ĐẶT VẤN ĐỀ Lily (Lilium spp) là một trong các loại hoa được ưa chuộng và có giá trị kinh tế cao cả trên thế giới và ở Việt Nam. Từ năm 2007 trở lại đây, với những kết quả nghiên cứu về tuyển chọn giống, quy trình canh tác của các nhà khoa học, hoa lily đã được trồng ở hầu khắp các tỉnh miền Bắc, miền Trung và có thể nói lily đang trở thành loại hoa không thể thiếu được trong cơ cấu sản xuất hoa vụ Đông ở khu vực phía Bắc. Tuy nhiên việc sản xuất tiêu thụ sản phẩm hoa lily vẫn phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nước ngoài nhất là khâu giống. Mỗi năm nước ta phải nhập hàng chục triệu củ giống hoa lily từ Hà Lan, Pháp, Chi Lê, New Zealand.
để cung cấp cho thị trường trong nước (Đặng Văn Đông và cs. Giá thành củ giống lily nhập nội cao từ 11.000 đồng/củ tùy từng giống, luôn phải phụ thuộc, không chủ động khâu giống, do vậy hiệu quả sản xuất hoa lily chưa thực sự như mong muốn. Nếu quyết định được khâu giống sẽ chủ động cung cấp giống cho sản xuất từ đó sẽ hạ giá thành sản phẩm, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng hoa lily. Trong các giống hoa lily được trồng ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam, giống Belladonna có nhiều ưu điểm nổi trội, hoa màu vàng, hương thơm dịu, cánh hoa dày, lá to, các hoa bố trí hợp lý trên cành, chiều cao cây từ 85 - 100cm vừa thích hợp cho cắt cành và có thể trồng chậu, đáp ứng được thị hiếu người tiêu dùng.
Đặc biệt giống Belladonna có khả năng sinh trưởng, phát triển khỏe, thích hợp trồng ở nhiều thời vụ và nhiều vùng sinh thái khác nhau ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam nên được nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ nông dân sử dụng là giống chủ đạo trong cơ cấu sản xuất (Lê Thu Hương và cs. Giống Belladonna đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận giống sản xuất thử (Quyết định số 233/QĐ- TT-CLT ngày 13/5/2011 của Cục trồng trọt - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) và cho phép mở rộng diện tích sản xuất. Trong bối cảnh đó, để đáp ứng nhu cầu của sản xuất, đòi hỏi cần có một lượng củ giống lớn để mở rộng diện tích, quy mô sản xuất. Muốn vậy, chúng ta phải chủ động sản xuất được củ giống trong nước thì mới đáp ứng được nhu cầu đó.
1 Hiện tại một số cơ quan nghiên cứu ở Việt Nam đã nghiên cứu nhân giống hoa lily bằng phương pháp nuôi cấy in vitro và đã sản xuất được củ nhỏ (kích thước 1,0 - 2,0cm), tuy nhiên số lượng củ nhân được còn hạn chế, giá thành cao, chưa cung ứng được cho sản xuất. Trong khi đó, nhân giống hoa lily bằng phương pháp tách vảy củ là một phương pháp dễ làm, hệ số nhân giống cao nhưng hầu như chưa được nghiên cứu. Giống Belladonna thuộc nhóm giống OT (lai giữa giống lai phương Đông và giống lai loa kèn) có khả năng nhân giống bằng biện pháp tách vảy củ. Đa số các công ty sản xuất củ giống của nước ngoài áp dụng phương pháp nhân giống bằng tách vảy củ để sản xuất củ giống thương phẩm cho giống Belladonna.
