MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Hôn nhân và gia đình là yếu tố nền tảng để duy trì, phát triển xã hội loài người, Mác đã chỉ ra rằng những trật tự xã hội, trong đó có những con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất quyết định: một là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình [14, tr. Trật tự gia đình có ý nghĩa căn bản trong việc tạo lập và duy trì trật tự xã hội nên dưới bất cứ một chế độ nào, trật tự này không chỉ là đối tượng bảo vệ của các quy phạm đạo đức, mà cả quy phạm pháp luật, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt hơn, hạt nhân của xã hội là gia đình. Chính vì vậy, muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội là phải chú ý hạt nhân cho tốt” [100].
Chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định hôn nhân là cơ sở của gia đình, gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng để hình thành và giáo dục nhân cách công dân, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trên cơ sở đó, các bản hiến pháp của nước ta từ năm 1946 đến nay đều khẳng định vai trò bảo hộ hôn nhân và gia đình của Nhà nước [84, 74, 76, 78]. Trên cơ sở Hiến pháp, luật hình sự với chức năng bảo vệ đã góp phần quan trọng vào việc duy trì, phát triển quan hệ hôn nhân và gia đình (HNGĐ) tiến bộ trong xã hội ta. Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009 (sau đây gọi tắt là BLHS năm 1999) đã dành hẳn một chương riêng để quy định về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ với 07 điều luật quy định về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ, làm cơ sở để trừng trị người có hành vi xâm phạm quan hệ HNGĐ ở mức độ cao, thông qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa loại tội phạm này.
Cùng với Hiến pháp, đạo luật về HNGĐ và các đạo luật có liên quan khác, BLHS đã góp phần tích cực trong việc bảo vệ và tạo môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển của các quan hệ HNGĐ XHCN với các nguyên tắc tiến bộ như hôn nhân tự nguyện, bình đẳng, một vợ một chồng. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mặc dù pháp luật hình sự có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và phát triển các quan hệ HNGĐ song trong quá trình thực thi pháp luật, một số quy định của BLHS năm 1999 và của các văn bản quy phạm pháp luật hình sự khác về các tội phạm xâm phạm chế độ HNGĐ còn chưa rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu không thống nhất và khó áp dụng. Trong xã hội vừa mới xuất hiện một số hành vi nguy hiểm xâm hại một cách đáng kể đến các quan hệ HNGĐ nhưng chưa được tội phạm hóa là sự tiềm ẩn những nguy cơ đe dọa đến chế độ HNGĐ, đe dọa sự phát triển lành mạnh của các tế bào xã hội. Một số tội xâm phạm chế độ HNGĐ quy định hình phạt chưa tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, chưa có sự phân hóa trách nhiệm hình sự (TNHS) và chưa bảo đảm nguyên tắc công bằng của luật hình sự.
Bên cạnh đó, cách quy định về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ trong một số điều luật còn mắc những lỗi kỹ thuật không đáng có, chưa xứng tầm với vai trò xương sống trong hệ thống pháp luật Việt Nam của BLHS. Trong đời sống pháp luật đã bộc lộ một số hạn chế, yếu kém về năng lực của cán bộ trong việc thực thi pháp luật, khiến tình hình tội phạm về HNGĐ có chiều hướng tiếp tục gia tăng trong khi thực tiễn xử lý hình sự lại không đáng kể. BLHS vì thế mà mất đi tính răn đe và phòng ngừa, người phạm tội trở nên coi thường pháp luật, gây giảm sút sự tin tưởng của nhân dân đối với Nhà nước. Trong khoảng thời gian 16 năm kể từ khi BLHS năm 1999 được ban hành đến nay, Việt Nam đã tham gia thêm nhiều tổ chức quốc tế, trở thành thành viên của nhiều điều ước quốc tế đa phương và thiết lập quan hệ hợp tác song phương với nhiều quốc gia trên thế giới.
