Nghiên cứu chiến lược điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam

Nghiên cứu chiến lược điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam nhằm thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nâng cao năng lực cạnh tranh.

• Trường học: Hà Nội
• Chuyên ngành: Thương mại
• Đề tài: Nghiên cứu chiến lược điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Danh mục chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình
• 1. Phần 1: Thực trạng cơ cấu thương mại Việt Nam
• 1.1. Tổng quan về cơ cấu thương mại và các loại hình cơ cấu thương mại
• 1.2. Phân tích cơ cấu thương mại Việt Nam thời kỳ 1991 - 2009
• 1.2.1. Cơ cấu thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu
• 1.2.2. Cơ cấu thương mại hàng hoá và thương mại dịch vụ
• 1.2.3. Cơ cấu thương mại bán buôn và bán lẻ
• 1.2.4. Cơ cấu thương mại theo ngành sản xuất/ sản phẩm
• 1.2.5. Cơ cấu thương mại theo thị trường
• 1.2.6. Cơ cấu thương mại truyền thống và hiện đại
• 1.2.7. Cơ cấu thương mại theo thành phần kinh tế
• 1.3. Đánh giá thực trạng cơ cấu thương mại và những vấn đề đặt ra
• 1.3.1. Những thành tựu và nguyên nhân
• 1.3.2. Những tồn tại, bất cập và nguyên nhân
• 2. Phần 2: Bối cảnh và những vấn đề đặt ra đối với điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam
• 2.1. Bối cảnh kinh tế và thương mại thế giới
• 2.2. Bối cảnh kinh tế trong nước
• 2.3. Cơ cấu thương mại ở một số nước, kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.3.1. Cơ cấu thương mại ở Trung Quốc ba thập kỷ cải cách
• 2.3.2. Cơ cấu xuất, nhập khẩu của Thái Lan bốn thập kỷ gần đây
• 2.3.3. Kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.4. Những vấn đề đặt ra trong việc điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 2.4.1. Đẩy nhanh công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước
• 2.4.2. Đòi hỏi chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nước
• 2.4.3. Sự biến đổi của thị trường thế giới và trong nước
• 2.4.4. Tự do hóa thương mại trên phạm vi toàn cầu và khu vực cùng với xu hướng gia tăng bảo hộ mậu dịch ở nhiều quốc gia
• 2.4.5. Hội nhập kinh tế quốc tế và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ
• 2.4.6. Sự bành trướng của các công ty, tập đoàn đa quốc gia
• 3. Phần 3: Quan điểm, phương hướng và mục tiêu điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam
• 3.1. Quan điểm điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 3.2. Phương hướng điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 3.3. Mục tiêu điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 4. Phần 4: Phương án điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam
• 4.1. Các căn cứ để lựa chọn phương án điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 4.2. Các phương án điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 4.2.1. Cơ cấu thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu
• 4.2.2. Cơ cấu thương mại hàng hoá và thương mại dịch vụ
• 4.2.3. Cơ cấu thương mại bán buôn và bán lẻ
• 4.2.4. Cơ cấu thương mại theo ngành sản xuất/ sản phẩm
• 4.2.5. Cơ cấu thương mại theo địa phương và vùng lãnh thổ
• 4.2.6. Cơ cấu thương mại truyền thống và hiện đại
• 4.2.7. Cơ cấu thương mại theo thành phần kinh tế
• 5. Phần 5: Kiến nghị và giải pháp phục vụ điều chỉnh cơ cấu thương mại
• 5.1. Chính sách và giải pháp về đầu tư
• 5.2. Chính sách và giải pháp thương mại
• 5.2.1. Chính sách và giải pháp đối với xuất, nhập khẩu
• 5.2.2. Chính sách và giải pháp đối với thị trường trong nước
• 5.3. Nâng cao chất lượng và đổi mới phương thức sử dụng nguồn nhân lực nhằm tận dụng có hiệu quả lợi thế về con người Việt Nam
• 5.4. Chính sách và công cụ tài chính
• 5.5. Một số giải pháp cụ thể khác
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam Khái Niệm

Cơ cấu thương mại phản ánh tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận cấu thành tổng thể thương mại. Cần xem xét dưới nhiều góc độ và tiêu chí cụ thể. Ví dụ, theo đối tượng kinh doanh, có thương mại hàng hóa và dịch vụ. Theo thị trường, có thương mại trong nước và xuất nhập khẩu. Cơ cấu thương mại hợp lý phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đáp ứng yêu cầu hội nhập và nhu cầu thị trường. Đồng thời, nó cần khai thác tối đa lợi thế của đất nước để phát triển doanh nghiệp.

1.1. Các Loại Hình Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam Hiện Nay

Dựa trên các nhóm tiêu chí, thương mại có nhiều loại hình cơ cấu khác nhau. Theo đối tượng kinh doanh, có thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ, bao gồm cả thương mại liên quan đến đầu tư và quyền sở hữu trí tuệ. Theo thị trường, có thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu. Trong đó, xuất nhập khẩu bao gồm cơ cấu xuất khẩu và nhập khẩu, cơ cấu theo thị trường các quốc gia, vùng lãnh thổ, khu vực, và cơ cấu về chủng loại ngành hàng, mặt hàng và dịch vụ.

1.2. Tiêu Chí Đánh Giá Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam Hợp Lý

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, một cơ cấu thương mại được coi là hợp lý khi nó phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Nó cần đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, thực hiện các cam kết song phương và đa phương của Việt Nam, và phù hợp với xu thế phát triển kinh tế, thương mại của khu vực và thế giới. Bên cạnh đó, nó cần đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường trong và ngoài nước, thúc đẩy sự phát triển theo chiều rộng và chiều sâu, đồng thời khai thác tối đa mọi lợi thế và nguồn lực của đất nước để phát triển doanh nghiệp.

