CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Những khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1. Giải phẫu sọ mặt trẻ 12 tuổi Cấu trúc xương hàm và xương sọ ảnh hưởng trực tiếp đến vị trí của răng trên và dưới cũng như sự thay đổi của cấu trúc khuôn mặt, vì vậy nắm được giải phẫu vùng sọ mặt là rất cần thiết đối với nghiên cứu nhân trắc. Xương sọ mặt (Cranium) có dạng hình lập phương gồm sáu mặt, do 22 xương hợp lại, trong đó có 21 xương gắn lại với nhau thành khối bằng các đường khớp bất động tạo thành hộp sọ, chỉ có xương hàm dưới liên kết với khối xương trên bằng một khớp động 16.
Xương sọ mặt được chia thành 2 phần: Phần xương sọ và phần xương mặt - Phần xương sọ gồm có 8 xương, lần lượt: xương trán ở phía trước, xương đỉnh và xương thái dương hai bên, xương chẩm phía sau, xương sàng và xương bướm ở phía trong, tạo thành hộp sọ não hay còn gọi là sọ thần kinh. - Phần xương mặt gồm 14 xương lần lượt là 2 xương hàm trên, 2 xương xoăn dưới; 2 xương gò má, 2 xương khẩu cái; 2 xương mũi, 2 xương lệ, 1 xương lá mía và và 1 xương hàm dưới, tạo thành hộp sọ mặt bao gồm ổ mắt, ổ mũi và ổ miệng. Trong đó xương hàm dưới là xương lớn nhất và khỏe nhất của khối xương sọ mặt. Ở lứa tuổi 12, các chỉ số chiều rộng xương hàm trên (J-J) và rộng xương hàm dưới (Ag-Ag) được các nhà nghiên cứu sử dụng nhiều trong chỉnh nha vì nó liên quan đến răng và loại sai lệch khớp cắn, cũng như việc theo dõi hướng tăng trưởng của xương hàm trên (qua góc FMA) và xương hàm dưới (qua góc mặt FH/N-Pg) để quyết định chỉ định can thiệp chỉnh nha sớm ở thời điểm này.
4 Việc nắm vững được giải phẫu vùng sọ mặt sẽ giúp xác định chính xác các vị trí giải phẫu, thuận lợi hơn cho việc xác định xác định điểm mốc, đo đạc và đánh giá kết quả. Khối xương sọ nhìn thẳng, B. Khối xương sọ nhìn từ phía bên 16 1. Sinh lý tăng trưởng hệ thống sọ mặt ở trẻ 12 tuổi Sự tăng trưởng của hệ thống sọ-mặt có thể chia thành ba giai đoạn: giai đoạn từ lúc mới sinh đến trước tuổi dậy thì, giai đoạn dậy thì từ 11 đến 15 tuổi và giai đoạn trưởng thành (sau 18 tuổi) 14.
Khi mới sinh, khối xương sọ chỉ là những mảnh xương xốp được bọc bởi màng xương, sau đó từ màng xương sẽ dần tạo nên khớp xương đặc nhờ từ mô liên kết của màng xương, quá trình tạo xương này sẽ dần làm tăng thể tích khối lượng xương sọ. Tuy nhiên, do sự gia tăng khối lượng não bên trong nên có hiện tượng tiêu xương ở mặt trong các xương sọ đi liền với hiện tượng bồi đắp xương ở mặt ngoài. Hai hiện tượng này giúp khối xương sọ gia tăng kích thước theo ba chiều trong không gian mà không có sự gia tăng đáng kể về khối lượng 18,19. 5 Mốc 12 tuổi nằm trong giai đoạn dậy thì, là mốc quan trọng trong quá trình điều trị chỉnh hình, có những thay đổi lớn về tâm, sinh lý, đây cũng là giai đoạn phát triển tăng tốc ở hệ thống xương mặt, răng và mô mềm đồng thời có sự tăng trưởng khác biệt giữa hai xương hàm.