Đây là nhu cầu tất yếu của các quốc gia trước xu thế hội nhập quốc tế trên mọi phương diện, đặc biệt là phương diện phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền con người. Trong khi đó, các quy định của Bộ luật này về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ vẫn không có gì thay đổi, mặc dù BLHS đã từng được sửa đổi, bổ sung năm 2009. Hiến pháp Việt Nam năm 2013, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Bộ luật Dân sự năm 2015 là những đạo luật quan trọng có tác động mạnh mẽ đến lĩnh vực HNGĐ khiến các quy định của BLHS năm 1999 và những văn bản quy phạm 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật hình sự hiện hành về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ không còn phù hợp nữa. Thêm vào đó, BLHS năm 2015 vừa được ban hành nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội trong thời kỳ mới, tuy nhiên, những quy định của BLHS này về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ chưa khắc phục triệt để được sự bất cập của những quy định tương ứng trong BLHS năm 1999, do đó cần được tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện nhằm đáp ứng được đòi hỏi về tính thống nhất trong một chỉnh thể của hệ thống pháp luật Việt Nam.
Nhiệm vụ cải cách tư pháp theo tinh thần của Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về "Một số nhiệm vụ trọng tâm trong công tác tư pháp trong thời gian tới" và Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 về "Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020" đòi hỏi phải hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự và thủ tục tố tụng tư pháp. Theo đó, những quy định của luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ cần được tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu đề cao hiệu quả phòng ngừa, tăng cường tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội, đồng thời tội phạm hóa những hành vi nguy hiểm cho xã hội mới xuất hiện trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế đầy đủ Xuất phát từ những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh khẳng định việc lựa chọn đề tài “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo luật hình sự Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ nhằm tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ là hoàn toàn cấp thiết, phù hợp với pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia, trở thành công cụ hữu hiệu trong đấu tranh phòng và chống các tội xâm phạm chế độ HNGĐ, góp phần bảo vệ trật tự xã hội và sự phát triển lành mạnh của các quan hệ HNGĐ. Mục đích nghiên cứu Luận án làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về các tội xâm phạm chế độ 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HNGĐ trong pháp luật hình sự; trên cơ sở phân tích các quy định của pháp luật hình sự hiện hành và thực tiễn áp dụng, đề xuất tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ. Đối tƣợng nghiên cứu Luận án nghiên cứu về những quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ; những vấn đề lý luận liên quan và thực tiễn xét xử 10 năm trở lại đây đối với các tội xâm phạm chế độ HNGĐ ở Việt Nam; và kinh nghiệm lập pháp của một số nước trên thế giới về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ.
Phạm vi nghiên cứu Dưới cách tiếp cận của luật hình sự, luận án xác định phạm vi nghiên cứu là những vấn đề về tội phạm, hình phạt cũng như các vấn đề liên quan đến việc xây dựng và thực thi pháp luật hình sự đối với các tội phạm trực tiếp xâm hại chế độ HNGĐ. Các nội dung về xã hội học, tội phạm học và tố tụng hình sự… không phải là phạm vi nghiên cứu của đề tài, nhưng luận án cũng vẫn sử dụng khi giải quyết các vấn đề của luật hình sự có liên quan. Việc nghiên cứu so sánh với pháp luật nước ngoài về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ chỉ nhằm mục đích tham khảo và tăng cường tính thuyết phục cho những lập luận phân tích, đánh giá hoặc kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam. Ngoài ra, việc nghiên cứu về thực tiễn xét xử các tội xâm phạm chế độ HNGĐ ở Việt Nam được giới hạn trong khoảng thời gian từ 2006-2015 nhằm tổng kết thực tiễn, làm cơ sở cho những kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật hình sự trong việc xử lý các tội phạm này.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Về mặt khoa học, Luận án làm sáng tỏ một số khái niệm như chế độ HNGĐ, các tội xâm phạm chế độ HNGĐ, đồng thời phân tích cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ HNGĐ trong luật hình sự. Luận án cũng phân tích và chỉ ra những đặc điểm pháp lý đặc trưng của các tội xâm phạm chế độ HNGĐ theo quy định của BLHS Việt Nam năm 1999 và làm rõ sự khác biệt của nhóm tội phạm này so vơi với một số tội phạm khác có liên quan… 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận án sẽ là công trình đầu tiên nghiên cứu về lịch sử lập pháp đối với các tội xâm phạm chế độ HNGĐ một cách đầy đủ và có hệ thống về trình tự thời gian, phác họa một bức tranh tổng thể về các tội xâm phạm chế độ HNGĐ trong lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam nhằm phân tích và chỉ rõ những giá trị kế thừa cần hoặc nên tiếp tục áp dụng trong lập pháp hình sự và trong áp dụng pháp luật hình sự ở nước ta hiện nay.