Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật trồng đậu tương xen bưởi diễn tại Bắc Giang

Luận án tiến sĩ kỹ thuật phân tích nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng đậu tương xen với cây bưởi diễn tại tỉnh bắc giang, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm,

• Tác giả: Hoàng Thị Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Trường
• Trường học: Đại học Nông – Lâm Bắc Giang
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Biện Pháp Trồng Đậu Tương Xen Bưởi Diễn Tại Bắc Giang
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết đề tài
• Mục tiêu của đề tài
• Mục tiêu chung
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Ý nghĩa khoa học của đề tài
• Những đóng góp mới của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng của cây đậu tương
• 1.1.1. Yêu cầu sinh thái cây đậu tương
• 1.1.2. Yêu cầu dinh dưỡng cây đậu tương
• 1.2. Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng cây bưởi Diễn
• 1.2.1. Yêu cầu sinh thái cây bưởi Diễn
• 1.2.2. Yêu cầu dinh dưỡng cây bưởi Diễn
• 1.3. Tình hình sản xuất đậu tương và bưởi trên thế giới và Việt Nam
• 1.3.1. Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình sản xuất đậu tương tại Việt Nam
• 1.4. Một số kết quả nghiên cứu về đậu tương trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4.1. Kết quả nghiên cứu về giống đậu tương
• 1.4.2. Kết quả nghiên cứu về thời vụ trồng đậu tương trên thế giới và Việt Nam
• 1.4.3. Kết quả nghiên cứu về phân bón cho cây đậu tương
• 1.4.4. Kết quả nghiên cứu về mật độ trồng đậu tương
• 1.4.5. Kết quả nghiên cứu về trồng xen đậu tương với cây trồng khác
• 1.5. Đặc điểm đất canh tác và điều kiện tự nhiên tại Bắc Giang
• 1.5.1. Đặc điểm đất canh tác của tỉnh Bắc Giang
• 1.5.2. Phân bố và thực trạng chất lượng đất xám bạc màu tại Bắc Giang
• 1.5.3. Điều kiện tự nhiên của huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang
• 2. Chương 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu xác định giống đậu tương thích hợp với điều kiện trồng xen với cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang
• 2.3.2. Xác định ảnh hưởng thời vụ trồng đến sinh trưởng, phát triển và năng suất của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng xen cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang
• 2.3.3. Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng và lượng bón phân NPK đến sinh trưởng, năng suất giống ĐT32 trồng xen trong vườn cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang
• 2.3.4. Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng và lượng bón phân NPK đến sinh trưởng, năng suất giống ĐT51 trồng xen cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang
• 2.3.5. Xây dựng mô hình trồng đậu tương xen trong vườn bưởi Diễn tại Việt Yên tỉnh Bắc Giang
• 2.4. Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 2.4.1. Đặc điểm sinh trưởng của cây đậu tương
• 2.4.2. Đánh giá đặc điểm sinh trưởng cây bưởi Diễn (Nội dung 2,3,4,5)
• 2.4.3. Chỉ tiêu tính chất đất trồng (Nội dung 5)
• 2.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả xác định dòng/giống đậu tương thích hợp trồng xen cây bưởi Diễn tại Bắc Giang
• 3.1.1. Thời gian sinh trưởng của các giống đậu tương trồng xen cây bưởi Diễn tại Bắc Giang
• 3.1.2. Đặc điểm chiều cao cây và số cành cấp 1 của 11 giống đậu tương trồng xen bưởi Diễn giai đoạn KTCB tại tỉnh Bắc Giang
• 3.1.3. Chỉ số diện tích lá của 11 giống đậu tương trồng xen cây ăn quả có múi tại Bắc Giang
• 3.1.4. Khối lượng chất khô của 11 giống đậu tương trồng xen cây ăn quả có múi tại Bắc Giang
• 3.1.5. Khả năng hình thành nốt sần của các giống đậu tương trồng xen cây bưởi Diễn tại Bắc Giang
• 3.1.6. Tình hình sâu, bệnh hại của của 11 giống đậu tương trồng xen bưởi Diễn giai đoạn KTCB tại Bích Động, Việt Yên, Bắc Giang
• 3.1.7. Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của 11 giống đậu tương trồng xen trong vườn bưởi Diễn giai đoạn KTCB tại Bích Động, Việt Yên, Bắc Giang
• 3.1.8. Ảnh hưởng của trồng xen đậu tương đến sinh trưởng, phát triển cây bưởi Diễn tại Bắc Giang
• 3.2. Đánh giá ảnh hưởng của thời vụ trồng đến sinh trưởng, phát triển và năng suất một số giống đậu tương ĐT32, ĐT51 trồng xen cây bưởi Diễn tại Bắc Giang
• 3.2.1. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến thời gian sinh trưởng của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng vụ Đông 2018 và vụ Xuân 2019
• 3.2.2. Ảnh hưởng thời vụ trồng đến chiều cao cây và số cành cấp 1 của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng vụ Đông 2018 và vụ Xuân 2019
• 3.2.3. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến diện tích lá và khối lượng chất khô của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng xen bưởi tại Việt Yên, Bắc Giang
• 3.2.4. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến khả năng hình thành nốt sần của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng xen bưởi Diễn tại Việt Yên, tỉnh Bắc Giang
• 3.2.5. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến các yếu tố cấu thành năng suất của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng xen cây bưởi Diễn tại Việt Yên, Bắc Giang
• 3.2.6. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến tình hình một số sâu, bệnh hại chính trên giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng xen bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang
• 3.2.7. Ảnh hưởng của thời vụ trồng đến năng suất của giống đậu tương ĐT51, ĐT32 trồng xen bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang
• 3.2.8. Ảnh hưởng của thời vụ trồng giống đậu tương ĐT51, ĐT32 đến tình hình sâu, bệnh hại trên cây bưởi Diễn tại Bích Động Việt yên Bắc Giang
• 3.3. Ảnh hưởng của mật độ trồng và lượng phân bón đến sinh trưởng, phát triển và năng suất của giống đậu tương ĐT32 trồng xen bưởi Diễn GĐKTCB tại Bích Động, Viêt Yên, Bắc Giang
• 3.3.1. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến tỷ lệ mọc và thời gian sinh trưởng của giống đậu tương ĐT32 trồng xen bưởi Diễn thời kỳ KTCB tại Bích Động, Việt Yên, Bắc Giang
• 3.3.2. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến sinh trưởng giống đậu tương ĐT32 trồng xen trong vườn bưởi Diễn thời kỳ KTCB tại Bích Động, Việt Yên Bắc Giang
• 3.3.3. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến lượng nốt sần của giống đậu tương ĐT32 trồng xen bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.3.4. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến tình hình sâu, bệnh hại của giống đậu tương ĐT32
• 3.3.5. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của giống đậu tương ĐT32 trồng xen bưởi Diễn thời kỳ KTCB tại Bích Động, Việt Yên, Bắc Giang
• 3.3.6. Hiệu quả kinh tế của giống đậu tương ĐT32 ở mật độ và các mức phân bón khác nhau với cây bưởi Diễn tại huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang
• 3.4. Kết quả xác định mật độ và liều lượng bón phân đối với giống đậu tương ĐT51 trồng xen trong vườn bưởi Diễn GĐKTCB tại Việt Yên, Bắc Giang
• 3.4.1. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến chiều cao thân chính và số cành cấp 1 của giống đậu tương ĐT51 trồng xen bưởi Diễn thời kỳ KTCB tại Bích Động, Việt Yên Bắc Giang
• 3.4.2. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến chỉ số diện tích lá của giống đậu tương ĐT51 trồng xen bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.4.3. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến khối lượng chất khô của giống đậu tương ĐT51 trồng xen bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.4.4. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến lượng nốt sần của giống đậu tương ĐT51 trồng xen bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.4.5. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến tình hình sâu, bệnh hại của giống đậu tương ĐT51 trồng xen bưởi Diễn
• 3.4.6. Ảnh hưởng của mật độ trồng và công thức phân bón đến các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của giống đậu tương ĐT51 trồng xen trong vườn bưởi Diễn GĐKTCB tại Bích Động, Việt Yên, Bắc Giang
• 3.4.7. Hiệu quả kinh tế của giống đậu tương ĐT51 ở mật độ và các mức phân bón khác nhau
• 3.5. Kết quả xây dựng mô hình trồng đậu tương xen trong vườn Bưởi tại Việt Yên, Bắc Giang
• 3.5.1. Kết quả theo dõi khả năng sinh trưởng và năng suất của mô hình trồng xen giống đậu tương ĐT32, ĐT32 tại Việt Yên, Bắc Giang
• 3.5.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình
• 3.5.3. Tác động của mô hình trồng xen đối với cây trồng chính và đất canh tác tại Việt Yên, Bắc Giang
• 3.5.4. Tác động của việc trồng xen đậu tương đến dinh dưỡng đất vườn cây bưởi Diễn giai đoạn KTCB tại huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc phát triển các biện pháp canh tác nhằm tối ưu hóa việc trồng đậu tương xen với cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang. Đậu tương, một loại cây họ đậu, không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn có khả năng cải tạo đất thông qua việc cố định Nitơ. Việc trồng xen này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu cỏ dại và sâu bệnh. Theo số liệu từ Tổng cục thống kê, diện tích cây ăn quả tại Bắc Giang đã tăng đáng kể, trong đó bưởi Diễn là một trong những cây trồng chủ lực. Việc nghiên cứu các kỹ thuật trồng cây phù hợp sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp bền vững.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Tại Bắc Giang, diện tích trồng cây ăn quả, đặc biệt là bưởi Diễn, đang gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, trong giai đoạn kiến thiết cơ bản, diện tích đất trống chưa được sử dụng hiệu quả. Việc trồng đậu tương xen với bưởi Diễn không chỉ giúp tận dụng đất mà còn cải thiện năng suất cây trồng. Theo nghiên cứu của Hà Thị Thanh Đoàn và cộng sự (2017), cây đậu tương có khả năng cải tạo đất rất tốt, giúp tăng cường độ phì nhiêu của đất. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nông nghiệp hiện đại, nơi mà việc sử dụng đất hiệu quả là một trong những yếu tố quyết định đến thành công của sản xuất nông nghiệp.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua việc xác định các giống đậu tương phù hợp với điều kiện trồng xen cây bưởi Diễn. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát thực địa, thí nghiệm đồng ruộng và phân tích số liệu. Các chỉ tiêu sinh trưởng của cây đậu tương như chiều cao cây, số cành cấp 1, chỉ số diện tích lá (LAI) và khối lượng chất khô được theo dõi và đánh giá. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng xem xét ảnh hưởng của mật độ trồng và lượng phân bón đến năng suất và chất lượng của giống đậu tương. Kết quả từ các thí nghiệm này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng mô hình trồng xen hiệu quả tại Bắc Giang.

