羊，像羊头的形状，尤其突出了双角 瓜，像瓜悬在藤蔓下的形状。 水，像流动的水。 关于象形字，文字学家经研究分为整体象形和附体象形两类。下面加以分 析各自的特点。 其一、整体象形 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 所谓“整体象形”是描摹出事物的整体形象。如：日（太阳）、月（月亮）、 自（鼻子）、隹（鸟）。观察最初的“隹”就有“ ”形状，这一形象用来描摹鸟的短 尾。 再如：“魚”最初写成“ ”，是指水虫。人们经观察发现鱼尾与燕尾相似，所 以就这样描摹水生动物(鱼)的形状。 又如：“犬”，最初写成“ ”，是用来描摹狗有县蹄的形状。这是狗的象形。 孔子说，观察“犬”字，就活像画出狗的画儿。早期金文，“狗”写成 ，甲骨文 写 、 、 。金文后来写成 、 、 ；春秋时代写成 ，战国时代又是 ； 小篆写成 ，就是其进一步讹变。到了隶书就写成 。可见，无论是哪一阶段 的字都是狗的形状描摹。 其二、附体象形 有些事物单独画出不易辨识，所以人们要把它所依附的事物一起画出。 如：“眉”，在《说文》里解释为“ ”是目上的毛。从目，象眉之形。上象頟理 的。甲骨文写 、 ，或写 、 、 、 ，因为如果不画出“目”形，便难以 使人看得出是眉毛。金文或同甲骨文，如 ；或字形稍讹，毛与“目”离析为二， 如 、 、 。小篆是其进一步讹变。许慎据已讹之小篆将本象毛形的“ ”当 作頟理，误甚。直到隶书写成 ，只是将 改用方折的笔划而已。 再如：“齒”，在《说文》里解释为“ ”，这是口龂骨的描摹。象口齿之形。 止声。 就是古文齿字。” 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 甲骨文写 、 、 、 ，或写 、 ，象口中有齿之形。战国时 写成 、 ，下半很明显是由甲骨文后二形演变而来，在《说文》里，古文 “ ”来源于此。因为字形讹变后与“ （臼）”字难以分辨，于是在上面加“止”当作 声符以将它们区别开来。小篆字形是其进一步变化。隶变又写成 、 。于是 逐渐成为了今天的“齿”字。 象形字的字形与字义联系比较具体、紧密，这类字大多表示自然界和日常 生活中的实物，如“日、月、山、水、 马、人、鱼、车、田、井、禾、米、弓、 目”等都是象形字。 由于象形字只能画出有客观物象的事物，无法表示无形可象的事物和不易 画象的事物，所以象形宇数量并不多。 (2) 指事 指事是用象征性的符号来提示字义的造字方法。指事字可以分为以下两 类： 其一、纯粹符号性质的指事字 所谓纯粹符号性质的指事字是指纯用线条来表达较为抽象的概念。比如,用 一横线作基准，横线上加一短横表示“上”字，横线下加一短横表示“下”字。再 如，“三”字是用三条线表示数字的。 其二、在象形字的基础上添加指事符号 这类字是利用现有的象形字，在这一象形字基础上添加指事符号来表示某 种抽象概念。比如：“刃”，在象形字“刀”上加一点，表示这一点所在之处就是这 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 个字的意义。再如 “本”字，在象形字“木”下加指示符号，表示这个字的意义是“树 根”。至于“末”是在“木”上加符号表示树梢。又如“寸”，在象形字“手”上加一符号， 表示人手手腕向下一寸的地方。 指事造字法虽然比象形进了一步，但是 指事字比象形字还少，尤其是纯符 号的指事字更少，因为许多事物不是用简单的指示性符号能表示出来的，所造的 字也就满足不了日益发展的社会的需要。 (3) 会意 会意是用两个或两个以上字形组合起来表示字义的造字方法。比如：“吠”， 由“口”和“犬”合成，表示狗用口发出叫声。 又如，“林”用两个木构成，表示树木多；“休”，从人从木，人靠在树上表示 休息；“从”形容两人一前二后，表示跟从；“益”从水从皿，表示溢出；“取”从手从 耳，表示取。古代对战死者割耳作为记功的凭证。 会意字是在象形字的基础上创造出来的，它所表示的字义要从几个象形字 组合的关系上会合出来，因此它加强了象形的表意作用，扩大了象形的使用率， 充分发挥了旧有文字的作用，而且用人们熟悉的字来构成新字，容易为社会接 受，有利于人们学习掌握。 会意字分成两类。第一类是由同一部首构成的字。比如“林”、“森”、“品” 等。第二类是由不同的部首构成的，比如“安”、“哭”、“涉”等字。 