II. Phân Tích Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam 1991 2009

Thương mại Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn 1991-2009, tạo ra những thay đổi quan trọng về cơ cấu. Thương mại trong nước và xuất nhập khẩu đều tăng trưởng nhanh chóng. Kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng ấn tượng, nhưng thương mại bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng (TMBLHH & DVTD) cũng đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, nhập khẩu cũng tăng nhanh, dẫn đến thâm hụt thương mại gia tăng.

2.1. Cơ Cấu Thương Mại Trong Nước và Xuất Nhập Khẩu

Trong giai đoạn 1991-2009, cả thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu đều phát triển nhanh chóng, dẫn đến sự thay đổi sâu sắc trong cơ cấu thương mại. Ở phía đầu ra, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ (XK HH & DV) đã tăng bình quân 17,76%/năm, cao gấp 2,39 lần nhịp độ tăng trưởng kinh tế (7,43%/năm). Thương mại bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng (TMBLHH & DVTD) cũng đã đạt nhịp độ tăng trưởng 16,73%/năm, cao gấp 2,25 lần nhịp độ tăng trưởng kinh tế.

2.2. Thay Đổi Trong Cơ Cấu Xuất Khẩu và Bán Lẻ

Nếu coi thương mại là nguồn động lực thúc đẩy kinh tế phát triển, thì trong 19 năm qua, vai trò của thị trường xuất khẩu nói chung vẫn ngày càng mạnh lên. Thị trường trong nước có những giai đoạn rất mờ nhạt, nhưng khi phải đối mặt với những tác động bất lợi lớn từ thị trường thế giới, xuất khẩu giảm mạnh, thì sự vững mạnh của thị trường trong nước lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Năm 1991, doanh thu TMBLHH & DVTD vượt trội so với kim ngạch XK HH & DV. Tuy nhiên, đến năm 2000, kim ngạch XK HH & DV đã bắt đầu lớn hơn. Khoảng cách này càng được nới rộng vào năm 2008, nhưng năm 2009, do khủng hoảng tài chính, XK HH & DV giảm mạnh, trong khi TMBLHH & DVTD vẫn tăng trưởng, vươn lên chiếm tỷ trọng lớn hơn.

2.3. Tình Hình Nhập Khẩu và Cán Cân Thương Mại Việt Nam

Để đáp ứng cho các nhu cầu của nền kinh tế, nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ (NK HH & DV) trong 19 năm qua vẫn tăng nhanh. Cụ thể, tổng kim ngạch NK HH & DV năm 1990 đạt 3,535 tỷ USD. Trong 19 năm qua, NK HH & DV vẫn tăng bình quân 17,59%/năm, xấp xỉ với nhịp độ tăng của XK HH & DV và cao hơn so với của TMBLHH & DVTD, nên quy mô NK HH & DV càng ngày càng vượt trội so với quy mô của cả XK HH & DV và TMBLHH & DVTD. Quy mô nhập siêu đã lên tới 4,008 tỷ USD và tỷ lệ nhập siêu 17,51%.

III. Vấn Đề và Thách Thức trong Điều Chỉnh Cơ Cấu Thương Mại

Việc phát triển nhanh theo hướng thị trường và tự do hóa thương mại đã bộc lộ những bất cập mang tính cơ cấu của thương mại, hạn chế sự phát triển cả về quy mô lẫn hiệu quả, hạn chế sự gia tăng của giá trị gia tăng trong khâu lưu thông phân phối, thâm hụt ngày càng tăng trong cán cân thương mại, cũng như những tác động tiêu cực khác. Do đó, cần thiết phải điều chỉnh cơ cấu thương mại hợp lý hơn, phù hợp với điều kiện và bối cảnh phát triển mới.

3.1. Bất Cập Trong Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam Hiện Tại

Sự phát triển nhanh chóng của thương mại Việt Nam theo hướng thị trường và tự do hóa đã bộc lộ những bất cập mang tính cơ cấu. Những bất cập này hạn chế sự phát triển cả về quy mô và hiệu quả của thương mại, hạn chế sự gia tăng của giá trị gia tăng trong khâu lưu thông phân phối. Ngoài ra, thâm hụt ngày càng tăng trong cán cân thương mại cũng là một vấn đề đáng quan ngại, cùng với những tác động tiêu cực không mong muốn khác đến đời sống kinh tế - xã hội.

3.2. Sự Cần Thiết Điều Chỉnh Cơ Cấu Thương Mại Trong Bối Cảnh Mới

Trước yêu cầu của thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện mục tiêu về cơ bản trở thành nước công nghiệp vào năm 2020, khai thác những lợi ích và cơ hội, cũng như vượt qua những thách thức, khắc phục những hệ lụy do hội nhập kinh tế quốc tế đem lại, đồng thời trong bối cảnh thực hiện tái cấu trúc cơ cấu nền kinh tế của Việt Nam, cùng với công cuộc tái cấu trúc kinh tế và tài chính ở nhiều quốc gia sau khủng hoảng kinh tế và tài chính thế giới, cần thiết phải điều chỉnh cơ cấu thương mại hợp lý hơn, phù hợp với điều kiện và bối cảnh phát triển mới của đất nước và quốc tế.

IV. Giải Pháp và Chiến Lược Điều Chỉnh Cơ Cấu Thương Mại

Chiến lược điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam cần tập trung vào việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh thương mại, và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Cần có các chính sách và giải pháp đồng bộ về đầu tư, thương mại, xuất nhập khẩu, và phát triển thị trường trong nước. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và sử dụng hiệu quả các công cụ tài chính.