2.1. Xác định giống đậu tương

Việc lựa chọn giống đậu tương phù hợp là rất quan trọng trong nghiên cứu này. Các giống như ĐT32 và ĐT51 được lựa chọn để thử nghiệm do khả năng sinh trưởng tốt và năng suất cao. Nghiên cứu sẽ đánh giá khả năng thích nghi của các giống này khi trồng xen với cây bưởi Diễn. Theo Khan et al. (2018), mật độ trồng thích hợp có thể cải thiện cấu trúc quần thể thực vật, từ đó nâng cao năng suất. Việc xác định thời vụ trồng cũng là một yếu tố quan trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển và năng suất của cây đậu tương.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc trồng đậu tương xen với bưởi Diễn tại Bắc Giang mang lại nhiều lợi ích. Các chỉ tiêu sinh trưởng của cây đậu tương như chiều cao, số cành cấp 1 và khối lượng chất khô đều đạt kết quả khả quan. Năng suất của các giống đậu tương cũng được cải thiện đáng kể khi trồng xen. Đặc biệt, việc trồng xen không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng đất, giảm thiểu sâu bệnh. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các biện pháp canh tác hợp lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nông dân.

3.1. Tác động đến cây bưởi Diễn

Việc trồng xen đậu tương không chỉ có lợi cho cây đậu mà còn ảnh hưởng tích cực đến cây bưởi Diễn. Nghiên cứu cho thấy cây bưởi phát triển tốt hơn khi có sự hiện diện của cây đậu tương, nhờ vào việc cải thiện dinh dưỡng đất và giảm cỏ dại. Điều này cho thấy rằng việc áp dụng mô hình trồng xen có thể là một giải pháp bền vững cho nông nghiệp tại Bắc Giang, giúp tăng cường sản xuất và bảo vệ môi trường.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc trồng đậu tương xen với bưởi Diễn tại Bắc Giang là một phương pháp canh tác hiệu quả, giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng đất. Các biện pháp canh tác được đề xuất trong nghiên cứu này có thể được áp dụng rộng rãi trong sản xuất nông nghiệp tại địa phương. Để đạt được hiệu quả tối ưu, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các kỹ thuật trồng xen, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, hướng dẫn cho nông dân về lợi ích của mô hình này.

4.1. Đề xuất cho nông dân

Nông dân cần được hướng dẫn cụ thể về cách thức trồng xen, lựa chọn giống và thời vụ trồng phù hợp. Việc áp dụng các kỹ thuật trồng cây tiên tiến sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng trong việc cung cấp thông tin và tài liệu liên quan đến mô hình trồng xen này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ nông nghiệp với đề tài "Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật trồng đậu tương xen với cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Hoàng Thị Mai, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Trường và NGƯT. Nguyễn Văn Vượng, tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (bảo vệ năm 2023). Luận án thuộc chuyên ngành Khoa học cây trồng, mã số 9620110.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Cây đậu tương (Glycine max Merrill., họ Đậu Fabaceae, bộ Fabales) là cây thực phẩm có giá trị kinh tế và dinh dưỡng cao, cung cấp protein cho người và nguyên liệu cho ngành chăn nuôi, công nghiệp chế biến, dược liệu. Nhờ hệ vi khuẩn nốt sần cộng sinh ở rễ, đậu tương có khả năng cố định nitơ tự do từ không khí thành đạm sinh học, đồng thời phần sinh khối thân lá sau thu hoạch là nguồn phân xanh hữu cơ cải tạo độ phì cho đất.