会意比象形、指事前进了一步，能表示较复杂抽象的概念，在一定程度上 丰富了文字，但它所创造的字仍然有限，只能弥补象形和指事的一部分不足。 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (4) 形声 形声是用形符和声符组合起来分别提示字的意义和读音的造字方法。形符 是形声字的表义成份，声符是形声字的表音成份。 例如“闷”字，“心”是形符，表示这个字的意义同心理活动有关，“门”是声 符，表示这个字的读音同“门”。（形声字用汉 字形符来提示所记词的意义类属， 并区分声符相同的同音字和近音字，如“清、晴、情、请、菁、睛、精”等；形声 字又用声符来提示所记词的大致读音，并区分形符相同、读音相近的字，如 “伊、仪、倚、亿、依”等）。 正因为形声法采用形符和声符相结合的方式弥补了单纯依靠字形来表达字 义的缺陷，丰富了汉字记录汉语的手段，具有强大的派生能力，所以后来成为最 主要的造字方法。在现代汉字中，形声宇已古绝大多数。现代汉字中传承字一般 仍沿用“六书”来分析，但是汉字字体由小篆变成隶楷后，大部分象形字、指事 字、会意宇的字形都与原来造字时的形体有很大的不同。象形不象形了，指事不 知所指何事了，会意也不知会什么意了。因此，用原来的造字法来进行分析，必 须追溯到这些字的古代形体，否则难以理解。虽然有相当数量的形声字，还能在 一定程度上反映形声字的结构方式，但是多数字的形符基本上只相当于类符或者 记号，声符只能反映近似的读音，或者完全不反映读音，也相当于记号，而且又 有不少省形、省音现象，这些字已不是或不完全是名符其实的形声字了。 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 总之，今天我们如果依然沿用“六书”来分析传承字，显然是很不够的；不过 了解“六书”，对于正确分析汉字的来源和结构，了解字义的演变，仍然是十分有 用的。 1.

偏旁与部首 汉字大部分都是由几个偏旁组成的合体字，如“明”，是由“日”和“月”组成 的；“吴”，是由“口”和“天”组成的。 由于汉字结构复杂，偏旁组合成字的方式多样，位置也不固定，或上或 下，或左或右，或内或外，完全因字而异，汉字绝大多数是合体字，就是一个字 由两个或两个以上的基本单位构成的。这些基本单位叫作“偏旁”。偏旁是由笔画 组成的，有的偏旁本身就是一个字，如“日”、“月”、“口”、 “天”，有的偏旁不能独 立成字如“氵”、“扌”、“犭”。汉字字数居多，可是偏旁数量有限，许多字都有共同 的偏旁，如“江”、“湖”、“河”、“海”等字都有偏旁“氵”。这些相同的偏旁就是部 首。可见部首也是偏旁，但偏旁不一定就是部首。偏旁的数目比部首多，《现代 汉语词典》所采用的部首总数只有 189 个。 1. 中国竹文化简介 中国是世界上研究、培育和利用竹子最早的国家。从竹子在中国历史文化 发展和精神文化形成中所产生的巨大作用，竹子与中国诗歌书画和园林建设的源 远流长的关系，以及竹子与人民生活的息息相关中不难看出，中国不愧被誉为 “竹子文明的国度”。竹子因青翠挺拔、奇姿出众，淩霜傲雪，四时长茂受到了人 们的称颂。人们赋予它虚心节坚、坚忍不拔、风度萧洒的“君子”美誉。没有哪一 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 种植物能够像竹子一样对人类的文明产生如此深远的影响。在悠悠千年的历史发 展长河中，中国悠久的文化与竹结下了不解之缘，形成了丰富多彩、独具特色的 中国竹文化。 1. 竹文化的地位与作用 (1) 中国竹文化是中国传统优秀文化的重要组成部分，构成了中国文化的独 特色彩。 中国传统文化是中华民族智慧与心灵的庞大载体，是中华民族生存和发展 的根基和依据。中华文化源远流长，自产生之后，一直对中国的政治、教育、文 学以及民族的深层心理结构、生活方式等各个方面产生着深远的影响。 中华民族是一个有五千多年悠久文化历史的民族，是一个热爱生活、热爱 生命的民族，因而也是一个热爱森林、创造森林文化的民族。森林是人类文明的 源泉，文明在森林中诞生和发展，历史上的文明古国都诞生于森林中，在森林中 得以发展而辉煌于世。森林对人类文化与文明的发展起着不可磨灭的作用，而且 起着越来越重要的作用。