Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN GIA ĐÌNH 1. Khái niệm chế độ hôn nhân gia đình và các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo luật hình sự Việt Nam Gia đình không chỉ là “tế bào” tự nhiên mà còn là một đơn vị kinh tế của xã hội. Không có gia đình tạo ra con người để xây dựng xã hội thì xã hội cũng không thể tồn tại và phát triển được. Gia đình không chỉ giữ vai trò nền tảng, tế bào của xã hội, mà còn là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống, hình thành nên nhân cách con người.
Gia đình giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với số lượng, chất lượng dân số và cơ cấu dân cư của quốc gia. Vai trò của gia đình không chỉ dừng lại ở việc duy trì nòi giống, mà quan trọng hơn, gia đình phải trở thành môi trường tốt, đầu tiên để giáo dục nếp sống, hình thành nhân cách con người. Vì thế, việc xây dựng một hệ thống pháp luật để bảo vệ mối quan hệ hôn nhân – gia đình trước khả năng bị xâm phạm bởi các tội phạm là vô cùng quan trọng. Trước hết, ta cần hiểu thế nào là Hôn nhân và gia đình - đó là những hiện tượng xã hội luôn được các nhà triết học, đạo đức học, xã hội học, luật học và sử học quan tâm nghiên cứu.
Hôn nhân là cơ sở của gia đình, gia đình là tế bào của xã hội mà trong đó là sự kết hợp hài hòa, chặt chẽ lợi ích của mỗi công dân, Nhà nước và xã hội. Ăngghen đã chứng minh một cách khoa học rằng, Hôn nhân và gia đình là những phạm trù phát triển theo dòng lịch sử, giữa chế độ kinh tế - xã hội và tổ chức gia đình có mối liên quan trực tiếp, chặt chẽ [20, tr. Hôn nhân là hiện tượng xã hội - là sự liên kết giữa người đàn ông và người phụ nữ. Sự liên kết đó phát sinh và hình thành do việc kết hôn và được 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biểu hiện ở một quan hệ xã hội gắn liền với nhân thân, đó là quan hệ vợ chồng.
Đây là quan hệ giữa hai người khác giới tính, bản chất và ý nghĩa của nó thể hiện trong việc sinh đẻ, nuôi nấng và giáo dục con cái, đáp ứng lẫn nhau những nhu cầu tinh thần và vật chất trong đời sống hàng ngày. Có thể nói, sản xuất ra cuộc sống chính bản thân mình là nhờ lao động, còn sản xuất ra giống nòi là nhờ sinh đẻ, nói cách khác, tồn tại hai mối quan hệ: mối quan hệ tự nhiên và mối quan hệ xã hội. Quan hệ hôn nhân là quan hệ xã hội được xác định bởi các quan hệ sản xuất đang thống trị, vì vậy, tính chất của nó có thể thay đổi, phụ thuộc vào quan hệ sản xuất đang thống trị đó. Trong mỗi giai đoạn phát triển của lịch sử, giai cấp thống trị đều điều chỉnh các quan hệ hôn nhân bằng pháp luật cho phù hợp với ý chí, nguyện vọng của mình, phục vụ lợi ích của giai cấp mình.
Xã hội chiếm hữu nô lệ có chế độ hôn nhân chiếm hữu nô lệ; xã hội phong kiến có chế độ hôn nhân phong kiến; xã hội tư bản có chế độ hôn nhân tư sản, còn xã hội xã hội chủ nghĩa (XHCN) có chế độ hôn nhân XHCN. Trong những xã hội bóc lột, những người thuộc giai cấp bị bóc lột thường khó có thể có quan hệ hôn nhân với những người thuộc giai cấp thống trị. Dưới chế độ XHCN, hôn nhân thực sự mang tính chất bình đẳng, tự nguyện, tiến bộ, đó không phải là hợp đồng, mà là sự liên kết bền vững giữa người đàn ông và người phụ nữ, trên cơ sở yêu thương, quý trọng lẫn nhau, bảo đảm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của đôi bên, cũng như thỏa mãn nhu cầu sinh đẻ và giáo dục con cái. Từ sự phân tích ở trên, có thể khái quát rằng: hôn nhân là sự liên kết giữa một người đàn ông và một người phụ nữ trên cơ sở nguyên tắc bình đẳng, tự nguyện theo quy định của pháp luật nhằm chung sống với nhau suốt đời và xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc.
Khái niệm gia đình rộng hơn khái niệm hôn nhân. Nếu như hôn nhân là 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự liên kết giữa một người đàn ông và một người phụ nữ, thì gia đình là sự liên kết của nhiều người có quan hệ với nhau do hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng. Gia đình là sản phẩm của xã hội, đã phát sinh và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội. Các điều kiện kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định là nhân tố quyết định tính chất và kết cấu của gia đình.
Do vậy, gia đình là hình ảnh thu hẹp của xã hội, là tế bào của xã hội. Trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội, gia đình mang tính chất và kết cấu phù hợp với hình thái đó. Gia đình XHCN khác về chất so với các kiểu gia đình của các chế độ xã hội trước đó. Dưới chế độ XHCN, quan hệ bình đẳng giữa vợ và chồng trong gia đình, phản ánh mối quan hệ bình đẳng giữa nam và nữ trong xã hội.