Tại tỉnh Bắc Giang, theo số liệu thống kê giai đoạn 2015 – 2022, diện tích cây ăn quả toàn tỉnh đạt 45.404 ha. Trong đó, diện tích cây ăn quả có múi (bưởi Diễn, cam, chanh) tăng lên 9.800 ha với sản lượng khoảng 84 nghìn tấn, riêng diện tích bưởi Diễn đạt 5,6 nghìn ha. Vườn bưởi Diễn thường được thiết kế với khoảng cách giữa hai hàng từ 4 – 5 m. Trong thời kỳ kiến thiết cơ bản (cây từ 2 – 3 tuổi), độ che phủ tán cây chỉ chiếm khoảng 30% – 33% diện tích đất, để lại khoảng 67% – 70% diện tích đất trống giữa các hàng. Thực trạng này dẫn đến việc cỏ dại phát triển mạnh, làm nơi trú ngụ cho sâu bệnh gây hại và gây xói mòn, rửa trôi dinh dưỡng đất. Việc người trồng lạm dụng thuốc trừ cỏ hóa học định kỳ làm đất bị chai cứng, thoái hóa. Một số mô hình trồng xen rau màu tự phát gặp trở ngại do chi phí công lao động cao nhưng hiệu quả kinh tế thấp. Do đó, việc nghiên cứu tuyển chọn giống đậu tương và xây dựng quy trình kỹ thuật canh tác xen canh hợp lý nhằm tăng hiệu quả sử dụng đất, nâng cao thu nhập và cải tạo độ phì nhiêu của đất là khoảng trống thực tiễn cấp thiết cần giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu chung: Xác định được một số biện pháp kỹ thuật trồng đậu tương xen với cây bưởi Diễn tại tỉnh Bắc Giang.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xác định được một số dòng/giống đậu tương thích hợp trồng xen với cây bưởi Diễn tại Việt Yên, Bắc Giang.
   • Xác định được một số biện pháp kỹ thuật (thời vụ, mật độ, phân bón) thích hợp cho đậu tương trồng xen với cây bưởi Diễn tại Việt Yên, Bắc Giang.
   • Xây dựng được mô hình trồng xen đậu tương với cây bưởi Diễn tại Việt Yên, Bắc Giang.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: 11 giống đậu tương được chọn tạo từ các Viện và Trung tâm nghiên cứu trong nước (bao gồm các giống ĐT51, ĐT32, DT84, ĐT26, ĐT30, ĐT31, ĐT34, ĐT35, DT215, DT218...); vườn bưởi Diễn từ 2 – 3 tuổi (giai đoạn kiến thiết cơ bản), cây sinh trưởng đồng đều và ít sâu bệnh hại.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Địa bàn thực nghiệm: Xã Bích Động và xã Thượng Lan, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang.
  • Điều kiện canh tác: Trồng xen giữa các hàng bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản.
  • Thời gian thực hiện: Từ tháng 5/2017 đến tháng 12/2020.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được luận án tổng quan

1. Nghiên cứu về giống đậu tương:

   • Trên thế giới: Henry Nguyễn (2010) tổng kết hệ thống nguồn gen đậu tương với 45.038 mẫu giống tại hơn 70 quốc gia; Cober et al. (2005) nghiên cứu phối hợp phương pháp lai hữu tính truyền thống và công nghệ sinh học; Du Y. (2020) đánh giá phản ứng sinh lý chịu hạn của giống Heinong84 và Hefeng46 qua hoạt tính enzyme chống oxy hóa và nitrate reductase; Peder K et al. (2021) phân tích mối tương quan giữa đặc tính di truyền của giống với mùa vụ và điều kiện sinh thái.
   • Tại Việt Nam: Ngô Thế Dân và cs. (1999) ghi nhận 15 giống đậu tương quốc gia (ĐT80, DT84, DT90...); Nguyễn Thị Loan và cs. (2018) đánh giá giống ĐT26 (lai giữa ĐT2000 x ĐT12); Trần Thị Trường và cs. (2012, 2015, 2019a) và Phạm Thị Thu Huyền và cs. (2017) nghiên cứu tuyển chọn các giống ĐT51, ĐT30, ĐT31 và ứng dụng hạt nano kim loại (Fe, Cu, Co) trong xử lý hạt giống; Phạm Thị Bảo Chung và cs. (2019) cải tiến giống DT2008 bằng chiếu xạ tia gamma Co60; Lê Quý Tường và cs. (2021) khảo nghiệm các giống mới DT215, DT218; Phạm Thị Xuân và cs. (2021) nghiên cứu giống ĐT32 thích ứng úng; Nguyễn Văn Chương và cs. (2016) chọn tạo giống HLĐN 910 thích nghi thâm canh.

2. Nghiên cứu về thời vụ gieo trồng:

   • Thế giới: Lawn et al. (1985) xác định tổng tích ôn của giống chín sớm (1700 – 2200°C) và giống chín muộn (3200 – 3800°C); Naoki Matsuo et al. (2016) phân tích hiệu quả gieo sớm tại Mỹ; Etsushi Kumagai và Tomoki Takahashi (2019, 2021) chỉ ra việc gieo muộn làm giảm thời gian sinh trưởng sinh thực, giảm bức xạ tích lũy, số đốt và khối lượng chất khô.
   • Việt Nam: Vũ Đình Chính, Ninh Thị Phíp (2003) nghiên cứu thời vụ giống D140; Hà Thị Thanh Đoàn và cs. (2017) xác lập khung thời vụ cho miền Bắc; Trần Thị Trường và Trần Quốc Việt (2017) xác định thời vụ vụ Đông cho 15 giống đậu tương tại 4 tỉnh phía Bắc; Lê Thị Thoa và cs. (2017) nghiên cứu thời vụ giống ĐT51 trong vụ Hè tại Thái Bình.

3. Nghiên cứu về phân bón và dinh dưỡng:

   • Thế giới: Dilfuza Egamberdieva et al. (2018) và Di W et al. (2010) nghiên cứu tương tác giữa N, P, Mg và khả năng cố định đạm của Rhizobia; Slawomir Kocira (2019) và Gai ZJ et al. xác định liều lượng phân đạm bón bổ sung tối ưu (N50); Anil K Dogra et al. (2014) và Dickson et al. (1987) khẳng định vai trò của lân đối với nốt sần và xử lý đất chua; Warlles Domingos Xavier et al. đánh giá liều lượng kali (120 kg/ha); B. Mekki và Amal G. Ahmed (2005) nghiên cứu phối hợp phân hữu cơ, phân vi sinh và nấm men.
   • Việt Nam: Vũ Tiến Bình và Nguyễn Việt Long (2015), Nguyễn Thị Lan Anh và Nguyễn Thu Hà (2019) nghiên cứu đặc tính hút dinh dưỡng khoáng; Trần Danh Thìn (2001) xác lập công thức bón khoáng cân đối trên đất chua bạc màu; Phạm Thị Xuân và cs. (2021) nghiên cứu phân bón cho giống ĐT32 tại Hà Nội; Trần Minh Quân và Vũ Thị Ánh (2021) xác định hiệu quả của 60 kg P2O5/ha kết hợp phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh trên giống Cúc bóng.

