Chương I: CÁC KIỂU CÂU TRUC ĐỊNH DANH MỞ RỘNG TRONG NGÔN NGỮ CỦA CHỦ TỊCH H ổ CHÍ MINH I. Một vài tiền đề có litiri quan đến cấu trúc định danh mở rộng. Trước hết chúng ta khảng định, chức năng định danh là chức năng đầu tiên dễ thấy nhất của ngồn ngữ. Và khi nói đến định danh, dù muốn dù không, chúng ta nghĩ ngay tới sự đồng hoá nhân thức của con người bằng ngôn ngữ.
Chính vì thế mà hoạt đổng cúa ngôn ngữ va hoạt động của tư di> r là hai mật khăng khít với nhau rất Lhó chia tách. Tư duy phát triển kéo theo sự phát triển của ngôn ngữ chính ỉà vì vậy. Khi phân tích cái mới trong ngôn ngữ, chúng ta không thể không quan tâm đến sự tác động giữa hai m ặt vừa nêu trên. Tuy nhiên, cũng cần phải chú ỷ thêm đến một tiền đề khác, sáu xa hơn.
Đo là sự tương tác lẫn nhau giữa tư duy và ngổn ngữ để cả hai đồng thời phát triển không phải vì mục đích tự thân của tu duv và ngôn ngữ. Sự tương tác này bao giờ cũng có mục đích trực tiếp và sâu xa: kích thích hoat động của con người ĩrong việc nhận thức để cải tạo thế giới. Điều này - như nhiều nhà ngôn ngữ học đã nói - có nghĩa là: “Ngôn ngữ là một hình thức xã hội của hoạt động con người, nhờ nó mà các khách thể trong thế giới hiện thực được đổng hoá và chuyển hoá vào những mục đích thực tiễn rất xác định”. (Những cơ sở triết học trong ngôn ngữ hoc.
Từ những ghi nhận về vấn đề nhận thức và đổns hoá nhận thức thực tiễn vào ngôn ngữ như đã nèu, thử xem xét một sò cấu trúc định 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com danh được mở rộng bằng yếu tố kháng chiên hoặc Cụ Hổ thường gặp sau đây: Như chúng ta biết, trong thời kỳ kháng chiến chỏng thực dân Pháp, chắc chắn không phải hoàn toàn ngẫu nhiên mà ta thấy hàng loạt kết hợp định danh mở rộng, trong đó hai từ kháng chiến như là yếu tố được bao thèm: Tinh thẩn kháng chiến Ngàv côní? kháng chiến Gia đình kháng chiến Con đò kháng chiến Lớp học kháììịị chiên Câv cam kháng chiến Hũ gạo kháng chiến. Lần đầu tiên, khi mới tiếp cận với những kết hợp mở rộn lĩ này, quả ít nhiều La cảm thấy, có sự lạ tai do chức nãng “định ngữ” cua cừ kháng chiến được dùng một cách quá rộng rãi, co thể nói gần như bị '‘lạm dụng”. Nhưng rồi cùng với thời gian và thực tiễn khách quan của cuộc kháng chiến, chẳng những chúng ta quen dần mà hơn thê chúng ta cảm thấy cần có nó để cho chúng ta giao tiếp, chúng ta hành động, chúng ta tồn tại và chúng ta chiến thắng. Như vậy, thời đại xuất hiện định ngữ kháng chiến là thời đại cả dân tộc Việt Nam đang nỗ lực vượt bậc, hiến dâng mọi sức người, sức của cho cuộc kháne chiến anh dũne của dân tộc.
Hành động, tình cảm, V nghĩ và nsuyện vọng ấy E hiên thưc mới của xă hội và lịch sử lúc bấy giờ. Và có thể nói chính thưc tiễn kháng chiến lớn lao ấy, thông qua nhận thức của người Việt Nam đương thời, đã để dấu ấn vào ngôn ngữ tiếng Việt. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạc cũng như vặv, đối với hai tiếng Bác H ồ (và Cụ Hồ) được dùng dưới dạng định ngữ để mở rộng cho nhiều tổ hợp, chảng hạn như: Cháu ngoan Bác Hồ Vườn cây Bác Hồ Ao cá Bác Hồ Giếng nước Bác Hồ Bộ đội Cụ Hổ Con chữ Cự Hồ Hạt muối Cụ Hồ. Hiện tượng ngôn ngữ trên phản ảnh phần nào mõi quan hệ tình cảm, tư tưởng giữa quần chúng nhàn dân đối với lãnh tụ.