我国的森林文化建立在中国传统文化的基础之上，建立 在中国独特风土基础之上。悠久的森林文化，是中华民族优秀传统文化的重要组 成部分，而竹文化是森林文化中独树一帜的一个重要分支。 “宁可食无肉，不可居无竹”，宋代著名文学家苏东坡的一句名言，揭示了 中华文明史中一个特殊的现象：竹作为一种特殊的质体，已渗透到中华民族物质 和精神生活的方方面面。竹子是物质文明建设的重要资源，并渗透和凝聚于精神 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 文化之中，构成了中国文化的独特色彩，从而形成了别具一格的中国竹文明，积 淀成为源远流长的中国竹文化。 (2) 竹子是东方文明的象征，代表了中华民族的品格和情操。 英国著名学者，研究东亚文明的权威李约瑟在《中国科学技术史》中指出 东亚过去被称为“竹子”文明，中国则被称为“竹子文明的国度”。 甲骨文中竹子符号的出现到竹部文字的创造和发展，从一个重要侧面反映 了中国竹子文明的历史演进。著名竹子专家熊文愈教授详细统计了甲骨文殷 商 、金文周 、《说文解字》东汉 、《玉篇》梁 、《字汇》 明 、《康熙字典》清 等各代重要字典中竹部文字的数量。根据出土文物和 有关典籍记载，论述了竹子与中国古代工农业生产、交通运输、军事武器、文化 艺术、音乐以及人们日常生活诸方面的密切关系。中华文化浸透了竹子的痕迹， 悠悠五千年，中华民族的成长、壮大、繁荣，也是一部竹子文化繁衍和发展的诗 篇，由此可见，中国被称为“竹子文明的国度”是名不虚传的。 正如苏东坡所述：“食者竹笋，庇者竹瓦，载者竹筏，炊者竹薪，衣者竹 皮，书者竹纸，履者竹鞋，真可谓不可一日无此君也。”就拿“书者竹纸”来说， 从殷商时期出现在竹简上的刻字，到六朝时期发明的竹纸，竹作为中国文化传播 积累的载体，在文化发展中始终占有重要地位，对保存人类知识、形成中华民族 源远流长、光辉灿烂的历史文化起到了直接和间接的作用。 (3) 中国竹文化在中国经济、社会、文化发展中都具有重要作用。 29 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “华夏竹文化，上下五千年，衣食住行用，处处竹相连”。竹子四季常青、 姿态优雅、鞭根发达，不但有很高的经济价值，而且有很好的生态、旅游、观赏 价值，在绿化环境中具有独特的作用，在经济社会发展中具有重要的作用。竹文 化的发展，不仅在物质层面上满足了人们的需要，更在精神层面上熏陶了人们的 情操，成为品格的象征。 1. 竹文化的内涵与外延 中国竹文化就是以竹为载体的中国文化，就其内容来说可以分为竹文化景 观和竹文化符号。竹笋、竹制书写工具、工艺品、乐器、舞蹈道具、日用器物、 生产工具、建筑、交通工具等是构成器物的物质材料，文化内涵的显示不是竹本 身而是竹所构成的器物及其使用规范，它能显示出文化性的人化了的自然，或者 说是中华民族为了特定的实践需要而有意识地用竹所创造的景象，此为竹文化景 观。而宗教、文学绘画、伦理规范中的“竹”本身即直接表现与象征着人的情感、 思维、观念、价值、理想等精神世界，此为竹文化符号。 (1) 竹文化景观 竹文化景观是指人化了的竹所显示出来的中华文化性质，或者说是中华民 族为了满足生活需要、生产需要、书写需要、审美需要等有意识地用竹创造的景 象。竹文化景观既表现出中华民族的心理倾向和特点，又反映了中华民族文化进 化的程度。在中国人的日常生活中，竹密切联系着人们的衣、食、住、行、用。 衣——竹服饰是中国竹文化景观之一。从服饰方面看，秦汉时期就出现用 竹制布、取竹制冠、用竹做防雨的竹鞋、竹斗笠，并沿用至今。古代人使用的竹 30 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 簪、竹蓖箕、竹箍等，都是用竹制成的容饰器，震惊中外的马王堆出土文物，发 髻上就插有竹笄、角笄、玳瑁各一件，体现了他们对美的追求。现在运用高科技 还可以将竹纤维与纯棉、真丝合成纤维或交织制成服装、毛巾和床上用品等。 食——竹饮食是中国竹文化景观之二。从饮食方面看，根据《诗经》、 《禹贡》等文献记载，竹笋在西周时期已成为餐上佳肴，此后相沿不衰，直至今 日竹笋仍不失为中华民族的桌上名菜。竹不仅可以充饥裹腹，满足口舌之好，而 且被赋予浓厚的文化内涵，倾注了生长于农耕文化的中华民族对于植物格外厚爱 的感情。 