Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Tình hình sản xuất rau cải bắp 1. Giới thiệu về cây cải bắp 1.
Nguồn gốc và yêu cầu sinh thái của cây cải bắp Cải bắp được cho là đã phát triển từ một loài hoang dại có nguồn gốc từ Châu Âu, mọc dọc theo bờ biển phía Bắc, eo biển Anh và Bắc Địa Trung. Hiện nay, cải bắp đã được trồng trên khắp thế giới [95]. Cây cải bắp có tên La tinh là Brassica oleracea var. Capitata thuộc họ Thập tự Crucifers.
Tương tự với nhiều loại rau khác, cải bắp không phải là cây bản địa của Châu Á [82]. Cải bắp thuộc loại cây chịu lạnh, có bộ lá rất phát triển, có hệ số sử dụng nước rất lớn, có bộ rễ chùm khá dày, do đó chịu hạn và chịu nước tốt hơn so với su hào và suplơ. - Nhiệt độ: Nhiệt độ tối thiểu để hạt nảy mầm là 5 °C, nhiệt độ nảy mầm tối ưu là 27 °C, phạm vi tối ưu là 7 đến 27 ° C và nhiệt độ nảy mầm tối đa là 37 °C. Nhiệt độ thích hợp cho sự hình thành bắp là 15 - 20 oC.
Trên 25 °C, sự phát triển ngừng lại. Sự phát triển tối ưu xảy ra ở nhiệt độ trung bình hàng ngày khoảng 17 °C với tối đa trung bình hàng ngày là 24 ° C và tối thiểu là 10 ° C. Nhiệt độ tối thiểu là 0 °C (đóng băng), nhưng với các giống chịu sương giá có thể chịu nhiệt độ thấp tới -10 °C. Riêng các giống chịu nhiệt của Nhật Bản có thể sinh trưởng tốt và hình thành bắp thậm chí ở nhiệt độ - 4 oC đến -5 oC [6].
- Nước: Cải bắp có bộ lá lớn nên hệ số thoát hơi nước rất lớn. Kết quả nghiên cứu cho biết sự thoát hơi nước ban ngày lớn hơn ban đêm 16 lần và vào khoảng 10 g nước/1h/1 đơn vị diện tích lá (m2). Đặc biệt ở thời kỳ hình thành bắp cây yêu cầu 80 - 85% độ ẩm đồng ruộng. Trong giai đoạn này nếu không đảm bảo đủ ẩm sẽ dẫn đến hiện tượng bắp nhỏ và nhiều xơ, giảm năng suất và chất lượng.
- Ánh sáng: Cải bắp là cây ưa sáng, đặc biệt ở giai đoạn đầu sinh trưởng.cai luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat (LUAN.cai 7 Thời gian chiếu sáng từ 10 - 12 h/ngày đêm kết hợp với ánh sáng đủ sẽ làm cho cây sinh trưởng bình thường và cho năng suất cao. Tuy nhiên ngày nay nhờ sự phát triển của khoa học người ta đã chọn được các giống có thể cho thu hoạch cao thích hợp cho nhiều thời vụ trồng trong 1 năm [6]. Đất và chất dinh dưỡng: Cải bắp có thể trồng trên tất cả các loại đất nếu đảm bảo đủ ẩm. Nên trồng cải bắp trên đất phù sa, tiêu nước tốt, màu mỡ và giữ ẩm.
Các giống sớm thích hợp với đất nhẹ, còn các giống muộn thích hợp với đất nặng hơn và giàu dinh dưỡng, giữ ẩm tốt [6]. Độ pH đất thích hợp cho cải bắp là 6,0 - 6,5. Nói chung, đất mùn thích hợp hơn cho sản xuất cải bắp. Trong điều kiện lượng mưa lớn, đất mùn pha cát thích hợp hơn vì khả năng thoát nước được cải thiện.
Cải bắp nhạy cảm vừa phải với độ mặn của đất, độ mặn của đất tăng sẽ làm giảm năng suất giảm cải bắp [109]. Cải bắp rất cần nitơ, phốt pho và kali. Việc bón phân nên dựa trên kết quả phân tích đất và nên được áp dụng cho từng đồng ruộng. Cải bắp cần 200 đến 250 kg N/ha.
