CHƯƠNG 1 THẺ LOẠI PHIM TÀI LIỆU, KHÁI NIỆM TỰ SỰ HỌC VÀ ĐÈ TÀI CHÁT HÙNG CA TRONG PHIM TÀI LIỆU 1.1 Thể loại phim tài liệu 1.I Khải niệm phim tai liệu Thuật ngữ Phim tài liệu lần đầu tiên đã được Jonh Grierson áp dụng cho một thé loại điện ảnh vào cuối những năm 20, đó là nói về bộ phim Moana ở Biển Nam của đạo diễn Robert Flaherty, bộ phim kê về các sự kiện xảy ra trong cuộc sống của một chú bé từ Polinedi. Sau đó Grierson chính thức dùng thuật ngữ Phim tdi liệu đề ký hiệu cho các tác phẩm có tính sự thật. Và thuật ngữ ấy đã sống cùng với sự phát triển của nghệ thuật điện ảnh. Thuật ngữ Phim tài liệu đã phố biến rộng rãi, nhưng dé định nghĩa chính xác thuật ngữ Phim tài liệu là gì thi không đơn giản.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam quyền 3: “Phim tài liệu — một trong bốn loại hình của Nghệ thuật Điện ảnh mà nguyên tắc hàng đầu là loại bỏ hư cấu, chất liệu của nó là những cảnh quay người thực, việc thực” [6, tr. Từ điển Bách khoa toàn thư của Encarta Mỹ thì cho rằng phim tài liệu có mục đích khám phá sự kiện, hiện tượng, con người trong đời sống hiện thực [45]. Từ điển Bách khoa Điện ảnh của Nga thì định nghĩa: “Phim tai liệu là loại hình của Nghệ thuật Điện ảnh, chất liệu của nó là những cảnh quay của sự kiện thực” [1, tr. Trong cuốn Nghệ (thuật điện anh của tác giả David Bordwell va Kristin Thompson đã giải thích “phim tài liệu thường phản ánh các thông tin có thật về thế giới chúng ta.
Ví dụ phim Primary tường thuật lại chiến dịch tranh cử chức chủ tịch Đảng Dân chủ giữa Jonhn Kenedy và Hubert Humphrey. Phim tài liệu mang những đặc điểm đối lập phim truyện với những chỉ tiết hư cấu” [12, tr. Còn trong cuốn Phim tài liệu — Giáo trình bậc đại học của PGS. Trần Thanh Hiệp có nêu quan niệm của tác giả Andrew Britton trong cuốn Nghiên cứu Điện ảnh đại cương về khái niệm phim tài liệu như sau: “một bộ phim tài liệu có giá trị phải phản ánh được những góc cạnh khác nhau của sự thực, một sự thực không đơn giản như 14 chúng ta nhìn thấy mà một sự thực được đặt trong bối cảnh lịch sử, xã hội tạo ra chúng” [21, tr.
Dé hiểu thé nao là phim tài liệu không ít các cuộc tranh luận đã diễn ra. Phim tài liệu có đặc tính như thế nào? Phim về người thực việc thực, có kịch tính, diễn viên nguyên bản, bối cảnh nguyên bản, xác định như thế đã đủ chưa?. Phim tài liệu của điện ảnh được ví như thể ký của văn học. Mà theo Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến, thé ký có một số đặc trưng sau: Là thé loại nằm giữa báo chí và văn học; Là sự kết hợp giữa truyện và nghiên cứu; là sự nhức nhối của trí tuệ.
“Ba đặc trưng này gợi cho chúng ta nghĩ và hiểu thêm về phim tài liệu” [21, tr. Có thê thấy có nhiều quan niệm, nhiều cách định danh khác nhau về phim tài liệu. Nhưng dường như các quan niệm, các định danh chưa hoàn toàn đúng, chưa đủ, chưa bao quát hết, hoặc đúng, đủ, bao quát hết trong một thời điểm nhất định nhưng với dòng chảy thời gian và sự phát triển của điện ảnh tài liệu nó không còn đúng, đủ, bao quát hết nữa. Theo quan điểm của chúng tôi thì phim tài liệu là những thước phim chân thực, phản ánh những sự kiện thực, con người thực.