4. Nghiên cứu về mật độ gieo trồng:

   • Thế giới: Ablett et al., S. Knezevic et al. (2003), Igor Oliveri Soares et al. (2015), Sobko et al. (2019), Janusz Prusinki et al. (2020) và Rebilas K et al. (2020) nghiên cứu mối quan hệ giữa mật độ gieo, khoảng cách hàng với chỉ số diện tích lá, cấu trúc phân cành và năng suất hạt.
   • Việt Nam: Lưu Thị Xuyến (2011), Trần Tuấn Anh và cs. (2019), Trần Thị Trường (2013, 2017) khảo sát các thang mật độ từ 10 đến 65 cây/m² trên các giống ĐT26, ĐVN6, ĐT51.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào kỹ thuật trồng thuần đậu tương trên đất chuyên màu hoặc đất 2 vụ lúa sau thu hoạch. Các nghiên cứu về trồng xen đậu tương trong vườn cây ăn quả có múi thời kỳ kiến thiết cơ bản tại vùng Trung du và miền núi phía Bắc, đặc biệt trên nền đất xám bạc màu huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, còn rất hạn chế và chưa có quy trình kỹ thuật chuẩn hóa về bộ giống, thời vụ, mật độ và liều lượng phân bón NPK kết hợp phân hữu cơ vi sinh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết sinh thái nông nghiệp đa tầng (canh tác xen canh tận dụng không gian dinh dưỡng và ánh sáng) và lý thuyết dinh dưỡng khoáng cây trồng:

• Đặc tính sinh thái đậu tương: Đậu tương bão hòa ánh sáng ở cường độ 23.680 lux (khoảng 20% – 30% ánh sáng mặt trời trưa hè), là cây ngày ngắn có khả năng sinh trưởng dưới tán hở của vườn cây ăn quả thời kỳ kiến thiết cơ bản mà không cạnh tranh gay gắt về ánh sáng.
• Quan hệ cộng sinh cố định đạm: Vi khuẩn Bradyrhizobium japonicum hình thành nốt sần ở rễ, cung cấp từ 40% – 70% nhu cầu đạm của cây đậu tương và để lại sinh khối giàu đạm cho đất, hỗ trợ cải tạo đất xám bạc màu vốn nghèo dinh dưỡng.
• Tương tác không gian bộ rễ: Hệ rễ đậu tương phân bố nông ở tầng mặt (0 – 20 cm) tận dụng diện tích đất trống giữa hai hàng cây bưởi Diễn, hạn chế rửa trôi và giữ ẩm cho đất mà không làm tổn thương tầng rễ sâu của cây bưởi.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án áp dụng phương pháp thực nghiệm đồng ruộng kết hợp phân tích phòng thí nghiệm:

• Bố trí thí nghiệm: Các thí nghiệm được bố trí theo phương pháp khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) hoặc ô lớn – ô nhỏ (Split-plot) với 3 lần nhắc lại.
  • Nội dung 1: So sánh, đánh giá 11 giống đậu tương trồng xen bưởi Diễn KTCB.
  • Nội dung 2: Thí nghiệm thời vụ (vụ Đông và vụ Xuân) đối với 2 giống triển vọng (ĐT51, ĐT32).
  • Nội dung 3 & 4: Thí nghiệm 2 yếu tố gồm mật độ (M1, M2, M3...) và công thức phân bón NPK kết hợp hữu cơ vi sinh và vôi cho giống ĐT32 và ĐT51.
  • Nội dung 5: Xây dựng mô hình trình diễn sản xuất tại xã Bích Động và Thượng Lan, Việt Yên.
• Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi:
  • Chỉ tiêu sinh trưởng đậu tương: Tỷ lệ mọc mầm, thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng (ngày), chiều cao thân chính (cm), số cành cấp 1, chỉ số diện tích lá (LAI), khối lượng chất khô tích lũy (g/cây), số lượng và khối lượng nốt sần hữu hiệu (NSHH).
  • Tình hình sâu bệnh hại: Tỷ lệ hại và chỉ số bệnh lở cổ rễ, sâu đục quả, sâu cuốn lá, bệnh gỉ sắt, phấn trắng theo quy chuẩn khảo nghiệm quốc gia.
  • Yếu tố cấu thành năng suất và năng suất: Số quả chắc/cây, tỷ lệ quả 1, 2, 3 hạt, khối lượng 1000 hạt (P1000, g), năng suất lý thuyết (NSLT, tấn/ha) và năng suất thực thu (NSTT, tấn/ha).
  • Chỉ tiêu sinh trưởng bưởi Diễn: Đường kính gốc, đường kính tán, chiều cao cây, mức độ phát sinh sâu bệnh.
  • Chỉ tiêu hóa tính đất: pHKCl, mùn tổng số (OM %), đạm tổng số (N %), lân tổng số và lân dễ tiêu (P2O5), kali tổng số và kali dễ tiêu (K2O) trước và sau các chu kỳ trồng xen.
  • Đánh giá hiệu quả kinh tế: Tổng thu, tổng chi phí đầu tư, lãi thuần và tỷ suất lợi nhuận (VCR - Value Cost Ratio).
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu thực nghiệm được xử lý thống kê sinh học (ANOVA) qua phần mềm chuyên dụng (như IRRISTAT, Excel) để kiểm định sai khác trung bình bằng trắc nghiệm LSD hoặc Duncan ở mức xác suất sai số p < 0,05.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu thực nghiệm thu thập từ các công thức thí nghiệm đồng ruộng tại Bích Động và Thượng Lan, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang (2017 – 2020).
• Dữ liệu thứ cấp: Số liệu khí tượng thủy văn tỉnh Bắc Giang, số liệu thống kê sản xuất nông nghiệp từ FAOSTAT, Tổng cục Thống kê Việt Nam, Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Bắc Giang, Chi cục Thống kê huyện Việt Yên.

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần mở đầu xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài: giải quyết mâu thuẫn giữa diện tích đất trống lớn trong vườn bưởi Diễn 2 – 3 tuổi (chiếm 67% – 70%) tại Bắc Giang với chi phí làm cỏ, nguy cơ thoái hóa đất và nhu cầu tăng thu nhập trên đơn vị diện tích. Xác định rõ mục tiêu, đối tượng (11 giống đậu tương, vườn bưởi Diễn KTCB), địa bàn nghiên cứu (huyện Việt Yên, Bắc Giang) và thời gian thực hiện từ 5/2017 đến 12/2020.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa toàn diện các tài liệu lý thuyết và thực tiễn liên quan đến đề tài:

• Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng: Phân tích nhu cầu nhiệt độ, ánh sáng (đậu tương cần bão hòa ở 23.680 lux; bưởi thích hợp ánh sáng tán xạ 10.000 – 15.000 lux), nước tưới và đất trồng của đậu tương và bưởi Diễn; vai trò cụ thể của N, P, K, Ca và các vi lượng Mo, B đối với sự hình thành nốt sần và năng suất hạt.
• Tình hình sản xuất toàn cầu và trong nước:
  • Sản xuất đậu tương thế giới (2015 – 2020) đạt 353,46 triệu tấn (năm 2020) với các quốc gia dẫn đầu gồm Mỹ (112,55 triệu tấn), Brazil (121,79 triệu tấn), Argentina (48,79 triệu tấn) và Trung Quốc (19,6 triệu tấn).
  • Sản xuất đậu tương Việt Nam giảm mạnh từ 197,8 nghìn ha (2010) xuống còn 36,8 nghìn ha (2021), sản lượng đạt 59,1 nghìn tấn, khiến Việt Nam phải nhập khẩu gần 2 triệu tấn/năm.
  • Sản xuất bưởi thế giới đạt 9,35 triệu tấn (2020), trong đó Trung Quốc đạt 5,18 triệu tấn. Tại Việt Nam, diện tích bưởi năm 2021 đạt 80,3 nghìn ha với sản lượng 1.039,7 nghìn tấn.