住——竹建筑是中国竹文化景观之三。从住宅方面看，竹被中华民族用作 房屋各个部分的建筑材料，甚至到了“不瓦而盖，盖以竹；不砖而墙，墙以竹； 不板而门，门以竹。其余若椽、若楞、若窗牖、若承壁，莫非竹者”的地步。中 国竹建筑体现了中华民族以农立国的生活观念、尚俭归朴的生活情趣、优美和谐 和空灵飘逸的审美理想。 行——竹交通工具是中国竹文化景观之四。从交通运输方面看，竹是一种 重要的营造材料，人们用竹来开路架桥、制舟做车。在需要与条件制约之下发明 创造的交通设施和运输工具，在特定的环境之中代代承传，成为一个突出的文化 质点。竹制交通设施和运输工具一方面显示出中华民族坚忍不拔的生活意志和极 富想象力的创造精神，另一方面也表现了中国传统文化禁严的等级观念和追求平 等的文化心态。 31 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 用——竹生产生活用具是中国竹文化景观之五。竹制生活器物。竹材被中 华民族大量用来制作成各种各样的日常生活器物，如：炊饮器具、消暑用具、家 具等。竹制日常生活器物的制作工艺、形制、大小及使用制度，构成一副别致的 中华民族生活风俗图和中华文化景观，显示出中华文化的强烈理性特征，体现了 中华民族生活艺术化的情趣。 竹制生产工具。农业、手工业、畜牧业和渔业等中国传统社会的主要产业 都有竹制生产工具。在中国古代生产中，无论是简单工具还是复杂工具，竹都是 生产工具的一种重要制作材料。竹制生产工具一方面反映了中国传统社会生产力 发展的缓慢性和地区之间经济水平的不平衡性，另一方面又表现出中华民族认识 自然与利用自然的智慧、勇气和理想，显示着中华文化对待自然因地制宜、轻视 永恒、肯定已然的现实精神。 竹制书写用具。中国的书写工具别具一格，书写材料亦颇有特色并富创造 性，而竹在其中起着不可或缺的重要作用。竹笔是中华民族最早的书写工具，作 为创作书法艺术和绘画艺术的工具，历久不衰，宣笔、湖笔、湘笔等名笔的笔杆 均由竹制成。早在中华文化的发轫时期商朝末年周朝初年，竹即开始成为中华民 族的书写材料——竹简。至春秋时期，竹简成为中华民族的主要书写材料。直至 南朝时期，流行了约两千年的中华民族的主要书写才被纸所完全取代。然而，竹 与书写材料的密切联系并未由此中断，竹不再作为直接的书写材料，但至迟在唐 朝中叶却作为书写材料之上品竹纸的加工原料而成为书写材料的重要因素。竹制 书写工具和书写材料，尤其是竹制书写工具是使汉字的书写艺术化而形成书法艺 32 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 术，以及形成中国画画法的一个重要动因。竹制书写工具和书写材料渗透着中华 文化的审美趣味和文化观念。 娱——竹娱乐品是中国竹文化景观之六。工艺品是器物由实用走向审美、 人类精神需求增加的结果，兼具实用与审美两种功能，既是物质生产技能的集中 体现，又显现出文化性格与审美追求。这两方面的表现均需借助于其构成物质材 料的形状、色彩、造型的变化，因而体悟与分析工艺品的文化性格和审美追求不 能忽视其构造材料。在蔚为大观的中国艺术品中，竹制工艺品是颇具特色且种类 繁多的一类，它表现了中华民族娟秀细腻、清新淡雅、柔和婉约的审美趣味。 竹制乐器。竹是中华民族乐器的重要制作材料。被列为中国古代的音乐分 类“八音”之一，甚至常用“竹”代表管乐，用“丝竹”代称音乐。竹制乐器体现了中 华民族对待自然的“天人合一”或“天人协调”的态度，亦显示了中国传统音乐简 明、灵活的特征。 竹生活环境。从人类的生活环境看，竹子也发挥了其特殊的作用。竹子独 特的生物学和生态学特性决定其具有广泛的生态效益：涵养水源、保持水土、防 风固沙、调节气候、净化空气减少噪音和为其它生物资源提供生存环境，备受人 们的青睐，古今人们都用其保护和美化人类的生活环境。 (2) 竹文化符号 文化符号是指一定的社会环境用于较稳固地象征某种特定意义的事象。竹 被中华文化赋予象征宗教观念和理想人格、表现审美情感和审美理想的功能，中 33 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 华民族的内在情感、观念常借竹而得以象征与表现，因而竹成为中华文化的一种 重要符号。 竹宗教符号是中国竹文化符号之一。中华文化在战国时期开始把竹神圣化 和非凡化，对之加以崇拜。