Lãnh tụ Hổ Chí Minh kính vêu ở đây đã trở thành cái đích, cái hướng, trở thành hình mẫu được mọi người tin vèu ngưỡng mộ noi theo để hành động. Như vậy, sự xuất hiện những tổ hợp trên, đó cũng là một dạng đồng hoá nhận thức thực tiễn của con người vào ngôn ngữ. Khi nghiên cứu các cấu trúc định danh mở rộng trong ngôn ngữ của Hồ Chủ tịch, chúng ta không thê không cố gắng làm rõ sự sàu sắc trong tính thực tiễn gắn với mục đích cách mạng của Bác. ở đây, quá trình phân tích ngôn ngữ, do vậy không thổ tách rời với chiểu sâu tư tưởng cách m ạng của Bác.
Hơn thế, người ta thường nói, ngôn ngữ của những nhà vãn hoá lớn, nhà tư tưởng lởn, nhà cách mạng lớn thường là rất tinh tế, mới mẻ nhưng không bao giờ trung lập. đây là một thứ ngôn ngữ luồn luôn bộc lộ ý nghĩa xã hội tích cực, gắn với tính có định hướng cho nhận thức và hành động của cộng đổng. Tư cách xác định này, ta càn£ có cơ sở để hiểu rõ thêm, vì sao một nhà vãn hoá lớn ĩhường cũng là m ột nhà tư tuởng lớn, một nhà xã hội !ớn, một nhà cách mạng lớn. Và 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thứ ngôn ngữ họ sử dụng bao giờ cũng hàm chứa một định hướng kích thích nhận thức và kích thích hành động thực tiễn rất cao.
Và ở đây dường như rất khó phân biệt thật rạch ròi đâu là phẩm chất nhan vãn, đâu là phẩm chất văn hoá, đâu là phẩm chất cách mạng. Chính từ gợi m ở này mà ta có thể khảng định thêm rằng: Ngôn ngữ tuy không mane tính giai cấp nhưng nó là một công cụ khá lợi hại của các giai cấp; vì nó là một phương tiện của văn hoá, nó hoà nhập vào văn hoá, đặc biệt nó không thể hoàn toàn trung lập khi nó là chỗ dựa, là một phương tiện của m ột thứ văn hoá có định hướng. Và chắc chãn cũng không phải hoàn .toàn ngẫu nhiên mà một sỗ nha nghiên cứu ngôn ngữ thườne nhắc chúng ta rằng: Khi nghiên cứu mối liên hệ có tác dụng hợp nhàt giữa ngôn ngữ, hiện thực khách quan và tư duy trong đời sống văn hoa. xã hội chúng ta thường chưa chú ý đầy đủ đến quá trình nhận thức thực tiễn (có định hướng hành động) của người sử dụng ngôn ngữ.
Tóm lại, nghiển cứu những cấu trúc định danh mở rộng trons ngôn ngữ của Hồ Chủ tịch là nghiên cứu một hình thức tổ chức ngôn ngữ m à Bác đã sử dụng để hộc lộ, truyền đạt những nhận thức mới gắn liền với tư tưởng cách mạng của mình. Cái cốt lõi thuộc về nội dung này gắn với hoạt động thực tiễn chính ỉà nguyèn nhàn giúp ta có thể phân tích và giải thích các mối quan hè giữa nội dung và hình thức trong các tổ chức ngồn từ theo hướng trên của Bác. Cách xác định cấu trúc định danh mở rộng Có thể có nhiều cách hiểu và nhiều cách xác định khác nhau, ở đây, trên cơ sở xác định tiền để để tìm hiểu về cấu trúc định danh mở rộng, chúng tôi tạm đưa ra một cách hiểu như sau: Cấu trúc định danh mở rộng là ỉoại cấu trúc vốn có yêu tố hạt nhân đảm nhận chức năng định danh được mở rộng thêm bằng mộỉ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay nhiêu yếu tố khác nhằm làm sáng Ịỏ thêm phẩm chát nghĩa vốn có hoặc đang phát triển của hạt nhân ấy mà người nói nhận [hức được theo chủ quan của mình. Các yếu tô' mới được b ổ sung ìĩằm xoav quanh hạt nhàn của cấu ĩrủc luôn luôn thống nhất Cĩìng với liat nhân trong việc tạo ra một chỉnh thê ngữ nghĩa, do váV chúng cũng luôn luôn thống nhấí ỉrong việc củng đảm nhận mộl chức năng cú pháp của câu.