Năm	Diện tích đậu tương thế giới (triệu ha)	Năng suất thế giới (tấn/ha)	Sản lượng thế giới (triệu tấn)	Diện tích đậu tương VN (nghìn ha)	Năng suất VN (tấn/ha)	Sản lượng VN (nghìn tấn)
2015	120,79	2,67	323,19	100,80	1,45	145,50
2016	121,84	2,75	335,50	96,60	1,61	160,70
2017	123,55	2,85	352,64	68,40	1,49	101,70
2018	124,92	2,79	348,71	53,30	1,52	81,30
2019	121,53	2,76	336,33	49,22	1,57	77,30
2020	126,95	2,78	353,46	41,60	1,57	65,40
2021	-	-	-	36,80	1,60	59,10

• Đặc điểm vùng đất nghiên cứu: Tổng quan phân bố đất xám bạc màu tại Bắc Giang và điều kiện khí tượng nông nghiệp huyện Việt Yên, xác lập điều kiện thích hợp cho cây đậu tương vụ Xuân và vụ Đông.

Chương 2: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết vật liệu (11 giống đậu tương, phân bón HCVS Sông Gianh, đạm urê, supe lân, kali clorua, vôi bột), quy trình bố trí thí nghiệm, các công thức thí nghiệm và phương pháp thu thập, phân tích chỉ tiêu:

• Thí nghiệm 1: Khảo nghiệm 11 giống đậu tương trồng xen.
• Thí nghiệm 2: Đánh giá 3 thời vụ gieo trồng trong vụ Đông và vụ Xuân đối với giống ĐT32 và ĐT51.
• Thí nghiệm 3 & 4: Nghiên cứu mật độ gieo (30, 35, 40, 45 cây/m²) kết hợp 4 mức phân bón NPK trên nền phân hữu cơ vi sinh và vôi bột cho giống ĐT32 và ĐT51.
• Thí nghiệm 5: Mô hình sản xuất thử nghiệm và đánh giá dinh dưỡng đất.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này phản ánh các dữ liệu thực nghiệm qua các chu kỳ thí nghiệm:

1. Kết quả tuyển chọn giống đậu tương:

   • Trong số 11 giống khảo nghiệm trong vườn bưởi Diễn KTCB, hai giống ĐT51 và ĐT32 thể hiện khả năng thích nghi cao nhất: thời gian sinh trưởng phù hợp (88 – 95 ngày), khả năng tích lũy chất khô tốt, chỉ số diện tích lá tối ưu, số lượng nốt sần hữu hiệu cao, ít nhiễm sâu cuốn lá và bệnh lở cổ rễ.
   • Năng suất thực thu của ĐT51 và ĐT32 đạt mức cao nhất trong tập đoàn thí nghiệm, vượt trội so với giống đối chứng DT84 và các giống khác.

2. Ảnh hưởng của thời vụ gieo trồng:

   • Vụ Xuân: Thời vụ gieo từ ngày 14/2 đến 21/2 cho kết quả tốt nhất; thời gian sinh trưởng và điều kiện nhiệt ẩm thuận lợi giúp số quả chắc/cây và khối lượng hạt đạt tối đa, năng suất thực thu của giống ĐT32 và ĐT51 đạt từ 2,05 – 2,09 tấn/ha.
   • Vụ Đông: Thời vụ gieo từ ngày 10/9 đến 17/9 đạt năng suất cao nhất, năng suất thực thu đạt từ 2,03 – 2,06 tấn/ha. Gieo muộn sau 25/9 khiến cây gặp nhiệt độ thấp ở giai đoạn làm hạt, rút ngắn thời gian sinh trưởng và giảm năng suất rõ rệt.

3. Ảnh hưởng của mật độ và phân bón đến giống ĐT32 và ĐT51:

   • Mật độ trồng: Mật độ tối ưu là 40 cây/m². Ở mật độ này, cây đậu tương phân cành hợp lý, chỉ số LAI đạt đỉnh ở giai đoạn quả mẩy (R6) mà không bị che khuất lẫn nhau, hạn chế đổ ngã và sâu bệnh.
   • Công thức phân bón: Công thức bón kết hợp 1.000 kg phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh + 300 kg vôi bột + 30 kg N + 60 kg P2O5 + 60 kg K2O/ha cho năng suất và hiệu quả kinh tế cao nhất. Năng suất thực thu đạt trên 2,0 tấn/ha; tỷ suất lợi nhuận (VCR) đạt từ 4,15 đến 4,29.

Chỉ tiêu kỹ thuật / Kết quả	Giống ĐT32	Giống ĐT51
Thời vụ tối ưu vụ Xuân	14/2 – 21/2	14/2 – 21/2
Năng suất thực thu vụ Xuân (tấn/ha)	2,05 – 2,09	2,05 – 2,09
Thời vụ tối ưu vụ Đông	10/9 – 17/9	10/9 – 17/9
Năng suất thực thu vụ Đông (tấn/ha)	2,03 – 2,06	2,03 – 2,06
Mật độ gieo tối ưu (cây/m²)	40	40
Nền phân bón hữu cơ & vôi (kg/ha)	1.000 kg HCVS + 300 kg vôi	1.000 kg HCVS + 300 kg vôi
Liều lượng khoáng N : P2O5 : K2O (kg/ha)	30 : 60 : 60	30 : 60 : 60
Tỷ suất lợi nhuận (VCR)	4,15 – 4,29	4,15 – 4,29

4. Tác động của mô hình trồng xen đến cây bưởi Diễn và dinh dưỡng đất:
   • Đối với cây bưởi Diễn: Việc trồng xen đậu tương không làm ảnh hưởng tiêu cực đến đường kính gốc, đường kính tán và chiều cao của cây bưởi Diễn 2 – 3 tuổi. Vườn bưởi giảm đáng kể mật độ cỏ dại và giảm chi phí công làm cỏ.
   • Đối với đất canh tác: Sau 3 vụ trồng xen liên tiếp, các chỉ tiêu hóa tính đất được cải thiện rõ rệt: hàm lượng đạm tổng số tăng từ 3,63 đến 4,05 lần so với trước khi trồng; hàm lượng đạm dễ tiêu tăng 6,8 lần; hàm lượng lân và kali dễ tiêu trong tầng đất mặt cũng được gia tăng đáng kể.