4.1. Chính Sách và Giải Pháp Về Đầu Tư

Các chính sách và giải pháp về đầu tư cần tập trung vào việc thu hút đầu tư nước ngoài trực tiếp (FDI) vào các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, và các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Cần tạo môi trường đầu tư thuận lợi, minh bạch, và cạnh tranh, đồng thời nâng cao năng lực hấp thụ vốn FDI của các doanh nghiệp trong nước.

4.2. Chính Sách và Giải Pháp Thương Mại

Các chính sách và giải pháp thương mại cần tập trung vào việc thúc đẩy tự do hóa thương mại, giảm thiểu các hàng rào phi thuế quan, và tăng cường hợp tác kinh tế quốc tế. Đồng thời, cần hỗ trợ các doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu.

4.3. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Thương Mại Việt Nam

Nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành thương mại Việt Nam thông qua đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, ứng dụng công nghệ hiện đại vào quản lý và hoạt động, đồng thời xây dựng thương hiệu cho hàng hóa và dịch vụ Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

V. Kiến Nghị và Giải Pháp Điều Chỉnh Cơ Cấu Thương Mại

Để thực hiện thành công chiến lược điều chỉnh cơ cấu thương mại, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương, và cộng đồng doanh nghiệp. Cần tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền, và đào tạo để nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc điều chỉnh cơ cấu thương mại. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện chiến lược một cách thường xuyên.

5.1. Tăng Cường Hợp Tác và Phối Hợp Giữa Các Bên Liên Quan

Cần thiết lập cơ chế hợp tác chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội ngành nghề và cộng đồng doanh nghiệp để đảm bảo sự thống nhất và đồng bộ trong việc thực hiện các chính sách và giải pháp điều chỉnh cơ cấu thương mại. Điều này bao gồm việc chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, và nguồn lực, cũng như giải quyết kịp thời các khó khăn và vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện.

5.2. Hoàn Thiện Thể Chế và Chính Sách Thương Mại

Tiếp tục hoàn thiện hệ thống thể chế và chính sách thương mại theo hướng minh bạch, công khai, và phù hợp với các cam kết quốc tế. Rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật còn chồng chéo, mâu thuẫn, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực thương mại để giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.

Nội dung chính

Nghiên Cứu Chiến Lược Điều Chỉnh Cơ Cấu Thương Mại Việt Nam Theo Hướng Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa

---

Tóm tắt nghiên cứu (Executive Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Main Research Question): Thực trạng chuyển dịch cơ cấu thương mại Việt Nam giai đoạn 1991–2009 đã bộc lộ những điểm nghẽn và khiếm khuyết nội tại nào? Cần định hình chiến lược và phương án điều chỉnh cơ cấu thương mại ra sao trong giai đoạn 2011–2020 để phục vụ hiệu quả mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và hội nhập kinh tế quốc tế bền vững?
• Phương pháp tiếp cận (Methodology Snapshot): Đề tài khoa học cấp Bộ (Mã số: 04.RD) do Viện Nghiên cứu Thương mại – Bộ Công Thương chủ trì, áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp định tính, thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian (time-series), phân tích cơ cấu đa chiều theo 7 nhóm tiêu chí cốt lõi, cùng phương pháp chuyên gia và mô hình dự báo kinh tế.
• Phát hiện cốt lõi (Key Findings): Giai đoạn 1991–2009 ghi nhận tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu và bán lẻ ấn tượng (bình quân trên 16–17%/năm), gấp hơn 2,2 lần tăng trưởng GDP. Tuy nhiên, cơ cấu thương mại bộc lộ 4 điểm yếu chí mạng:
  1. Xuất khẩu hàng hóa tăng nhanh nhưng chủ yếu là gia công lắp ráp ở khâu hạ nguồn với giá trị gia tăng thấp;
  2. Thương mại dịch vụ kém phát triển và sụt giảm tỷ trọng nghiêm trọng (từ 14,56% năm 1990 xuống 9,17% năm 2009 trong tổng kim ngạch xuất khẩu), đi ngược hoàn toàn với xu thế toàn cầu;
  3. Cơ cấu thị trường mất cân đối trầm trọng (xuất siêu sang Âu – Mỹ nhưng nhập siêu kỷ lục từ Đông Bắc Á và ASEAN do phụ thuộc nặng nề vào nguyên vật liệu đầu vào);
  4. Hệ thống phân phối nội địa phân tán, nhiều tầng nấc trung gian và tồn tại sai lệch lớn giữa số liệu thống kê tổng mức bán lẻ so với thực tế chi tiêu của dân cư.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn trực tiếp để tham mưu cho Đảng, Chính phủ và Bộ Công Thương ban hành Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa giai đoạn 2011–2020, định hướng đến năm 2030, chuyển đổi mô hình thương mại từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

Bối cảnh nghiên cứu và khoảng trống tri thức

Sau gần hai thập kỷ thực hiện đường lối Đổi mới (1986) và mở cửa nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thương mại Việt Nam đã có bước nhảy vọt thần kỳ về quy mô lưu chuyển hàng hóa. Việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007 đánh dấu mốc hội nhập toàn diện. Tuy nhiên, sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008–2009, kinh tế thế giới bước vào giai đoạn tái cấu trúc, đặt các quốc gia đang phát triển trước thách thức gay gắt về bảo hộ mậu dịch tinh vi và biến động giá năng lượng, nguyên liệu.