Đây cũng là nét đặc trưng tiêu biểu của phim tài liệu so với các loại hình khác.2 Các cách phân loại phim tai liệu Việc phân chia thé loại trong điện ảnh tài liệu không phải van đề đơn giản, bởi tồn tại nhiều quan niệm, nhiều cách phân chia khác nhau: Trong cuốn Introduction to Documentary, nhà nghiên cứu điện ảnh Bill Nichols đã nêu ra 6 thê loại chính có thể đúng với mọi loại bộ phim tài liệu như sau: + Phim tai liệu thi ca (Poetic Documentaries), xuất hiện từ những năm 1920, là loại phim mang tính thực nghiệm cả về hình thức lẫn nội dung, mục tiêu cuối cùng là tạo ra một cảm nhận chứ không phải phản ảnh sự thật. Có thể coi đây là hình thức gần với phim truyện hơn cả. + Phim tài liệu mô tả (Expository Documentaries), đây là loại phim gần nhất với quan niệm phim tài liệu. Phim tai liệu mô tả nhằm mục đích thông báo hoặc thuyết phục.
15 + Phim tai liệu quan sat (Observational Documentaries), nhằm mục đích quan sát thế giới xung quanh thông qua góc nhìn của người làm phim, trong đó người làm phim không xuất hiện trực tiếp trong tác phẩm. + Phim tài liệu có sự tham gia (Participatory Documentaries), có các yếu tố của phim tài liệu quan sát và miêu tả, chứa đựng nhà làm phim trong câu chuyện và có ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động chính của câu chuyện. + Phim tai liệu phản thân (Reflexive Documentaries), tập trung vào ban thân bộ phim và hành động làm nên bộ phim. + Phim tài liệu trình diễn (Performative Documentaries), là một sự kết hợp phong cách thực nghiệm sử dụng để tôn lên trải nghiệm chủ đề và chia sẻ một phản hồi cảm xúc với thé giới [37, pg.
Trong cuốn Nghệ thuật Điện anh, David Bordwell va Kristin Thompson cho rang cũng như phim truyện, phim tài liệu chia thành các thể loại sau: + Phim tài liệu biên soạn được sản xuất băng cách tập hợp các nguồn tư liệu lưu trữ. + Phim tài liệu sử dụng những cuộc phỏng van, những cuộc trao đổi dé giúp người xem nhớ lại một sự kiện hoặc một phong trào. + Phim Tài liệu quay trực tiếp là ghi lại một sự kiện đang diễn ra và sắp xếp của nhà sản xuất, của tác giả là rất ít. Loại phim này phát triển mạnh mẽ vào những năm 50, 60 của thế kỷ XX.
Các phim tài liệu khuynh hướng phản ánh sự thật cinema — Verite của Pháp thuộc thé loại này. + Phim tài liệu về tự nhiên, giới thiệu nghiên cứu về thế giới tự nhiên + Phim tài liệu chân dung, là loại phim hướng tới khắc họa chân dung những người nồi tiếng [12, tr. Các nhà điện ảnh tài liệu Nga thì cho rằng có 3 loại phim tài liệu đó là phim tài liệu thuần chất, được xây dựng trên cơ sở sự kiện thật, với sự tham gia sống động của những con người cụ thể, trong bối cảnh nguyên bản, tự nhiên. Loại thứ hai là phim giáo dục và khoa học, loại này dành riêng cho chương trình giáo dục ở các trường phô thông và các cơ sở đào tạo khác.