天师道把竹视为具有送子和延寿神秘力量的“灵草”， 人们常崇拜竹以祈求得子或求子健康成长，以驱病延寿。彝族、傣族、景颇族等 少数民族视竹为本民族源出的植物或搭救其祖先性命之物，作为本民族的祖先和 保护神进行祭祀，竹成为一种图腾。竹宗教符号象征着中华民族虔诚的宗教情 感、对现实的态度及对未来的热望。 竹民俗符号是中国竹文化符号之二。竹子在民俗文化中具有极为重要的作 用。竹文化联系着口承文艺、游乐活动和民间习俗；祭祀、婚丧、交际、节日、 朝规等社群文化构成了民间竹文化的重要元素。 竹诗歌符号是中国竹文化符号之三。早在远古时期，竹就被当作原始歌谣 的描绘内容，其后《诗经》、《楚辞》、《汉乐府》、《古诗十九首》等先秦两 汉的文学作品对竹和竹制器物均有大量描绘，但竹或竹制器物仅只是意境的一个 构成要件，尚未成为中心意象。至南朝时期，伴随着山水诗的出现，以竹为中心 意象的咏竹文学诞生了，其代表就是谢跳的《秋竹曲》和《咏竹》。此后，历代 文人墨客对竹吟咏不断，创造出大量咏竹文学作品。竹之挺拔、常青不凋之色以 及竹的摇曳之声和清疏之影，尽入诗怀，并借以象征与表现虚心、高洁、耿直、 坚贞、思念等情志和思想，构成情志依附于竹意象、情志贯注于竹意象、情志超 越于竹意象几种文学符号类型，显示出清新淡雅、幽静柔美的审美特征。 34 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 竹书画符号是中国竹文化符号之四。中国绘画画竹始于唐朝，至五代十国 时期中国画的重要一科——墨竹画已问世，北宋文同、苏轼等人开始大量画竹， 完善了画竹艺术。清朝涌现出倾毕生精力于竹的画家——郑燮，他不仅留给我们 大量写竹画，而且在画竹艺术上多有创新、理论上颇多总结。从正直、高洁、孤 傲、坚贞、抗争到直爽达观、体恤民情等，画家们都借画竹得以象征与表现，并 构成别具一格的简淡逸远的绘画风格。 竹造景符号是中国竹文化符号之五。竹子是中国古典园林中重要的植物材 料，从上林苑、辋川别业到寿山艮岳，都有竹子景观的记载。现存的江南古典园 林中有不少竹子造景的范例，如网师园的“竹外一枝轩”、沧浪亭的“翠玲珑”、留 园的“碧梧栖凤”、个园的“春山”等等。竹子造景可通过题咏、匾额、楹联、名人 故居、雕塑以及竹韵景石等艺术手法渲染竹文化，使自然景观与人文景观完美结 合，营造出充满诗情画意的园林意境。 竹人格符号是中国竹文化符号之六。竹在中华文化中被人格化，成为象征 中华民族的人格评价、人格理想和人格目标的一种重要的人格符号。中国传统文 化的主干——儒家和道家设计出两种迥然相异的人生道路和人格理想：建功立德 与遁迹山林、刚正奋进与淡泊自适。这迥然相反的二元人格标准构成了中国传统 理想人格系统，竹人格符号以其特有的包容性，意指着中国传统人格的整个结构 和系统。 竹文化作为汉民族文化的组成部分，生动而有趣地反映了中国古代人对竹 的认知特点。 35 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

相关研究综述 1. 在中国的研究情况 在世界各种文字中，可以说，汉字出现得最早。其文化内涵最为深刻。这 就是因为汉字是表意文字。其内在结构与字义密切相关，充分体现了汉民族对世 界万物的认知特点。因此，汉字问世之后不仅对中国历史文化的传承起着极其重 要的作用而且还深深地影响到世界尤其是日本、韩国、越南等国家的文字。因 此，汉字不仅受到中国学者的高度重视而且还深受世界各语言文字研究家的关 注。通过其研究可以深入了解汉文字的性质特别是其文化内涵。从而发现中国人 的思维方式、生活习惯以及认知特点，有助于增长人们对汉民族文化的了解。 关于汉字研究专著，首先要提到汉字的各类字典。在中国出现最早的字典 是《尔雅》，成书时期大约在汉朝之前。《尔雅》是第一部把字分类并作出解释 的字典。后来，大约在公元 30 年至 124 年编著《说文解字》的许慎是中国文字 学的开拓者。许慎根据文字的形体，创立 540 个部首，归为 14 大类，共 15 卷。 许慎在《说文解字》中系统地阐述了汉字的造字规律——六书。1716 年(康熙五 十五年）,《康熙字典》正式面世。本字典采用部首分类法，按笔画排列单字， 字典全书分为十二集。1915 年，中华书局出版《中华大字典》，改正《康熙字 典》的错误 4000 余条以及不足之处。