Trước thời điểm đề tài được thực hiện, các nghiên cứu trong nước chủ yếu tiếp cận thương mại theo từng góc độ hẹp, đơn lẻ (như chuyên sâu về xuất khẩu hoặc phát triển mạng lưới bán lẻ) mà thiếu một công trình tổng kết toàn diện, có hệ thống về cơ cấu thương mại tổng thể dựa trên chuỗi số liệu dài hạn (1991–2009). Đặc biệt, mối quan hệ tác động qua lại giữa cơ cấu thương mại và tiến trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH vẫn chưa được lượng hóa và làm rõ một cách thấu đáo.

Tính cấp thiết và tác động chiến lược

Nghiên cứu được triển khai trực tiếp theo Quyết định số 02/QĐ-BCSĐ của Ban cán sự Đảng Bộ Công Thương nhằm chuẩn bị luận cứ xây dựng các đề án kinh tế trình Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Thủ tướng Chính phủ.

Việc giải quyết bài toán cơ cấu thương mại có tính sống còn đối với nền kinh tế:

• Giúp Việt Nam tránh bẫy "gia công – thâm hụt cán cân thương mại kéo dài".
• Kiểm soát lạm phát nhập khẩu và giảm áp lực tỷ giá.
• Tái định vị vai trò của thị trường trong nước như một bệ đỡ chiến lược trước các cú sốc bên ngoài, hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu (Methodology & Approach)

                            KHUNG PHÂN TÍCH ĐA CHIỀU (7 TIÊU CHÍ)

Thiết kế nghiên cứu và khung phân tích

Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận toàn diện và đa chiều thông qua khung ma trận 7 nhóm tiêu chí cơ cấu thương mại:

1. Cơ cấu giữa thương mại trong nước và thương mại quốc tế (xuất, nhập khẩu);
2. Cơ cấu giữa thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ;
3. Cơ cấu giữa phân phối bán buôn và bán lẻ;
4. Cơ cấu theo nhóm ngành sản xuất và chủng loại sản phẩm (tiêu chuẩn Việt Nam và tiêu chuẩn ngoại thương quốc tế - SITC);
5. Cơ cấu thị trường theo không gian địa lý, vùng lãnh thổ và đối tác thương mại;
6. Cơ cấu theo phương thức tổ chức thương mại (truyền thống và hiện đại);
7. Cơ cấu theo các thành phần kinh tế (nhà nước, tư nhân, FDI).

Nguồn dữ liệu và phương pháp thu thập

• Số liệu thứ cấp: Chuỗi dữ liệu thời gian 19 năm (1991–2009) từ Tổng cục Thống kê Việt Nam, Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương; dữ liệu so sánh quốc tế từ WTO, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) và Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA).
• Số liệu sơ cấp và khảo sát chuyên sâu: Tận dụng kết quả điều tra độc quyền của Viện Nghiên cứu Thương mại về chuỗi phân phối các ngành hàng vật tư chủ lực (xi măng, sắt thép, phân bón) và điều tra mức sống dân cư (VHLSS).

Kỹ thuật phân tích, tính hợp lệ và độ tin cậy

• Sử dụng kỹ thuật đối chiếu chéo (cross-checking) giữa chỉ số vĩ mô (tổng mức bán lẻ) và dữ liệu vi mô (thu nhập – chi tiêu hộ gia đình) để chỉ ra các sai lệch thống kê.
• Phân tích tương quan so sánh (comparative analysis) giữa Việt Nam với các mô hình chuyển dịch cơ cấu thương mại thành công trong khu vực như Trung Quốc (sau 3 thập kỷ cải cách mở cửa) và Thái Lan (trong 4 thập kỷ công nghiệp hóa).
• Phương pháp chuyên gia và xây dựng kịch bản dự báo để hoạch định các phương án tăng trưởng cho giai đoạn 2011–2020.

---

Các phát hiện nghiên cứu chính (Major Findings)

              CƠ CẤU XUẤT KHẨU VIỆT NAM QUA 2 THỜI ĐIỂM (THEO SITC)
           1991: [████████████████ 82.45% Thô ] [███ 17.55% Tinh ]
           2008: [█████████ 47.60% Thô        ] [██████████ 53.33% Tinh ]

1. Tăng trưởng "nóng" nhưng nền kinh tế phụ thuộc quá nặng vào nhập khẩu

Trong suốt giai đoạn 1991–2009:

• Xuất khẩu hàng hóa & dịch vụ (XK HH & DV) tăng bình quân 17,76%/năm, cao gấp 2,39 lần tốc độ tăng trưởng GDP (7,43%/năm).
• Tổng mức bán lẻ hàng hóa & dịch vụ tiêu dùng (TMBLHH & DVTD) tăng bình quân 16,73%/năm (tính theo USD).
• Tuy nhiên, nhập khẩu hàng hóa & dịch vụ (NK HH & DV) tăng tới 17,59%/năm, khiến quy mô nhập siêu lũy kế tăng vọt. Đến năm 2009, nhập siêu đạt 12,85 tỷ USD (chiếm 22,15% tổng kim ngạch xuất khẩu và bằng 13,96% GDP; đỉnh điểm năm 2008 nhập siêu chiếm trên 20% GDP).
• Hệ số co giãn giữa mở rộng thương mại và tăng trưởng GDP của Việt Nam lên tới 2,32 lần (trong khi Trung Quốc chỉ là 1,41 lần), cho thấy Việt Nam phải đánh đổi một quy mô lưu chuyển thương mại gấp nhiều lần để tạo ra một đơn vị tăng trưởng GDP.