Những thay đổi của hệ thống xương- răng và mô mềm vùng hàm mặt ở tuổi này khá phức tạp 21. Tuổi 12 cũng là thời điểm mà trẻ hầu như đã thay xong bộ răng sữa và chuyển hoàn toàn sang giai đoạn răng vĩnh viễn 19,20. Nghiên cứu của Björk (1955) cho thấy mức tăng trưởng tối đa xảy ra ở tuổi dậy thì và giảm dần mức tăng trưởng đến tuổi trưởng thành lúc 17-18 tuổi ở cả 2 giới 21. Đỉnh tăng trưởng chiều cao ở hai giới 21 Woodside (1979) nghiên cứu cắt ngang trong độ tuổi từ 1-20 tuổi cho thấy: Thời kỳ có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất có liên quan đến giới tính và độ tuổi.
Có 3 giai đoạn tăng trưởng nhanh nhất: Lúc 3 tuổi ở cả hai giới; lúc 6-7 tuổi ở nữ và 7-8 tuổi ở nam; chỉ ra giai đoạn tăng trưởng nhanh nhất của vùng đầu mặt khi nữ 11-12 tuổi và nam 13-14 tuổi, nữ tăng trưởng sớm hơn nam, phù hợp với tăng trưởng chung của cơ thể về cân nặng và chiều cao 20. Hagg U (1980) nghiên cứu từ những khác biệt của giới tính, những biến đổi cá nhân của một giới, nhận thấy giai đoạn tăng trưởng trung bình là 9-15 6 tuổi với nữ và 11-17 tuổi với nam, trong đó tăng trưởng đột phá (dậy thì) được kì vọng xảy ra với nữ khi 12 tuổi và với nam khi 14 tuổi 58. Takeshita (2001) nghiên cứu tăng trưởng hệ thống sọ mặt của cả nam và nữ từ 4-18 tuổi theo 6 giai đoạn tăng trưởng (4-6 tuổi, 6-8 tuổi, 8-10 tuổi, 10-12 tuổi, 12-14 tuổi, 14-18 tuổi) kết luận: Ở nam, đỉnh tăng trưởng của nền sọ từ 10-12 tuổi, hàm trên từ 8-10 tuổi và hàm dưới từ 12-14 tuổi; Ở nữ, hầu như không thay đổi từ 4-12 tuổi và hoàn tất lúc 12 tuổi, sớm hơn nam vài năm 22. Lê Võ Yến Nhi và Hoàng Tử Hùng (2011) nghiên cứu dọc trên phim sọ nghiêng của trẻ em từ 10 đến 14 tuổi, nhận thấy sự tăng trưởng của phức hợp sọ mặt ở giai đoạn từ 10 đến 12 tuổi diễn ra mạnh hơn ở giai đoạn từ 12 đến 14 tuổi.
Nam và nữ có cùng hướng tăng trưởng, nhưng khác nhau về mức độ tăng trưởng. Nữ tăng trưởng mạnh hơn nam trong giai đoạn từ 10 đến 12 tuổi, trong khi nam tăng trưởng mạnh hơn nữ trong giai đoạn từ 12 đến 14 tuổi 15. Lê Nguyên Lâm (2014) nghiên cứu dọc trên 420 phim sọ nghiêng theo phân tích Ricketts 105 trẻ gồm 50 nam và 55 nữ cho thấy: các kích thước ở nam lớn hơn nữ ở hầu hết chỉ số, tăng trưởng diễn ra mạnh từ 12 tuổi, hướng tăng trưởng ra trước và xuống dưới, góc cành lên xương hàm dưới và độ lồi mặt không thay đổi, các răng cửa nhô ra trước, mức độ nhô môi dưới so với đường thẩm mỹ E giảm không có ý nghĩa thống kê 14. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hiền trên 2149 học sinh từ 8-15 tuổi ở tỉnh Bình Dương năm 2015 cho thấy: chiều cao, cân nặng của học sinh tăng nhanh nhất ở giai đoạn 11-13 tuổi, giới nam tăng trưởng chiều cao nhanh nhất ở giai đoạn 12-13 tuổi, đây chính là tuổi dậy thì phổ biến ở nam hiện nay.
Đối với nữ, chiều cao tăng vượt trội ở giai đoạn 10-11 tuổi do tuổi dậy thì của nữ chủ yếu ở độ tuổi 10-11 (sớm hơn nam 1-2 năm). Cân nặng của nam có xu hướng tăng mạnh ở giai đoạn 11-13 tuổi. Ở học sinh nữ có tốc độ tăng không đều và tăng nhảy vọt ở giai đoạn 11 đến 12 tuổi 59. 7 Kết luận chung của các nghiên cứu này, đó là: ❖ Khởi đầu giai đoạn dậy thì của nữ thường sớm hơn nam: của nữ từ 10,5 đến 12 tuổi, ở nam từ 12 đến 13 tuổi.