N làm tăng nhanh số lá, quyết định năng suất thương phẩm, yêu cầu N suốt trong quá trình sinh trưởng. P có tác dụng làm bắp cuốn sớm hơn, thời kỳ cuốn bắp tăng cường bón phân lân, lân làm tăng khối lượng bắp. K là yếu tố cần thiết sau N, tăng hiệu suất quang hợp và tích lũy chất khô. Hàm lượng dinh dưỡng tính theo chất khô trong lá bọc ngoài bắp ở giai đoạn đã thành bắp là: 3,3% N; 0,5 % P; 3,1% K; 0,4% Mg; 1,6% Ca; 0,2% S; 19 ppm Fe; 10 ppm Mn; 9 ppm Zn; 5 ppm Cu; 17 ppm B; 2 ppm Mo [29].
Cải bắp cũng cần dinh dưỡng trung lượng để tăng trưởng và phát triển, cải bắp cần nhiều Ca, kế đến là S, Mg. Để tạo thành 1 tấn bắp cải, cây cải bắp lấy đi từ đất 0,05 kg MgO; 0,21 kg CaO [28]. Cải bắp có nhu cầu cao về canxi và sự thiếu hụt chất dinh dưỡng này có thể xảy ra trên đất chua, trên đất có hàm lượng kali rất cao hoặc trên đất khô cằn. Magiê cũng có thể bị thiếu trên đất chua, đất thịt nhẹ hoặc đất có nhiều kali [75].
Sự thiếu hụt Canxi (Ca) ảnh hưởng đến sự phát triển của cải bắp vì cây cải bắp có nhu cầu canxi cao. Vì Ca chỉ được hấp thụ ở các vùng (LUAN.cai luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat (LUAN.cai 8 mô phân sinh của rễ. Đặc điểm này của cây cải bắp kết hợp với nhu cầu Ca cao có thể làm tăng nguy cơ thiếu Ca trong cây trồng [74]. Ngoài ra, cải bắp cũng cần vi chất dinh dưỡng để sinh trưởng và phát triển thích hợp.
Cải bắp rất dễ bị thiếu molypden. Tình trạng thiếu sắt phổ biến trên đất phèn, vôi. Sự thiếu hụt mangan phổ biến trên đất có độ pH trên 5,5. Cải bắp yêu cầu boron rất cao.
Cải bắp là cây trồng có nhu cầu cao hơn về boron so với nhiều loại rau khác, cải bắp có thể bị thiếu boron ở những nơi có lượng mưa lớn [75]. Sự thiếu hụt boron có thể biểu hiện ở cải bắp dưới dạng hình dáng được gọi là "trái tim rỗng" trong bắp cải, nghĩa là trụ của đầu bắp cải (giữa) trở nên nứt và nâu [102]. Nhu cầu của cây cải bắp với Cu và Mn ở mức trung bình và nhu cầu với Zn ở mức thấp [73]. Sản xuất cải bắp trên thế giới Châu Á là nơi có diện tích trồng và sản lượng cải bắp lớn nhất (Bảng 1.1), đặc biệt Trung Quốc là quốc gia có diện tích trồng và năng suất cải bắp đứng đầu thế giới.1: Diện tích, năng suất và sản lượng cải bắp và một số loại cải khác trên thế giới trong 5 năm gần đây (2016 - 2020) Châu Đại Năm Chỉ tiêu Châu Á Châu Âu Châu Mỹ Châu Phi Dương Diện tích (ha) 1.cai luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat (LUAN.cai 9 Năm Chỉ tiêu Châu Á Châu Âu Châu Đại Châu Mỹ Châu Phi Dương Diện tích (ha) 1.
Cải bắp và một số loại cải khác được trồng ở tất cả các châu lục. Trong 5 năm gần đây (2016 - 2010), Châu Á có diện tích và sản lượng lớn nhất, thấp nhất là Châu Đại Dương. Năm 2020, diện tích sản xuất cây cải bắp và một số loại cải khác ở Châu Á là 1.523 ha với năng suất 31,485 tấn/ha và đạt sản lượng 54.982 tấn; diện tích sản xuất cây cải bắp và một số loại cải khác ở Châu Đại Dương là thấp nhất (3.791 ha), nhưng năng suất đạt cao nhất (40,819 tấn/ha), do diện tích thấp nên sản lượng chỉ đạt 154.cai luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat (LUAN.2: Diện tích, năng suất và sản lượng cải bắp của 10 nước sản xuất chính năm 2020 Diện tích Năng suất STT Quốc gia Sản lượng (tấn) (ha) (tấn/ha) 1 Trung Quốc 981. Theo số liệu bảng 1.2, các quốc gia lớn nhất về sản xuất cải bắp năm 2020 là Trung Quốc, Ấn Độ với diện tích và sản lượng tương ứng là 981.