2. Sự thụt lùi đáng báo động của thương mại dịch vụ

Trái ngược với xu thế phát triển của kinh tế tri thức toàn cầu, tỷ trọng xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam bị co hẹp nghiêm trọng:

• Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tăng 18,14%/năm, trong khi dịch vụ chỉ tăng 14,93%/năm.
• Tỷ trọng dịch vụ trong tổng kim ngạch xuất khẩu giảm mạnh từ 14,56% (1990) xuống 9,17% (2009).
• Trên thế giới, tỷ trọng xuất khẩu dịch vụ tăng từ 18,53% lên 20,99%. Thị phần xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam trên toàn cầu năm 2009 chỉ chiếm khiêm tốn 0,174%, phản ánh điểm nghẽn lớn về năng lực cạnh tranh trong các ngành dịch vụ logistics, tài chính, vận tải biển và bảo hiểm.

3. Xuất khẩu chế biến gia tăng nhưng mang nặng tính gia công hạ nguồn

• Theo phân loại SITC, tỷ trọng nhóm hàng chế biến/tinh chế xuất khẩu đã vượt nhóm hàng thô/sơ chế (tăng từ 17,55% năm 1991 lên 53,33% năm 2008). Nhóm công nghiệp nhẹ và tiểu thủ công nghiệp vươn lên chiếm 66,08% kim ngạch xuất khẩu năm 2009.
• Tuy nhiên, trong cơ cấu nhập khẩu, nhóm hàng nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất luôn chiếm tỷ trọng áp đảo (61,30% đến 64,45%), trong khi máy móc thiết bị công nghệ nguồn chỉ chiếm 29,50%. Điều này phản ánh thực trạng: các sản phẩm xuất khẩu gắn mác "Made in Vietnam" thực chất là nhập khẩu linh kiện, phụ liệu từ nước ngoài để gia công, lắp ráp ở khâu hạ nguồn, giá trị gia tăng nội địa giữ lại rất thấp.

4. Phân cực sâu sắc trong cơ cấu thị trường xuất nhập khẩu

• Về xuất khẩu: Đã thực hiện bước ngoặt chuyển hướng thành công từ thị trường Liên Xô/Đông Âu (trước 1990) sang đa phương hóa cân bằng giữa 4 trục chính đến năm 2009: Đông Bắc Á (23,23%), Hoa Kỳ (19,89%), EU (16,40%) và ASEAN (15,60%).
• Về nhập khẩu: Lại rơi vào tình trạng "đơn phương hóa" khi tập trung phụ thuộc cực lớn vào khu vực ASEAN + 3 (chiếm 63,23% tổng kim ngạch nhập khẩu). Riêng nhập khẩu từ Trung Quốc tăng đột biến từ 2,68% (1991-1995) lên 20,13% (2006-2009).
• Hệ quả phân cực: Hình thành hai tuyến thị trường đối lập: tuyến "chuyên xuất siêu" thu ngoại tệ (Hoa Kỳ, EU) và tuyến "chuyên nhập siêu" thâm hụt nặng (Trung Quốc với mức nhập siêu kỷ lục 11,53 tỷ USD năm 2009; Hàn Quốc có tỷ lệ nhập siêu tới 237,9%).

                  CÁN CÂN THƯƠNG MẠI THEO THỊ TRƯỜNG NĂM 2009
  Thị trường                Kim ngạch (Triệu USD)

5. Phát hiện nghịch lý và bất cập tại thị trường nội địa

• Nghịch lý số liệu tiêu dùng: Báo cáo phát hiện chênh lệch bất thường giữa thống kê tổng mức bán lẻ năm 2008 (1.009,68 nghìn tỷ VND) so với tổng chi tiêu thực tế của 85,12 triệu dân tính theo điều tra mức sống (720,135 nghìn tỷ VND). Số liệu bán lẻ bị "khuếch đại/thừa ảo" tới 289,63 nghìn tỷ VND (~40,22%), bắt nguồn từ việc tính trùng lặp qua các khâu mua đi bán lại lòng vòng và chỉ số giá CPI biến động mạnh.
• Khoảng cách vùng miền: Mức tiêu dùng bình quân đầu người tại khu vực đô thị (5 thành phố trực thuộc Trung ương) cao gấp 3,31 lần so với khu vực nông thôn; các vùng Tây Bắc, Đông Bắc và Bắc Trung Bộ ngày càng tụt hậu về sức mua so với vùng kinh tế trọng điểm.
• Kênh phân phối: Chuỗi cung ứng hàng hóa nội địa qua quá nhiều tầng nấc trung gian (trên 70% sản phẩm phân phối ngoài hệ thống chính quy), hạ tầng chợ truyền thống tồn tại nhiều rủi ro vệ sinh an toàn thực phẩm, trong khi hệ thống bán lẻ hiện đại (siêu thị, trung tâm thương mại) còn non trẻ và đứng trước nguy cơ bị doanh nghiệp phân phối nước ngoài lấn lướt.

---

Đóng góp khoa học và giá trị thực tiễn (Scientific & Policy Contributions)

                            GIÁ TRỊ VÀ ĐÓNG GÓP CỦA BÁO CÁO

1. Đóng góp về mặt lý luận và phương pháp luận

• Chuẩn hóa và làm sâu sắc thêm khái niệm "Cơ cấu thương mại hợp lý" trong điều kiện nền kinh tế đang chuyển đổi sang định hướng thị trường và CNH, HĐH.
• Xây dựng thành công khung phân tích toàn diện 7 tiêu chí đánh giá cơ cấu thương mại, giúp liên kết chặt chẽ giữa lưu thông hàng hóa trong nước với cán cân thanh toán quốc tế.
• Đặt nền móng cho việc phê phán và hiệu chỉnh phương pháp thống kê lưu chuyển hàng hóa nội địa tại Việt Nam.