Như vậy gia đình là sự liên kết của nhiều người dựa trên cơ sở hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng, trong đó mọi người cùng quan tâm giúp đỡ lẫn nhau về vật chất và tinh thần, xây dựng gia đình, nuôi dạy thế hệ trẻ dưới sự giúp đỡ của Nhà nước và xã hội. Theo đó có thể hiểu Chế độ hôn nhân và gia đình là tập hợp các quy tắc ứng xử bắt buộc hoặc được thừa nhận chung mà theo đó, sự tự do hay hạn chế quyền của mỗi thành viên xã hội trong các quan hệ HNGĐ phụ thuộc vào nguyên tắc cai trị xã hội của nhà nước và quy luật tự nhiên. Tuy nhiên trong xã hội ngày nay những hành vi xâm phạm đến mối quan hệ hôn nhân, quan hệ gia đình vẫn diễn ra. Bao gồm các hành vi cản trở hôn nhân hoặc cưỡng ép kết hôn xâm phạm đến quyền kết hôn, ly hôn của người khác, các hành vi ngoại tình xâm phạm đến chế độ một vợ một chồng tiến bộ; hành vi tổ chức tảo hôn, tảo hôn gây ảnh hưởng đến sự phát triển hoàn thiện của giống nòi; hành vi giao cấu với người cùng dòng máu về trực hệ, với anh, chị em cùng huyết thống là hành vi vi phạm đạo đức bị xã hội lên án kịch liệt, nó ảnh hưởng xấu đến nhận thức của những thế hệ đi sau, đến 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuần phong mỹ tục của dân tộc, ảnh hưởng đến sự phát triển lành mạnh của giống nòi.
Bên cạnh đó, có những hành vi cũng đáng lên án và cần có một hình thức xử lý nghiêm khắc khi con ngược đãi bố mẹ, cháu ngược đãi ông bà, người có công nuôi dưỡng mình khôn lớn và ngược lại; từ chối hoặc trốn tránh việc cấp dưỡng đối với người mà mình có nghĩa vụ cấp dưỡng. Nền tảng duy trì gia đình là sự yêu thương, chăm sóc, quan tâm đến nhau của từng thành viên, ngoài việc xâm hại đến mối quan hệ tốt đẹp vốn có của gia đình, biểu hiện của nhân cách xấu, nó còn xâm hại đến danh dự, nhân phẩm, sức khỏe, thậm chí là tính mạng của người bị xâm hại. Chế độ hôn nhân và gia đình được bảo vệ bằng các thiết chế xã hội, bằng các biện pháp đạo đức và bằng cả các biện pháp pháp luật. Trước tiên là bằng các thiết chế pháp luật hành chính, sau đó khi hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội thì phải có biện pháp nghiêm khắc nhất, đủ sức răn đe và phòng ngừa tội phạm chung.
Có thể thấy các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được Luật Hình sự quy định, do người từ đủ độ tuổi nhất định, có năng lực trách nhiệm hình sự, cố ý thực hiện, xâm hại tới các quan hệ xã hội trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong luật hình sự Để định hướng phát triển và bảo vệ chế độ hôn nhân gia đình bằng pháp luật hình sự, Nhà nước cần thực hiện các hoạt động sáng tạo pháp luật hình sự. Đó chính là hoạt động tội phạm hóa và phi tội phạm hóa của các nhà làm luật trên cơ sở những căn cứ sau: Căn cứ về mặt pháp lý - Hành vi xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình phải là những hành động hoặc không hành động có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tội phạm hóa hành vi xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình chỉ thật sự cần thiết và đúng đắn nếu bản chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi đó bộc lộ rõ nhất và đầy đủ nhất khi được xem xét là đã xâm hại trực tiếp đến quan hệ xã hội về HNGĐ.
Tức là khi đánh giá hành vi đó với bản chất nguy hiểm cao nhất thì phải thấy nó đang trực tiếp phá vỡ các quy tắc xử sự bắt buộc - Việc tội phạm hóa hành vi xâm phạm chế độ HNGĐ không được trái hoặc gây chồng chéo với các quy định pháp luật thuộc nhiều ngành luật khác nhau trong hệ thống pháp luật quốc gia. Căn cứ về mặt tội phạm học Những hành vi bị tội phạm hóa bắt buộc phải là những hành vi tương đối phổ biến, điển hình hơn và hay lặp đi lặp lại nhiều hơn so với những hành vi trái xã hội khác đang tồn tại trong giai đoạn hiện nay. Động thái hay diễn biến của những hành vi xâm hại chế độ HNGĐ xảy ra trong thực tiễn với số lượng tăng hay giảm đáng kể so với các tội phạm khác, tần suất lặp lại nhiều hay ít sẽ là một trong những căn cứ để áp dụng chính sách hình sự. Nguyên nhân và các điều kiện làm phát sinh hoặc giảm đi đáng kể số lượng hay quy mô thực hiện tội phạm cũng có thể là một trong những căn cứ giúp Nhà nước lựa chọn đúng đắn biện pháp đấu tranh chống lại những vi phạm xâm hại chế độ HNGĐ.