16 Loại thứ ba là loại phim đội mũ tai liệu, giả tai liệu. Ngoài những thước phim quay người thật, việc thật còn sử dụng những cảnh quay, sự dan dựng mới được quay theo cách giả tài liệu nhằm mục đích tác động vào niềm tin của người xem về sự thật đang diễn ra trên màn ảnh. Trong loại có các thể loại, theo từ điển Bách khoa toàn thư của Việt Nam, phim tài liệu là một trong bốn loại hình của nghệ thuật Điện ảnh đó là phim truyện, phim tài liệu, phim khoa hoc, phim hoạt hình. Trong loại Điện ảnh tai liệu có các thể loại: + Phim thời sự cung cấp thông tin được coi là mới nhất đáp ứng nhu cau hiểu biết, giúp người xem phần nào định vị mình trong cuộc sống xã hội.
+ Phim phóng sự là một thể loại ghi chép về một sự kiện đang xảy ra, hoặc đã xảy ra còn nóng hồi dấu vết. + Phim tdi liệu là những cảnh quay người thật, việc thật, bối cảnh nguyên ban nhưng đối tượng mà bộ phim diễn tả không phải trong khuôn khô tin tức nóng hỗi, sự kiện nóng hồi mà là những van đề nóng hồi, những van đề chứa đựng ý nghĩa xã hội và nhân văn, những vấn đề mà bình thường khó nhận ra nhưng chưa đựng những thông điệp và sự cảnh báo đối với xã hội. Còn theo các nhà điện ảnh Nga, loại phim tài liệu có các thể loại: + Phim thời sự + Phim tai liệu các dé tài khác nhau + Phim - cuộc trao đôi + Phim - độc thoại + Phim - nghiên cứu + Phim phỏng vấn + Phim bình luận + Phim chân dung. Như vậy, dù phân chia thành bao nhiêu thé loại thì nhìn chung, phim tài liệu được phân loại chủ yếu dựa trên những tiêu chí về hình thức, hay đúng hơn là phong cách thực hiện bộ phim.
Tiêu chí này có thé biến đổi về mức độ cụ thé theo 17 thời đại hoặc không gian, song đều dựa trên những đặc trưng của thể loại phim tài liệu trong tương quan với những hình thức/ thê loại khác của điện ảnh. Trong phim tài liệu nào chúng ta cũng thấy có con người, vấn đề, sự kiện mang tính thực tế. Nếu trung tâm sự chú ý của tác giả là một con người thì làm phim chân dung. Nếu trung tâm của sự quan tâm của tác giả bộ phim là một vấn đề thì tất cả phương tiện nghệ thuật, con người và sự kiện phải tập trung làm rõ vấn đề, giải quyết hoặc đưa ra hướng giải quyết vấn đề của vấn đề ấy.
Nếu sự quan tâm của tác giả là phim sự kiện thì tất cả nghệ thuật, nhân vật trong phim đều được sử dụng dé làm rõ sự kiện ay. Như thé, điểm chung của các hình thức này van là một "câu chuyện" được kề bang hình ảnh và âm thanh, câu chuyện ay được kể băng một phong cách tự sự định hình bởi nhiều yếu tố: sở trường và năng lực của người làm phim, đặc điểm của tiểu loại. và nhất là đặc trưng thời đại của bối cảnh sáng tác. Ba bộ phim tai liệu được khảo sát trong luận van đều là loại phim tài liệu lịch sử về đề tài chiến tranh với những sự kiện xảy ra trong năm 1972.
Phim Chiến thắng Lộc Ninh ghi chép lại sự kiện quân giải phóng đánh vào chi khu quân sự Lộc Ninh, còn phim Hà Nội ban hùng ca và Năm 1972 lịch sử là thê loại phim tai liệu có sử dung tư liệu quay trước đấy, kết hop với cảnh quay dang diễn ra dé tao thành bộ phim. Tuy nhiên, trong luận văn này, chúng tôi tập trung hơn cả vao phương thức tự sự của phim tài liệu, từ đó có thể tiến tới phân loại phim tài liệu theo tiêu chuẩn chung của thế giới.2 Nghệ thuật tự sự trong phim tài liệu 1.1 Khai niệm tự sw Tự sự (narrative) là một phạm vị rộng lớn trong hoạt động giao tiếp của con người nói chung cũng như trong vô vàn thê loại văn học hoặc phi văn học hết sức đa dạng nói riêng.