2. Đóng góp về mặt chính sách và thực tiễn điều hành

• Đổi mới tư duy nhập khẩu: Chỉ rõ sai lầm của giai đoạn trước là chỉ tập trung thúc đẩy xuất khẩu mà "bỏ ngỏ" quản lý nhập khẩu. Đề tài kiến nghị phải có chiến lược kiểm soát nhập khẩu có chọn lọc, ưu tiên công nghệ nguồn và phát triển công nghiệp hỗ trợ để tự chủ nguyên vật liệu trung gian.
• Tái cấu trúc thị trường xuất khẩu và chuỗi giá trị: Cung cấp luận cứ để Chính phủ đàm phán các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) thế hệ mới, đa dạng hóa đối tác thương mại, giảm phụ thuộc nhập siêu từ một thị trường duy nhất.
• Phát triển hạ tầng thương mại nội địa: Đề xuất chính sách nâng cấp chợ truyền thống song song với việc xây dựng các tập đoàn phân phối bán lẻ quy mô lớn của Việt Nam đủ sức cạnh tranh trên "sân nhà".

---

Đối tượng thụ hưởng và giá trị ứng dụng (Target Audience)

Nhóm đối tượng	Lợi ích và Giá trị ứng dụng cụ thể
Nhà hoạch định chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Ban Kinh tế Trung ương)	Sử dụng trực tiếp các số liệu, chỉ tiêu và 4 nhóm giải pháp chiến lược (đầu tư, thương mại, tài chính, nhân lực) để ban hành quy hoạch ngành thương mại và điều tiết cán cân vĩ mô.
Nhà nghiên cứu & Giảng viên kinh tế	Tài liệu tham khảo chuẩn mực với nguồn số liệu chuỗi thời gian 1991–2009 chi tiết về kinh tế thương mại Việt Nam phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu mô hình kinh tế lượng.
Doanh nghiệp XNK & Bán lẻ	Nhận diện bức tranh toàn cảnh về thị hiếu thị trường, các phân khúc sản phẩm đang dịch chuyển, rủi ro nhập siêu và cơ hội tham gia chuỗi cung ứng hiện đại.
Tổ chức quốc tế & Nhà đầu tư (FDI)	Hiểu rõ bức tranh cơ cấu công nghiệp hỗ trợ, các điểm nghẽn logistics và định hướng chính sách dài hạn của Chính phủ Việt Nam để đưa ra quyết định đầu tư phù hợp.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của báo cáo nghiên cứu này là gì?

Báo cáo chỉ ra rằng tăng trưởng thương mại Việt Nam giai đoạn 1991–2009 đạt quy mô ấn tượng nhưng thực chất mang tính "gia công chiều rộng", dựa trên nền tảng nhập siêu nguyên vật liệu khổng lồ từ các nước lân cận (ASEAN + 3) và xuất khẩu dịch vụ bị teo tóp nghiêm trọng.

2. Phương pháp luận của đề tài có điểm gì đặc biệt mang tính đột phá?

Đề tài tiếp cận cấu trúc thương mại theo 7 nhóm tiêu chí đa chiều thay vì chỉ nhìn vào kim ngạch xuất nhập khẩu đơn thuần. Đặc biệt, nghiên cứu đã thẳng thắn đối chiếu dữ liệu thống kê vĩ mô với khảo sát mức sống vi mô để phát hiện sự sai lệch lên đến 40% trong số liệu bán lẻ trong nước.

3. Kết quả và bài học trong báo cáo có giá trị khái quát hóa (generalize) không?

Hoàn toàn có giá trị khái quát hóa cao cho các nền kinh tế đang phát triển, chuyển đổi mô hình từ kế hoạch hóa tập trung sang định hướng xuất khẩu: bài học về việc không thể tăng trưởng bền vững nếu bỏ qua công nghiệp phụ trợ thượng nguồn và chậm phát triển khu vực dịch vụ chất lượng cao.

4. Những bước đi tiếp theo (Next steps) từ kết quả nghiên cứu này là gì?

Cần cụ thể hóa chiến lược bằng các đề án chuyên đề: Đề án phát triển công nghiệp hỗ trợ giảm nhập siêu, Chiến lược phát triển thương mại dịch vụ quốc gia, và Đề án tái cấu trúc mạng lưới phân phối và logistics nội địa đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

5. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu có thể ứng dụng kết quả này như thế nào?

Doanh nghiệp cần chủ động chuyển dịch từ hình thức gia công đơn thuần (CMT) sang sản xuất tự chủ nguyên liệu (FOB, ODM, OBM), tích cực đầu tư nâng cao hàm lượng khoa học kỹ thuật và xây dựng chuỗi liên kết dọc để phân phối vững chắc tại thị trường trong nước.

---

Kết luận (Conclusion)

Báo cáo nghiên cứu khoa học cấp Bộ "Nghiên cứu chiến lược điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam" (Ms: 04.RD) là một công trình khoa học toàn diện, công phu và giàu giá trị thực tiễn. Bằng việc bóc tách thực trạng 19 năm phát triển thương mại đất nước, đề tài đã chỉ rõ những thành tựu vượt bậc cùng các hạn chế cơ cấu mang tính cốt lõi. Đây chính là kim chỉ nam quan trọng định hình các chính sách tái cấu trúc ngành công thương, giúp Việt Nam từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và hiện thực hóa mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung của đề tài gồm 5 phần: Phần 1: Thực trạng cơ cấu thương mại Việt Nam Phần 2: Bối cảnh và những vấn đề đặt ra đối với điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam. Phần 3: Quan điểm, mục tiêu và phương hướng điều chỉnh chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam Phần 4: Phương án điều chỉnh cơ cấu thương mại Việt Nam Phần 5: Kiến nghị và giải pháp phục vụ điều chỉnh cơ cấu thương mại 3 PHẦN I THỰC TRẠNG CƠ CẤU THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 1. Tổng quan về cơ cấu thương mại và các loại hình cơ cấu thương mại 1. Quan niệm về cơ cấu thương mại Cơ cấu thương mại biểu thị nội dung, tỷ phần về số lượng của các bộ phận cấu thành và mối quan hệ giữa chúng trong tổng thể thương mại.