❖ Đỉnh tăng trưởng của xương diễn ra trong giai đoạn này Như vậy, tuổi 12 là tuổi quan trọng và phù hợp nhất cho nghiên cứu cắt ngang trong giai đoạn trẻ dậy thì. Khái niệm về phim X quang sọ mặt thẳng, nghiêng Phim sọ mặt nghiêng chụp từ xa hay còn gọi là phim Cephalometrics hoặc Lateral Cephalometric: là phim hình ảnh hai chiều được dùng để hỗ trợ các bác sĩ chỉnh nha trong việc đánh giá mặt bên, đo đạc các chỉ số mô cứng và mô mềm. Phim sọ mặt thẳng từ xa hay còn gọi là phim Posteroanterior Cephalometric (PA) cũng là phim hai chiều, phim cho chúng ta cơ sở để đánh giá sự cân xứng theo chiều ngang và chiều dọc của các cấu trúc xương sọ mặt thẳng. Về lịch sử phim X quang sọ mặt Trước khi Roentgent khám phá ra tia X năm 1895, hình thái đầu mặt chỉ được biết đến nhờ phân tích trên xương sọ khô hay trên cơ thể người sống.
Phát hiện này của ông đã tạo nên một bước đột phá trong y học, giúp các nhà lâm sàng có thể đưa ra được chẩn đoán chính xác hơn khi cho phép nghiên cứu mối tương quan giữa răng, xương hàm và mô mềm, xác định được các bất thường để có thể đưa ra các giải pháp điều trị thích hợp 1. Năm 1922, Pacini viết luận án "Nhân trắc học sọ bằng tia Roentgen” và được giải thưởng của Hội X quang Mỹ, qua đó mở ra kỹ thuật phân tích phim X quang theo hướng dọc giữa trong nhân trắc học dựa trên những phim X quang chuẩn hóa đầu tiên trên thế giới do ông chụp 23 Năm 1931, B. Holly Broadbent (Mỹ) công bố phương pháp có được phim chụp sọ chuẩn trên tạp chí Angle Orthodontist và cùng với Hofrath (Đức) là người đầu tiên sử dụng phim sọ nghiêng trong nghiên cứu phức hợp sọ mặt, phác hoạ kiểu mẫu phát triển mặt ở trẻ bình thường 24 8 Năm 1948, William. Down đưa ra phân tích nhân trắc sọ mặt đầu tiên.
Ông đã trình bày một phương pháp khách quan mô tả sinh động nhiều yếu tố được coi là nguyên nhân gây sai khớp cắn, là tiền đề cho nhiều phân tích phim sọ mặt của các tác giả tiếp theo Steiner (1953) 6, Tweed (1953) 43, Rickett (1968) 8, Jacobson (1995) 28. Với số lượng phim chụp ngày càng nhiều, các chỉ số cũng ngày một chi tiết hơn, con người không thể đủ thời gian để khai thác hết toàn bộ một lượng thông tin khổng lồ trên phim sọ mặt. Năm 1969, Ricketts và công ty RMDS đã tung ra thị trường phần mềm đầu tiên (đến năm 1981 thì ngân hàng dữ liệu này có khoảng 60.000 hồ sơ), phần mềm đã giúp ghi nhận nhanh nhiều thông tin, bảo quản, phân tích các chỉ số vừa nhanh chóng vừa hiệu quả 26. Hiện nay, những thành tựu của khoa học công nghệ đã góp phần nâng cao chất lượng phim sọ mặt thẳng và nghiêng.
Máy chụp phim kỹ thuật số ra đời giúp phim chụp rõ nét hơn tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà lâm sàng phân tích phim thu được kết quả chính xác hơn. Ứng dụng của các phim X quang sọ mặt thẳng, nghiêng Trên phim sọ thẳng Mặt thẳng được xác định bởi chiều dài (đo từ chân tóc đến bờ dưới của cằm), độ rộng (đo giữa hai gò má).