Kết luận và kiến nghị

Đúc kết các phát hiện thực nghiệm về giống (ĐT51, ĐT32), kỹ thuật canh tác (thời vụ Xuân 14 – 21/2, vụ Đông 10 – 17/9, mật độ 40 cây/m², phân bón 1000 kg HCVS + 300 kg vôi + 30N + 60P2O5 + 60K2O) và tác động cải tạo đất; kiến nghị nhân rộng mô hình xen canh trong các vùng trồng bưởi Diễn KTCB tại Bắc Giang.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về phản ứng sinh trưởng, phát triển, khả năng tạo nốt sần cố định đạm và tích lũy vật chất khô của cây đậu tương khi sinh trưởng trong điều kiện trồng xen dưới tán vườn cây ăn quả có múi (bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản 2 – 3 tuổi).
2. Làm rõ cơ chế tương tác tích cực của hệ thống cây trồng xen (cây họ Đậu ngắn ngày kết hợp cây ăn quả lâu năm thời kỳ chưa khép tán) đối với việc cải thiện tính chất hóa sinh của đất xám bạc màu, đặc biệt là sự gia tăng hàm lượng đạm tổng số và đạm dễ tiêu trong đất.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Xác định được 02 giống đậu tương triển vọng gồm ĐT51 và ĐT32 có khả năng sinh trưởng tốt, kháng sâu bệnh hại chính và cho năng suất cao khi trồng xen trong vườn bưởi Diễn 2 – 3 tuổi tại Bắc Giang.
2. Xây dựng hoàn chỉnh gói biện pháp kỹ thuật canh tác đậu tương xen bưởi Diễn:
   • Thời vụ: Vụ Xuân gieo từ 14/2 – 21/2 (năng suất 2,05 – 2,09 tấn/ha); Vụ Đông gieo từ 10/9 – 17/9 (năng suất 2,03 – 2,06 tấn/ha).
   • Mật độ gieo: 40 cây/m².
   • Phân bón: 1.000 kg phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh + 300 kg vôi bột + 30 kg N + 60 kg P2O5 + 60 kg K2O trên 1 ha, cho tỷ suất lợi nhuận (VCR) từ 4,15 – 4,29.
3. Chứng minh hiệu quả cải tạo đất sau 3 vụ trồng xen liên tiếp: đạm tổng số trong đất tăng 3,63 – 4,05 lần, đạm dễ tiêu tăng 6,8 lần so với trước khi trồng, đồng thời tiết kiệm công làm cỏ và hạn chế dùng thuốc trừ cỏ hóa học.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đưa 2 giống đậu tương ĐT51 và ĐT32 cùng quy trình kỹ thuật xen canh vào cơ cấu sản xuất tại các vùng chuyển đổi trồng mới cây ăn quả có múi trên địa bàn tỉnh Bắc Giang.
• Áp dụng bón phối hợp phân hữu cơ vi sinh và vôi bột để phát huy tối đa hoạt tính cố định đạm của vi khuẩn nốt sần trên đất xám bạc màu chua nghèo dinh dưỡng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Các thí nghiệm thực địa mới được triển khai tập trung tại 2 xã (Bích Động và Thượng Lan) thuộc huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang; chưa bao phủ các tiểu vùng đất đai và khí hậu khác của tỉnh (như Lục Ngạn, Yên Thế, Tân Yên).
• Thí nghiệm xen canh mới chỉ theo dõi trên cây bưởi Diễn ở giai đoạn kiến thiết cơ bản (2 – 3 tuổi); chưa đánh giá tác động ở giai đoạn cây bắt đầu bước vào thời kỳ kinh doanh (khi tán cây giao nhau và độ che phủ ánh sáng lớn hơn).
• Luận án tập trung vào 2 vụ chính (vụ Xuân và vụ Đông), chưa đánh giá sâu vụ Hè Thu trong mô hình trồng xen.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng khảo nghiệm mô hình trồng xen giống ĐT51, ĐT32 trên các loại đất khác nhau (đất phù sa cổ, đất đồi gò) và với các đối tượng cây ăn quả có múi khác (cam, chanh, bưởi Da Xanh) tại các huyện khác của Bắc Giang và vùng Trung du miền núi phía Bắc.
• Tiếp tục theo dõi diễn biến độ phì nhiêu đất, vi sinh vật đất và sinh trưởng, năng suất quả bưởi Diễn ở các năm đầu thời kỳ kinh doanh sau nhiều năm liên tục trồng xen đậu tương.

---

Giá trị tham khảo

1. Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà khoa học chuyên ngành Khoa học cây trồng, Nông học, Đất và Dinh dưỡng cây trồng:

   • Cung cấp phương pháp luận và thiết kế thí nghiệm đồng ruộng chuẩn mực về canh tác xen canh nông nghiệp đa tầng.
   • Phần phương pháp theo dõi chỉ số diện tích lá (LAI), khối lượng chất khô, nốt sần hữu hiệu và phân tích biến động hóa tính đất là tài liệu tham khảo có giá trị thực hành cao.

2. Đối với giảng viên và sinh viên các trường đại học nông lâm:

   • Là tài liệu giảng dạy và học tập chuyên đề về kỹ thuật canh tác cây đậu đỗ, quản lý dinh dưỡng cây trồng và hệ thống nông nghiệp bền vững.

3. Đối với cán bộ khuyến nông, nhà quản lý nông nghiệp và người nông dân:

   • Quy trình kỹ thuật cụ thể (thời vụ, mật độ 40 cây/m², công thức phân bón NPK kết hợp hữu cơ vi sinh) là hướng dẫn thực hành trực tiếp giúp các nhà vườn trồng bưởi Diễn KTCB tăng thu nhập (VCR từ 4,15 – 4,29), cắt giảm chi phí trừ cỏ và bảo vệ độ phì nhiêu đất.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã lựa chọn được những giống đậu tương nào thích hợp nhất để trồng xen trong vườn bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản?

Qua khảo sát và đánh giá 11 giống đậu tương trong điều kiện trồng xen dưới tán vườn bưởi Diễn 2 – 3 tuổi tại Bích Động và Thượng Lan (Việt Yên, Bắc Giang), luận án đã xác định được 02 giống đậu tương thích hợp nhất là ĐT51 và ĐT32. Hai giống này có thời gian sinh trưởng trung bình (88 – 95 ngày), khả năng hình thành nốt sần tốt, sinh trưởng thân lá khỏe, ít nhiễm sâu bệnh chính và đạt năng suất thực thu cao nhất (trên 2,0 tấn/ha ở cả vụ Xuân và vụ Đông).

2. Thời vụ gieo trồng tối ưu cho đậu tương xen bưởi Diễn tại Bắc Giang được xác định trong khoảng thời gian nào?

Luận án xác định hai khung thời vụ tối ưu:

• Vụ Xuân: Gieo hạt từ ngày 14/2 đến 21/2, cho năng suất thực thu đạt từ 2,05 – 2,09 tấn/ha.
• Vụ Đông: Gieo hạt từ ngày 10/9 đến 17/9, cho năng suất thực thu đạt từ 2,03 – 2,06 tấn/ha. Gieo muộn sau khoảng thời gian này sẽ làm giảm thời gian sinh trưởng sinh thực và giảm năng suất hạt rõ rệt do gặp thời tiết lạnh cuối vụ.

3. Mật độ gieo và công thức phân bón nào mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất cho mô hình trồng xen?

• Mật độ gieo: 40 cây/m².
• Công thức phân bón: 1.000 kg phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh + 300 kg vôi bột + 30 kg N + 60 kg P2O5 + 60 kg K2O tính trên 1 ha. Công thức này cho năng suất hạt cao và đạt tỷ suất lợi nhuận (VCR) từ 4,15 đến 4,29.