Cơ cấu thương mại được xem xét dưới nhiều góc độ khác nhau theo các nhóm tiêu chí cụ thể. Các loại hình cơ cấu thương mại Căn cứ vào các nhóm tiêu chí, thương mại bao gồm các loại hình cơ cấu như sau: - Theo đối tượng kinh doanh, cơ cấu thương mại gồm thương mại hàng hóa và thương mại dịch vụ, thương mại liên quan đến đầu tư và quyền sở hữu trí tuệ Trong thương mại hàng hóa, có cơ cấu theo ngành hàng, nhóm hàng và chủng loại hàng hóa; Tương tự, đối với thương mại dịch vụ, có cơ cấu theo ngành, phân ngành và dịch vụ cụ thể. - Theo thị trường (hoặc đối tác thương mại), cơ cấu thương mại gồm thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu. Trong xuất, nhập khẩu có: cơ cấu xuất khẩu và nhập khẩu; Trong xuất khẩu có cơ cấu xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ; cơ cấu theo thị trường các quốc gia vùng lãnh thổ, khu vực; cơ cấu về chủng loại ngành hàng, mặt hàng và dịch vụ… Tương tự, trong nhập khẩu có cơ cấu nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ; cơ cấu theo thị trường các quốc gia vùng lãnh thổ, khu vực; cơ cấu về chủng loại ngành hàng, mặt hàng và dịch vụ… Thương mại trong nước có cơ cấu thương mại hàng hóa và dịch vụ, cơ cấu thương mại theo vùng kinh tế, địa phương.

- Theo phương thức kinh doanh, có thương mại bán buôn, bán lẻ, đại lý và nhượng quyền thương mại. 4 - Theo thành phần kinh tế, có thương mại nhà nước, tập thể (hợp tác xã), tư thương, liên doanh, nước ngoài. Cơ cấu thương mại hợp lý Trong điều kiện và bối cảnh phát triển kinh tế xã hội nước ta hiện nay, cơ cấu thương mại hợp lý là cơ cấu thương mại: - Phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu sản xuất, phục vụ tốt cho công cuộc CNH, HĐH đất nước. - Đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, thực hiện các cam kết song phương và đa phương của Việt Nam, phù hợp với xu thế phát triển kinh tế, thương mại của khu vực và thế giới.

- Đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường trong và ngoài nước. - Thúc đẩy sự phát triển thương mại theo chiều rộng đồng thời chuyển nhanh sang phát triển theo chiều sâu để nâng cao hiệu quả thúc đẩy nền kinh tế phát triển của thương mại. - Khai thác tối đa mọi lợi thế và nguồn lực của đất nước để phát triển các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các hộ kinh doanh, đồng thời thúc đẩy phát triển các doanh nghiệp thương mại lớn có mạng lưới kinh doanh rộng, hệ thống phân phối hiện đại, giữ vai trò định hướng phát triển sản xuất và tiêu dùng. Phân tích cơ cấu thương mại Việt Nam thời kỳ 1991 - 2009 Sau một nửa thập kỷ khởi động công cuộc đổi mới và định hình các cơ chế, chính sách để vận hành nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, thương mại nước ta trong thời kỳ 1991-2009 đã phát triển mạnh mẽ, dẫn đến những thay đổi rất quan trọng về cơ cấu trên tất cả các phương diện.

Cơ cấu thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu Xét dưới góc độ đầu ra cuối cùng của nền kinh tế, thương mại bao gồm hai bộ phận chủ yếu là thương mại bán lẻ hàng hoá và dịch vụ tiêu dùng (TMBLHH & DVTD) trong nước, thể hiện ở tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng và xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ (XK HH & DV) ra thị trường thế giới, còn ở phía đầu vào của nền kinh tế là nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ (NK HH & DV) từ thị trường thế giới. Sự phát triển của hai đầu ra này cùng với nhập khẩu có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của nền kinh tế. Một cách tổng quát, mặc dù đã có những bước thăng trầm, nhưng cả thương mại trong nước và xuất, nhập khẩu đều đã phát triển rất nhanh trong gần hai thập kỷ qua, dẫn đến sự thay đổi sâu sắc trong cơ cấu thương mại. Ở phía đầu ra, XK HH & DV trong 19 năm qua đã tăng bình quân 17,76%/năm, cao gấp 2,39 lần nhịp độ tăng trưởng kinh tế (7,43%/năm), còn 5 TMBLHH & DVTD (cùng tính bằng USD như xuất, nhập khẩu) cũng đã đạt nhịp độ tăng trưởng 16,73%/năm, cao gấp 2,25 lần nhịp độ tăng trưởng kinh tế.