Hàn Quốc chỉ đứng thứ 6 về diện tích trồng cải bắp nhưng năng suất lại cao nhất với 67,189 tấn/ha, tiếp theo là Mỹ và Ba Lan với năng suất cải bắp lần lượt là 50,717 tấn /ha và 48,684 tấn/ha. Sản xuất cải bắp tại Việt Nam Ở Việt Nam, cải bắp được trồng với quy mô lớn để làm hàng hóa, không chỉ vậy nhiều hộ gia đình trồng với quy mô nhỏ để làm rau sạch cho gia đình.cai luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat (LUAN.3: Diện tích, năng suất, sản lượng cải bắp tại Việt Nam Năng Diện tích Sản lượng TT Tỉnh suất (ha) (tấn) (tạ/ha) CẢ NƯỚC 36.620,2 I Đồng bằng sông Hồng 10.125,7 II Trung du và miền núi phía Bắc 10.953,4 III Bắc Trung Bộ 3.147,3 I Duyên hải Nam Trung bộ 109,7 140,8 1.543,7 II Tây Nguyên 9.291,6 III Đông Nam Bộ 308,9 107,5 3.321,5 IV Đồng bằng sông Cửu Long 2.990,6 Nguồn: Tổng Cục thống kê (2019) [36] (LUAN.cai luan an tien si TIEU LUAN MOI download : skknchat123@gmail.com moi nhat (LUAN.cai 12 Theo số liệu bảng 1.3: Năm 2018, tổng diện tích trồng cải bắp tại Việt Nam là 36.868,6 ha; với năng suất trung bình là 236,7 tạ/ha và sản lượng đạt 872. Cải bắp được trồng chủ yếu ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng, các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc và khu vực Tây nguyên. Ở đồng bằng sông Hồng các tỉnh, thành có diện tích cải bắp lớn gồm: Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình.
Các tỉnh trồng nhiều cải bắp ở trung du và miền núi phía Bắc gồm: Lào Cai, Bắc Giang, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Ở khu vực Tây Nguyên, cải bắp được trồng nhiều ở Lâm Đồng và Gia Lai. Khu vực Bắc Trung Bộ cải bắp được trồng nhiều ở Thanh Hóa và Nghệ An. Tại Việt Nam, ở các tỉnh phía Bắc có 3 vụ trồng cải bắp chủ yếu: Vụ sớm: gieo cuối tháng 7 đầu tháng 8, trồng cuối tháng 8 và tháng 9 để thu hoạch vào tháng 11, tháng 12; Vụ chính: gieo tháng 9 - 10, trồng giữa tháng 10 đến hết tháng 11 để thu hoạch vào tháng 1 - 2 năm sau; Vụ muộn: gieo tháng 11, trồng vào giữa tháng 12 để thu hoạch vào tháng 2 - 3 năm sau.
Ở Tây nguyên, có thể gieo vụ tháng 9 - tháng 10 và vụ tháng 11. Tại Đà Lạt, Lâm Đồng; Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc; thị xã Sa Pa, Bắc Hà, tỉnh Lào Cai và Mộc Châu, tỉnh Sơn La do có điều kiện khí hâu thuận lợi nên có thể trồng cải bắp vụ sớm, cải bắp trái vụ [42]. Lào Cai và Sơn La là các thị trường buôn bán cải bắp lớn, vào thời điểm chính vụ, tại các điểm đầu mối, mỗi ngày thị trường Lào Cai và Sơn La tiêu thụ 4-5 tấn cải bắp. Mặc dù vào thời điểm chính vụ phần lớn các tỉnh phía Bắc đều có thể tự cung tự cấp được rau cải bắp nhưng vẫn có luồng cải bắp di chuyển từ Lào Cai, Sơn La đến các thị trường lớn như Hà Nội, Hải Phòng.
Bởi vì Lào Cai và Sơn La có hai dòng cải bắp có “tiếng”: cải bắp Sa Pa và cải bắp Mộc Châu.