4. Việc trồng xen đậu tương liên tiếp 3 vụ tác động như thế nào đến dinh dưỡng đất vườn bưởi Diễn?

Sau 3 vụ trồng xen đậu tương liên tiếp, hàm lượng dinh dưỡng trong đất vườn bưởi Diễn giai đoạn kiến thiết cơ bản được cải thiện rõ rệt:

• Hàm lượng đạm tổng số tăng từ 3,63 đến 4,05 lần so với trước khi trồng.
• Hàm lượng đạm dễ tiêu tăng 6,8 lần.
• Hàm lượng lân và kali dễ tiêu trong đất tầng mặt cũng được cải thiện, đồng thời cấu trúc đất tơi xốp hơn và giảm sự phát triển của cỏ dại.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thị Mai đã giải quyết thành công vấn đề kỹ thuật xen canh đậu tương trong vườn bưởi Diễn thời kỳ kiến thiết cơ bản (2 – 3 tuổi) trên đất xám bạc màu tại huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Công trình đã tuyển chọn được 2 giống đậu tương thích hợp (ĐT51 và ĐT32) cùng quy trình canh tác tối ưu về thời vụ (vụ Xuân 14 – 21/2, vụ Đông 10 – 17/9), mật độ (40 cây/m²) và phân bón (1.000 kg HCVS + 300 kg vôi + 30N + 60P2O5 + 60K2O/ha). Kết quả nghiên cứu không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao cho người trồng với tỷ suất lợi nhuận VCR từ 4,15 – 4,29 mà còn cải thiện đáng kể độ phì nhiêu của đất trồng, đặc biệt là làm tăng hàm lượng đạm tổng số từ 3,63 – 4,05 lần và đạm dễ tiêu gấp 6,8 lần.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng của cây đậu tương 1. Yêu cầu sinh thái cây đậu tương 1. Nhiệt độ Kết quả nghiên cứu của Lawn et al., (1985)[85] tổng tích ôn của đậu tương thay đổi phụ thuộc vào đặc điểm của giống.

Tổng tích ôn của giống đậu tương chín sớm có thời gian sinh trưởng từ 75 - 80 ngày cần khoảng 1700 - 22000C, giống đậu tương chín muộn có thời gian sinh trưởng từ 140 - 160 ngày cần khoảng 3200 - 38000C. Cây đậu tương có thể sinh trưởng phát triển ở khoảng nhiệt độ khá rộng từ 10 - 400C, nhưng nhiệt độ khoảng 200C là lý tưởng cho cả quá trình. Theo Lawn et al., (1985)[85] thời gian từ gieo đến ra hoa của đậu tương trung bình từ 35 - 45 ngày nếu nhiệt độ thường xuyên là 24 - 260C, khi nhiệt độ thấp hơn 200C thì thời gian từ gieo đến ra hoa có thể kéo dài tới 50 đến 60 ngày. Thời kỳ hình thành quả và quả mẩy của đậu tương nhiệt độ thích hợp từ 28 - 370C, nhiệt độ thấp hơn 180C hoặc cao hơn 380C ảnh hưởng nghiêm trọng đến tỷ lệ đậu quả, khả năng vận chuyển các chất dinh dưỡng về hạt làm cho chất lượng hạt đậu tương kém.

Nhìn chung, thời kỳ ra hoa và làm quả của đậu tương nếu gặp rét tỷ lệ rụng hoa cao và giảm khả năng hình thành quả. Nhiệt độ trung bình tại các vùng Đồng bằng và Trung du miền núi phía Bắc là 230C, đạt thấp nhất ở tháng 1 (15 – 170C), tăng dần và đạt cao nhất ở tháng 6 và 7 (25 – 300C), sau đó giảm dần đến tháng 12 (15 – 180C) dẫn theo nguồn số liệu Niên giám thống kê Việt Nam, (2018). Như vậy có thể nói nhiệt độ của vùng Đồng bằng và Trung du miền núi phía Bắc đều thích hợp cho cây đậu tương sinh trưởng và phát triển trong cả 3 vụ/năm. Ánh sáng Nhu cầu ánh sáng của cây đậu tương: Đậu tương là cây rất nhạy cảm với cường độ chiếu sáng, cường độ chiếu sáng thích hợp nhất là 150.

Đậu tương bão hòa ánh sáng ở cường độ 23.680 lux (20% ánh sáng mặt trời buổi trưa), quá trình phân hóa mầm hoa khi cường độ ánh sáng đạt trên 1. Yêu cầu số giờ nắng trung bình cho các thời kỳ sinh trưởng của cây đậu tương như sau: Gieo 5 hạt - mọc mầm: 5,0 - 5,5 giờ/ngày; mọc mầm - ra hoa: 4,5 - 5,0 giờ/ngày; ra hoa - chín: 4,0 - 5,0 giờ/ngày. Số giờ nắng ít hơn những giá trị này đều bất lợi cho cây đậu tương sinh trưởng và phát triển. Theo Hà Thị Thanh Đoàn và cs., (2017)[15] cây đậu tương là một cây ngày ngắn, có phản ứng chặt chẽ với độ dài ngày.

Các giống khác nhau có phản ứng với độ dài ngày khác nhau, mỗi giống có yêu cầu độ dài ngày nhất định để ra hoa kết quả. Cường độ ánh khoảng 20- 30% của cường độ ánh sáng mặt trời ở buổi trưa là đủ cho cây đậu tương có thể sinh trưởng bình thường, do vậy cây đậu tương có thể trồng xen với nhiều loại cây trồng khác. Nhưng ở kết quả của Lawn et al., (1985)[85] khi cường độ ánh sáng giảm 50% so với bình thường sẽ làm giảm số cành, số đốt mang quả và có thể giảm tới 50% năng suất của đậu tương. Dựa vào niên giám thống kê Việt Nam cho thấy tại vùng Đồng bằng và Trung du miền núi phía Bắc có sự biến đổi về số giờ nắng trung bình/tháng như sau: Từ tháng 2 – 6, số giờ nắng/tháng tăng dần và giảm dần từ tháng 6 – 12.

Số giờ nắng trong năm trung bình từ 1350 – 1950 giờ. Tháng 7, 8 có số giờ nắng cao nhất là 140 – 190 giờ, tháng 2 và tháng 12 có giờ nắng thấp nhất 45 – 151 giờ. Số giờ nắng trung bình ngày từ tháng 2 đến tháng 10 là 4 – 5 giờ/ngày [58], [59], [60]. Nước Hạt đậu tương nảy mầm khi hàm lượng nước đạt 50% khối lượng của hạt và độ ẩm của đất đạt từ 65 - 75% độ ẩm tối đa đồng ruộng.