Mặc dù vậy, trong khi XK HH & DV những năm gần đây đã tăng trưởng chậm lại, TMBLHH & DVTD đã khôi phục được đà tăng trưởng khả quan, nên đã giữ vai trò quan trọng hơn trong việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Cụ thể, XK HH & DV trong 5 năm 1991 - 1995 tăng bình quân 19,32%/năm, 5 năm tiếp theo 1996 - 2000 tiếp tục tăng và đạt đỉnh 20,34%/năm, nhưng trong 5 năm 2001 - 2005 chỉ còn tăng 16,49%/năm và 4 năm gần đây tiếp tục giảm xuống còn 14,30%/năm do bị tác động rất mạnh của cuộc khủng hoảng tài chính và thế giới. Trong khi đó, theo chiều ngược lại, sau khi tăng kỷ lục 31,37%/năm trong 5 năm 1991 - 1995, TMBLHH & DVTD đã giảm xuống chỉ còn 2,37%/năm trong những năm cuối của thập kỷ này, nên bình quân trong 10 năm này chỉ tăng 15,97%/năm và 5 năm 2001 - 2005 đã bắt đầu bước vào giai đoạn hồi phục, nhưng cũng chỉ đạt được nhịp độ tăng trưởng 14,30%/năm, còn 4 năm gần đây đã đạt được nhịp độ tăng trưởng rất đáng khích lệ 21,84%/năm, cho nên bình quân 9 năm đã đạt được nhịp độ tăng trưởng cao hơn của XK HH & DV (17,59%/năm so với 15,51%/năm) và bình quân 19 năm tăng 16,73%/năm, gần tương đương nhịp độ tăng 17,76%/năm của xuất khẩu. Nhịp độ tăng trưởng bình quân của kim ngạch XK và bán lẻ HHDV (%/năm) 35 30 Xuất khẩu 25 hàng hóa và dịch vụ 20 31.3 và dịch vụ 5 2.37 0 1991-1995 1996-2000 1991-2000 2001-2005 2006-2009 2001-2009 1991-2009 Nguồn: Tổng cục Thống kê Việt Nam và tính toán của nhóm tác giả Tính chung lại, nhịp độ tăng trưởng bình quân của hai thị trường đầu ra này trong thập kỷ 90 đạt 17,82%/năm, cao gấp 2,35 lần nhịp độ tăng trưởng kinh tế (7,57%/năm), còn trong 9 năm gần đây đã phát triển chậm lại khá rõ, còn 16,54%/năm và nhịp độ tăng trưởng kinh tế cũng giảm gần tương ứng xuống chỉ còn 7,27%/năm và hệ số giữa hai nhịp độ tăng này cũng giảm chút ít xuống còn 2,27 lần.

Với những động thái như vậy, năm 1991, doanh thu BLHH & DVTD vượt trội so với kim ngạch XK HH & DV (3,469 tỷ USD, chiếm tỷ trọng 59,49% so với 2,363 tỷ USD và chỉ chiếm 40,51%), đến năm 2000, kim ngạch XK HH & DV đã bắt đầu lớn hơn (kim ngạch XK HH & DV đã đạt 17,175 tỷ USD và 6 chiếm 52,43%, trong khi TMBLHH & DVTD chỉ đạt 15,580 tỷ USD và chỉ còn chiếm 47,57%) và khoảng cách này càng được nới rộng vào năm 2008, khi kim ngạch XK HH & DV đạt tới mức 69,725 tỷ USD và chiếm 54,69%, còn TMBLHH & DVTD chỉ đạt 57,761 tỷ USD và chỉ chiếm 45,31%. Thế nhưng, năm 2009, do phải đối mặt với cuộc khủng hoảng tài chính và kinh tế thế giới, XK HH & DV lần đầu tiên đạt nhịp độ tăng trưởng “âm” 9,84% kể từ khi mất hầu như toàn bộ thị trường xuất khẩu truyền thống do sự sụp đổ của phe XHCN năm 1991 và giảm rất mạnh xuống 62,862 tỷ USD, chiếm 48,41%, trong khi doanh thu BLHH & DVTD tuy chỉ tăng 15,97%, nhưng vẫn đạt 66,983 tỷ USD, vươn lên chiếm 51,59% và lớn hơn kim ngạch xuất khẩu hàng hoá và dịch vụ 4,301 tỷ USD và 6,86%. Hình 2 Cơ cấu XK và bán lẻ năm 1991 Cơ cấu XK và bán lẻ năm 2000 40.5% Tỷ trọng Tỷ trọng của xuất 47.4% của xuất khẩu 59.5% Tỷ trọng Tỷ trọng của bán lẻ của bán lẻ Cơ cấu XK và bán lẻ năm 2008 Cơ cấu XK và bán lẻ năm 2009 45.4% Tỷ trọng của xuất 51.7% khẩu khẩu Tỷ trọng Tỷ trọng của bán của bán lẻ lẻ Nguồn: Tổng cục Thống kê Việt Nam và tính toán của nhóm tác giả Như vậy, nếu coi thương mại là nguồn động lực thúc đẩy kinh tế phát triển, thì trong 19 năm qua, vai trò của thị trường xuất khẩu nói chung vẫn ngày càng mạnh lên, trong khi vai trò của thị trường trong nước có những giai đoạn rất mờ nhạt, nhưng khi phải đối mặt với những tác động bất lợi lớn từ thị trường thế giới, xuất khẩu giảm mạnh, thì sự vững mạnh của thị trường trong nước lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng. 7 Trong khi XK HH & DV tăng nhanh hơn TMBLHH & DVTD ở hai đầu ra của nền kinh tế, để đáp ứng cho các nhu cầu này, cũng như cho các nhu cầu của nền kinh tế nói chung, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ (NK HH & DV) trong 19 năm qua vẫn tăng nhanh, mặc dù đã có xuất phát điểm cao hơn hẳn so với XK.

Cụ thể, tổng kim ngạch NK HH & DV năm 1990 đạt 3,535 tỷ USD, cao hơn 721 triệu USD và 25,62% so với tổng kim ngạch XK HH & DV và gần bằng TMBLHH & DVTD (3,541 tỷ USD) trong năm này. 19 năm qua, NK HH & DV vẫn tăng bình quân 17,59%/năm, xấp xỉ với nhịp độ tăng của XK HH & DV (17,76%/năm) và cao hơn so với của TMBLHH & DVTD (16,73%/năm), nên quy mô NK HH & DV càng ngày càng vượt trội so với quy mô của cả XK HH & DV và TMBLHH & DVTD.