随后围绕着《说文》某一部进行文化研究 的专著不多，只有雷汉卿《<说文．示部>文化阐释》和《<说文．示部>字与神 灵祭祀考》。大多数专著是某章某节中就某一文化现象选取《说文》某部、类字 进行研究。如谢栋元《<说文解字>与中国古代文化》中分章论述了古代的饮食文 36 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 化、祭祀文化。臧克和《中国文字与儒学思想》中“原„玉‟篇——学观物取象思维 考”一章，以《说文．玉部》的收字和说解为依据，阐发了其中蕴含的中国传统 儒学“观物取象”原则以及由此原则所体现的“比附---征”思维规律。这两本专著分 别属于《汉字与文化丛书》、《汉字研究新视野丛书》，这两套丛书集中了十几 年来汉字文化研究的多方面的成果。大部分汉字文化专著都是以义类（而非字 形）来系联《说文》中的一批字从而进行某种文化现象的考察，这是目前从汉字 中发掘文化信息的通常形式。 上一世纪八十年代以来，随着国际化时代的迅速发展，中国研究者更致力 于汉语言文字及文化研究，以便向世界推广汉字及汉文化的影响。关于汉字研究 的作家与作品出现得更多。他们一方面继承前人的研究成果，一方面提出自己的 新见解。其说服力也特别强。诸如，何九盈、胡双宝、张猛等人著北京大学出版 社 1990 年出版的《中国汉字文化大观》、谢光辉著北京大学出版社 1997 年出版 的《常用汉字图解》、周有光著辽宁人民出版社 2000 年出版的《汉字和文化问 题》、唐汉著的学林出版社 2001 年出版的《汉字密码》分两册及书海出版社 2003 年出版的《解字》共分《汉字与两性文化》、《汉字与日月天地》、《汉 字与动物世界》、《汉字与人体五官》四册。《新华字典》(商务印书馆出版)， 还有萧启宏著新世界出版社 2004 年出版的《从认字说起》等专著。 近十年来，随着汉语学习与研究在世界上成了热潮，许多博士、硕士论文 开始对《说文》某部进行专门研究，特别是对一些收字较多而且能够反映古代某 种特定文化的部首，如女部、心部、玉部等。也有的论文是从多角度去探索文 37 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 字。本论文一方面延续了汉字文化研究的热潮，另一方面又回归了传统文字学以 字形、字义及形义关系为本进行研究的模式。 在中国，关于汉字研究都有很强的参考价值。无论是选择汉字的化石还是 选择现代汉字作为研究对象，所获的成就都是特大的，说明了汉字是一种独特的 表意文字。其字形、字音和字义三方面密切相关。 1. 在越南的研究情况 在我国越南，汉字曾经作为越南人的正统文字。我们的前辈曾经在汉字的 六书基础上创造出了喃字。之后，汉字与喃字并行，共同为我国越南的文字记载 与创作而服务。如今，在汉喃学研究院所存的我国汉文字和喃字记载文献多大上 万本。这也充分说明了汉字在越南的影响，成为我国学者研究的重点之一。 自上一世纪九十年代末期至今，关于汉字研究出现了较多学士、硕士、博 士论文。研究范围一般控制在汉字及汉字文化的某一项内容之内，如汉字的起 源、汉字的演变、汉字某一个造字法或者选择某一反应领域上的汉字以及带有某 一部首的汉字等问题去深入考察研究。在河内大学以及河内国家大学下属外国语 大学研究生院的图书馆里存有许多关于汉字及其文化的学士和硕士论文。其中， 选择带有某一部首的汉字组合去研究的论文数量较多。比如，“女”部、“心”部、 “人”部、“玉”部、“水”部等。另外还有关于汉字教学研究的论文。在此，不列出有 关的学士论文。就相关的硕士论文有《由“女”字作为偏旁部首的汉字字义考 察》，裴氏梅香—2008 年；《现代汉语里“心”字作为部首的汉字研究》，黄氏秋 贤—2008 年。陈氏玲 2008 年的《汉字会意字研究》、陈碧叶 2011 年的《带有 38 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “人”字作为部首的汉字研究》、陈幸原 2011 年的《汉字与家庭观念研究》、黎垂 征 2011 年的《汉字与民间信仰研究》、阮翠玉 2012 年的《玉字作为部首的汉字 研究》以及最近刚刚答辩成功的《水字作为部首的汉字考察》等硕士毕业论文。 这些论文既延续了汉字文化研究的热潮，丰富了我国关于汉字的研究成果。 