Thời kỳ làm quả của đậu tương có nhu cầu nước cao nhất, phần lớn sự biến động về năng suất của đậu tương là do sự biến động về lượng nước cung cấp cho cây ở giai đoạn làm quả. Khi bị hạn trong giai đoạn làm quả thì hạt không hình thành được hoàn chỉnh, bộ lá bị rụng sớm, quá trình vận chuyển dinh dưỡng về hạt bị cản trở và thời gian sinh trưởng của đậu tương bị rút ngắn. Ngoài ra, độ ẩm của không khí có vai trò quan trọng trong quá trình tích lũy chất khô về hạt, độ ẩm không khí ngày/đêm là 47%/45% làm giảm tới 21% năng suất đậu tương so với độ ẩm 81%/84%, nguyên nhân do sự tích lũy chất khô giảm, tỷ lệ rụng hoa và rụng quả tăng. Kết quả nghiên cứu của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Việt Nam (1986) cho thấy: Lượng nước cần tưới đáp ứng đủ cho nhu cầu của cây đậu tương khoảng 6 2200 m3/ha/vụ và năng suất đậu tương không sai khác khi tưới lượng nước 2163 m3/ha và 2413 m3/ha, nhưng tưới lượng nước 2030 m3/ha thì có thể giảm 58,4% năng suất.

Đất trồng Cây đậu tương trồng được trên nhiều loại đất khác nhau: Đất sét, đất cát pha, đất thịt, đất đỏ bazan, đất nâu xám, đất nương rẫy vùng đồi núi, đất sau thu hoạch lúa xuân, lúa mùa. Trên đất cát cây đậu tương thường cho năng suất không ổn định. Trên đất thịt nặng cây đậu tương khó mọc nhưng sau khi mọc nó thích ứng tốt hơn so với nhiều loài cây màu khác [15]. Năng suất của đậu tương đạt cao nhất khi độ chua (pHKCl) của đất đạt 6,5; khi đất có độ chua là 5 năng suất có thể giảm 37%.

Vùng có khí hậu nhiệt đới, với loại đất có thành phần cơ giới nặng có độ chua từ 5,5 - 6,5 và loại đất có thành phần cơ giới nhẹ độ chua từ 5 - 5,5 là thích hợp cho cây đậu tương. Ở Việt Nam, phần lớn trên các loại đất có độ chua từ 5,2 - 7,0 nên đều thích hợp cho cây đậu tương phát triển, hình thành nốt sần [15]. Yêu cầu dinh dưỡng cây đậu tương 1. Nhu cầu về phân đạm Trong kết quả nghiên cứu của Vũ Tiến Bình, Nguyễn Việt Long, (2015) [5] cho thấy đạm là yếu tố dinh dưỡng quan trọng nhất của cây đậu tương.

Trong cây đạm tích lũy khá nhiều ở thời kỳ đầu nhưng nhu cầu đạm lớn nhất vào thời kỳ ra hoa, đặc biệt là giai đoạn hoa rộ đến quả mầy. Đạm trong cây phần lớn do vi khuẩn nốt sần cộng sinh ở hệ rễ cung cấp. Nó có thể đáp ứng 60 – 70% lượng đạm cây cần. Nguồn đạm này được tăng khi cây có từ 3 lá thật và đạt tối đa khi cây ra hoa rộ sau đó giảm dần.

Bón nhiều đạm quá cây nhiều NH4+ và NO3- làm cho màng lông hút dày do cản trở sự xâm nhập của vi khuẩn nốt sần. Do vậy, bón đạm làm cho cây có hiệu quả và hợp lý nhất là bón sớm và bón ít. Nhu cầu về phân Lân Kết quả nghiên cứu của Trần Văn Điền (2001) [14] chỉ ra rẳng phân lân có tác dụng xúc tiến sự hành thành phát triển bộ rễ, hình thành nốt sần và các cơ quan sinh sản: hoa, quả, hạt. đủ lân số lượng kích thước số nốt sần tăng rõ rệt, quả chắc tăng, số hạt và khối lượng hạt tăng.

Cây hút lân suốt quá trình sinh trưởng của cây chủ yếu thời kỳ đầu. Thời kỳ cuối lân chuyển từ thân, lá về quả và hạt. Thiếu lân cây nhỏ, sinh trưởng chậm, lá hẹp, đầu lá nhọn và cong lên có màu xanh tối, mặt lá có chấm nâu. Thiếu lân nghiêm trọng thân có màu đỏ, rễ có màu nâu, ít hoa và quả.

Nhu cầu về phân kali Kali có vai trò quan trọng trong trao đổi đạm, chuyển hóa gluxit, cân bằng nước, tổng hợp protein, tăng tính chống chịu cho cây như hàng loạt các phản ứng trong cây. Thiếu kali ở cây non và già, mép lá bị cháy, lá bị cong lên trên. Cây hút kali trong suốt quá trình sinh trưởng của cây nhưng cần nhiều ở thời kỳ ra hoa. Thời kỳ cuối kali chuyển từ thân, lá về quả và hạt thể hiện trong tài liệu Nguyễn Thị Lan Anh và Nguyễn Thu Hà, (2019)[3].

Nhu cầu về phân Canxi và các loại phân vi lượng khác Canxi có tác dụng điều chỉnh độ pH của đất, cung cấp Ca2+ cho cây, tạo điều kiện cần thiết cho các hoạt động của bi khuẩn nốt sần và trao đổi đạm của cây. Trong số các nguyên tố vi lượng quan trọng hơn cả là nguyên tố Mo và B. Mo cần cho sự hoạt động của vi khuẩn nốt sần và trao đổi đạm của cây, các loại đất chua đất nhiều nhôm thường thiếu Mo. B cần thiết cho sự phát triển của nốt sần, tăng tỷ lệ đậu hoa, đậu quả đồng thời tăng khối lượng và kích thước của hạt (Nguyễn Thị Lan Anh, Nguyễn Thu Hà, 2019)[3].

Yêu cầu sinh thái và dinh dưỡng cây bưởi Diễn 1. Yêu cầu sinh thái cây bưởi Diễn 1. Nhiệt độ: Theo kết quả của Nguyễn Hữu Thọ, (2015)[35], cây bưởi Diễn có thể sống và phát triển ở nhiệt độ 13 - 39oC, nhưng thích hợp nhất là 23 - 29oC. Dưới 13oC và trên 40oC thì sự sinh trưởng ngừng lại, dưới âm 5oC cây chết.

Theo Nguyễn Văn Vượng, (2018), nhiệt độ ảnh hưởng đến phẩm chất và sự phát triển trái của cây có múi. Thường ở nhiệt độ cao, trái chín sớm, ít xơ và ngọt, nhưng khà năng cất giữ kém và màu sắc trái chín không đẹp (ở nhiệt độ thấp các sắc tố hình thành nhiều hơn). Ở miền Nam thường có biên độ nhiệt giữa ngày và đêm không cao nên khi chín vỏ trái thường còn màu xanh, tuy nhiên yếu tố tạo màu sắc khi chín còn ảnh hưởng bởi giống trồng [46]. Ánh sáng Nhu cầu ánh sáng của cây bưởi Diễn: Cây bưởi Diễn không thích hợp với ánh sáng trực tiếp, cường độ ánh sáng thích hợp nhất cho cam quít khoảng 10.

Lượng mưa Cây bưởi Diễn nhu cầu ít nhất là 875mm trong trường hợp không tưới. Nhiều tác giả cho rằng lượng mưa thích hợp cây có múi từ 1000 - 1400mm/năm và phân phối đều. Ở Việt Nam lượng mưa trung bình hàng năm từ 1500 mm - 1800 mm. Nhưng có hai mùa mưa nắng nên vào mùa nắng phải tưới, vào mùa mưa phải có biện pháp chống úng [46].