Trong cấu trúc định danh mở rộng, các yếu tô được dùng đê mở rộng bao giờ cũng hướng vào việc làm sáng tỏ bản chất của yếu tô hạt nhân thông qua nhận thức mới cúa người sử dụng, ơ đó, các yếu tố dù được thêm vào nhiều hay ít thì chức năng cú pháp chung của nó cũng không bao giờ bị phá vỡ. Thông thường, đã là cấu trúc thì phải có các bộ phận cấu thành. Cấu trúc định danh mở rộnơ, như tên gọi của nó. bao gổm hai bộ phận định danh và mở rộng, làm nên một cấu trúc tương đối chỉnh thể cả về hình thức và nội dung.
Xác định cấu trúc định danh mở rộng trong câu Cấu trúc định danh mở rộng, trước hết phải có nghĩa trọn vẹn, nghĩa là tự nổ đã có nghĩa. Nếu xét theo thành tố trực tiếp thì nó là một bộ phận đi liền nhau góp phần tạo nên chinh thể trong câu. Đứng về mặt cảm nhận m à nói thì cấu trúc định danh mở rộng là m ột cấu trúc tương đối đặc biệt, điểm nổi bật của nó íà nhấn manh những sắc thái ngữ nghĩa mới với tư cách là kết quả của quá trình tư duy nhận thức về thế giới khách quan. Một điểm đáng chú ý nữa là khi đọc lên cấu trúc định danh mở rộng thì đó là tổ hợp từ ngữ rất liền từ.
liẻn ý, khó mà tách bạch ra được khi nó đứng trong câu. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ví dụ: 1) Bệnh chủ quan, bệnh ích kỷ, bệnh hẹp hòi, v., mỗi chứng bộnh là một kẻ địch. (Sửa đổi lối làm việc, tr.4 - IIỔ Q ií Minh: Toàn tập) 2) Chúng ta phải tẩy sạch các bệnh kiêu ngạo, bệnh hẹp hòi, bệnh bao biện. (Sửa đổi lối làm việc, tr.4 - Hổ Chí Minh: Toàn ỉập) 3) Lào và Việt Nam là hai nước anh em.
(Thư chúc Tết việt kiều ở Lào, Xiêm, tr.4 - Hồ Chí Minh: Toàn tập) Ví dụ (1), (2) và (3) có các cấu trúc định danh mở rộng đứng ở vị trí khác nhau và đảm nhiệm những vai trò khác nhau. Dù chúng đứng ở đầu câu hay cuối câu, dù chúng là thành phần nòng cốt hay thành phần định ngữ thì đó vẫn là những bộ phận rất quan trọng trong câu. Trong câu, cấu trúc định darứi mỏ rộng ỉuôn đi liền nhau để làm thành m ột bộ phận cấu tạo nên câu, chúng chỉ có thể được tách ra thànn các thành phần khi đứng riêng rẽ. Xác định ranh giới các thành phần của cấu trúc định danh m ở rộng Cấu trúc đinh danh mở rộng vốn là tổ hợp tư kết hợp với nhau rất chặt chẽ.
giữa các thành phần không bị ngăn cách bởi dấu chấm, dấu phẩy (trừ một số ít trường hợp có dấu hai chấm và dấu gạch nối), cho nên nếu chỉ nhìn ở bề mặt ngôn từ thì Tihiéu khi khó phát hiện ranh giới của chúng.