在越南，范玉含博士副教授早在 2005 年已经上发表过他关于汉字研究的第 一篇文章，题为《从“安”字造字法去看中华文化》。至今，范教授连续发表过有 关汉字研究的十来篇文章。比如，语言杂志 2008 年发表的《“人”字与汉民族关于 人的观念》、《从“玉”字造字法及字义演变看中华文化》、《汉字与古代民间信 仰》等文章；河内国家大学学报 2008 年刊登的《君、臣、官、民等汉字与汉族 的社会等级观念》、2010 年刊登的《夫、妻、家、孝,教等汉字与中国人的家庭 观念》、2011 年的《“货”字与中国古代的贸易活动》、《汉字与民间信仰》等共 八篇。除了在杂志报刊上发表的文章外，他还发表了《汉字与中国古代商贸研 究》、《汉字与中国人生观研究》等两篇长达上百页的学术论文。之后将自己的 研究编写成书。2012 年，由范玉含副教授著、河内国家大学出版社出版的《汉 字：字与义》一书已经问世。该书以大约 100 个汉字为例多角度分析了汉字形、 音、义尤其是形与义之间的关系，阐明了汉字文化内涵以及汉字造字中所透露出 的汉族认知特点及思维联想能力，给我们很多的启发。 然而，关于带有竹字作为部首的汉字研究至今还是空白。本人认为，竹在 汉文化的表现特别有趣味。带有竹字作为部首的汉字字义也极为丰富多彩，生动 地反映了汉民族传统文化特色。因此，身为一名汉语教师，目前又在攻读汉语专 39 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 业硕士研究生，本人对汉字及其文化内涵特别感兴趣。本人认为，虽然近年来， 关于这一方面的论文出现得较多。但是汉字的研究空间还很大。因此拟定于选择 《“竹”字作为部首的汉字研究》作为研究课题，希望能够为越南汉语言文字学习 与研究做出一份贡献，特别是有助于我本身的汉语教学工作。 小结 1. 汉字字体的演变不仅体现出汉字的悠远历史，还令世人发现各个朝代的 变迁和鼎盛。例如小篆，小篆是秦始皇统一六国之后的一种通用字体。在春秋战 国时代，各国出现了“文字异体”的局面。秦始皇统一六国后，以便他的统治，下 令丞相李斯把不同的文字整理统一为小篆。 2.

汉字字义的变化就更加大了，从一开始的象形字（即用线条来描绘事物 的形状）到如今的形声（即字义用偏旁表示，读音用同音字代替，再与偏旁合成 字），处处体现出人类思维的进步。比起以前的象形字，形声字更加好的把这个 字的字义解释出来，这就是人类的一种巨大的进步. 汉字与文化有着密切的关系。汉字生动地反映中国文化。我们可以从汉 字了解到中国人对万物世界的认知特点以及思维方式、联想能力、生活观念、为 人之道等多方面的知识。 4. 中国是世界上竹类资源最为丰富、竹林面积最大、开发利用竹资源最早 的国家之一，素有“竹子王国”之称。竹子因青翠挺拔、奇姿出众，凌霜傲雪，四 40 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 时长茂受到了人们的称颂。人们赋予它心虚节坚、坚忍不拔、风度潇洒的“君子” 美誉。在悠悠几千年的历史发展长河中，竹子与人们的生活息息相关，中国悠久 的文化与竹结下了不解之缘，形成了丰富多彩、独具特色的中国竹文化。 41 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二章 “竹”字作为部首的汉字构字及字义特点 2. “竹”字简介 中国人常说：“岁寒三友松竹梅”。可见，人们对竹的特点尤其是竹不畏严寒 的强大的生命力并将竹与松、梅同等起来。从汉字构字上看，“竹”字是个象形 字。金文多像两枝下垂的竹叶。小篆也是竹叶的样子。楷书是直接由小篆演变来 的。 “竹”，自古以来就被人们所喜爱，歌颂竹子的诗词是很多的。“梅开五福， 竹兆三多。”竹有耐寒抗风的品格，“嘉木”“美竹”经常连用。比如柳宗元《钴潭西 小丘记》：“嘉木立，美竹露，奇石显。”不过“竹”字是个多义词，偶有不慎，也 会误解，如《盐铁论•利议》：“抱枯竹，守空言。”这里你若理解为怀抱枯萎的竹 子那可就错了。这里的“竹”字是指上古记载文字所用的“竹简”。所以“竹帛”一词即 代表书籍，如《史记•文帝本纪》：“请著之竹帛，宣布天下。”“八音” 八种乐器 之中的“竹”，那是指“管”、“箫”、“笛”等用竹子作的乐器。 另外，“竹”也可以用为姓 《百家姓》中所无 ，如汉朝的竹晏就姓“竹”。“竹” 字是个部首字。在汉字中凡有“竹”字头的字大都与竹有关，如“笛”、“箫”、“笔”、 “箕”、“篓”、“筷”、“管”、“箭”等字。“笋”是指竹子的嫩芽。“筍”是“笋”的异体字， 现在“笋”是推荐使用的规范字。中国古代笔杆是用竹子制作的，所以“笔”有“” 头。 42 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

“竹”字的形成及字义 (1) 字形演变 竹，金文 是下垂的叶丛 的变形，将叶丛中间的叶片变形成了直茎。造 字本义：温带或热带禾本科植物，空心，有结，长笋。篆文 承续金文字形。隶 书 还原叶丛的形象。叶片朝上为 “艸”（早），叶片朝下为“竹”。 (2) “竹”字的 义项 从“竹”字的字义上看，一般的汉语字典将其分成以下四个义项： （一）常绿多年生植物，春日生笋，茎有很多节，中间是空的，质地坚 硬，种类很多。可制器物，又可做建筑材料：～子。～叶。～笋。～编（用竹篾 编制的工艺品）。～刻。 43 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （二） 指竹制管乐器：金石丝～。 （三）中国古代乐器八音之一。 （四） 姓。 虽然如此，“竹”作为部首去构字，这类汉字的字义比“竹”字本身更为丰富多 样。 2. “竹”字为部首 中国古代对竹子利用的确切记载源于仰韶文化。1954 年在西安半坡村发掘 了距今约 6000 年左右的仰韶文化遗址，其中出土的陶器上可辩认出“竹”字符 号，说明中国人民研究和利用竹子的历史可追溯到五六千年前的新时器时代。汉 字起源于原始社会崩溃的仰韶文化，而“竹”字的原始符号则应在此之前就已出现 了。在 7000 年前的浙江余姚县河姆渡原始社会遗址内也发现了竹子的实物，可 见在原始社会时期竹子和人们的生活有了密切关系。因为只有竹子已为人所用， 才须为其创造一种文字符号来表示。 从汉字中竹部文字的情况来分析，也可看出中国竹子利用的古老历史，古 人把“不刚不柔，非草非木，小异空实，大同节目”的植物称之为竹。从形态上认 识开始，把竹子进行加工，制成物品，又以“竹”字衍生出竹部文字。随着人类对 竹子的认识不断提高，竹类利用日益广泛。而竹部文字也必然随之增加。 《新 华字典》(商务印书馆出版)中共收录竹部文字 330 个，大部分都与竹有关，如 笔、籍、簿、简、篇、筷、笼、笛、笙等等。历代各类字典收录的就更为可观。 44 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 而诸如“竹报平安”、“衰丝豪竹”、“青梅竹马”、“日上三竿”一类的成语也都包含 着与竹子有关的有趣典故。 这些竹部文字和成语涉及社会和生活的各个领域，反映了竹子日益为人类 所认识和利用，反映了竹子在中国几千年的历史上在工农业生产、文化艺术、日 常生活等多方面起着重要作用。 竹做为部首一般的变体为“”，绝大多数情况都居上，据目前的统计尚未出 现过居左、居右或居下。而且，“”在汉字里都是起着义符作用。这一点与其它 部首的构字功能是不相同的。下面具体介绍“竹”部的构字情况。 2. “竹”部汉字的构字情况 “竹”字像竹叶的形状，“竹”字做偏旁部首时写成“”，它都在字的头上，所 以叫做“竹”字头。有“竹”字头的字大部分都跟竹子或者竹制品有关，例如：“筐、 筒、竿、笼”等等。“笋”是指竹子的嫩芽。“筍”是“笋”的异体字，现在“笋”是推荐使 用的规范字。中国古代笔杆是用竹子制作的，所以“笔”有“竹”字头。古书原本刻 在竹简上，所以有些关于书籍的字都是 “”头，“简册”的简最早是指写字的竹 片。“簿册”的“簿”是指竹简编成的册子。“书籍”的“籍”本义是名册。“篇章”的“篇”是 书籍中编在一起的完整诗文。“符合”的“符”是用竹子制作的写有文字的凭证。一 些乐器是用竹制作的，例如：“笛、箫、竽、笙”等等，所以它们都有“竹”字头。 有一些带“竹”字头的字，现在的意思跟竹子或竹制品没有关系，但是它们原 先的意思都跟竹子或竹制品有关。例如：“笑”一字是因为竹子被风吹弯了腰，像 人在笑。〈唐李阳冰刊定《说文》说：“竹得风，其体夭屈，如人之笑”〉“节日” 45 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.