Vậy trong điều kiện miền Bắc Việt Nam có thể nhân giống hoa lily Belladonna bằng phương pháp tách vảy củ hay không? Việc nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố nông sinh học đến khả năng nhân giống bằng vảy củ hoa lily là cấp thiết, mang tính khoa học và thực tiễn, không chỉ phục vụ cho lợi ích trước mắt mà còn định hướng lâu dài trong việc chủ động sản xuất giống hoa cung cấp cho sản xuất một cách hiệu quả. Mục tiêu chung Xác định được ảnh hưởng của một số yếu tố nông sinh học đến sự hình thành củ giống lily góp phần xây dựng quy trình nhân giống Belladonna bằng phương pháp giâm vảy củ tại miền Bắc Việt Nam nhằm chủ động nguồn giống cho sản xuất, thay thế một phần củ giống nhập nội, đem lại hiệu quả cao cho người trồng hoa. Mục tiêu cụ thể - Nghiên cứu ảnh hưởng của kích thước củ mẹ dùng để tách vảy đến khả năng nhân giống bằng vảy củ lily Belladonna. - Nghiên cứu ảnh hưởng của xử lý nhiệt độ thấp cho củ giống đến sự nảy mầm, sự biến đổi tinh bột và đường, sự sinh trưởng và ra hoa của lily Belladonna.
- Nghiên cứu ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật (vùng khí hậu, thời vụ, giá thể, mật độ, biện pháp ngắt nụ.) đến khả năng nhân giống lily Belladonna bằng vảy củ tại Việt Nam. 2 - Đánh giá chất lượng củ giống, khả năng sinh trưởng và ra hoa cũng như hiệu quả kinh tế của việc sản xuất củ giống Belladonna bằng phương pháp giâm vảy ở miền Bắc Việt Nam. PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI - Đối tượng nghiên cứu trên giống hoa lily Belladonna, nhân giống bằng phương pháp giâm vảy, giống đã được công nhận sản xuất thử tại miền Bắc Việt Nam tháng 5/2011 (Quyết định số 233/QĐ-TT-CLT ngày 13/5/2011 của Cục trồng trọt - Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn). - Nghiên cứu quá trình sinh trưởng, phát triển và các giai đoạn hình thành củ nhỏ, củ nhỡ, củ thương phẩm từ vảy củ ban đầu tại miền Bắc Việt Nam từ năm 2011 đến năm 2014.
NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN - Đã xây dựng quy trình sản xuất củ giống lily Belladonna bằng phương pháp giâm vảy củ, có thể sản xuất được củ giống thương phẩm đạt chất lượng tương đương với củ giống nhập nội từ Hà Lan, mở ra khả năng chủ động sản xuất củ giống lily tại Việt Nam, thay thế cho nguồn nhập nội hàng năm. - Đã xác định được nhiệt độ thấp xử lý (xuân hóa) cho củ giống để có thể phá ngủ và cây nảy mầm nhanh, đồng đều, kích thích quá trình biến đổi tinh bột và đường trong củ giống, quá trình sinh trưởng và ra hoa của giống Belladonna được sản xuất tại Việt Nam. - Xác định Mộc Châu (Sơn La) là vùng sinh thái thuận lợi cho việc sản xuất củ giống lily bằng phương pháp giâm vảy củ tại miền Bắc Việt Nam. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu của đề tài đã cung cấp các dẫn liệu khoa học có giá trị về khả năng nhân giống hoa lily bằng phương pháp giâm vảy củ cũng như tác động các biện pháp kỹ thuật để nâng cao hiệu quả sản xuất củ giống hoa lily. - Các kết quả nghiên cứu của đề tài cũng là tài liệu tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu, giảng dạy và sản xuất hoa lily tại Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn - Trong điều kiện miền Bắc Việt Nam, đã xác định được Mộc Châu (Sơn La) là vùng sinh thái thích hợp cho việc sản xuất củ giống lily Belladonna bằng phương pháp giâm vảy củ. Sự sinh trưởng, phát triển cũng như chất lượng của củ giống và hoa thương phẩm được sản xuất trong điều kiện Việt Nam là tương đương với củ giống nhập nội.
- Giá thành củ giống sản xuất tại Việt Nam thấp hơn so với giá mua củ giống từ nguồn nhập khẩu, đã thay thế một phần việc nhập khẩu củ giống của nước ngoài, làm tăng hiệu quả của sản xuất hoa lily thương phẩm ở Việt Nam. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. KHÁI QUÁT VỀ CÂY HOA LILY 2. Giới thiệu về cây hoa lily Hoa lily (Lilium spp) thuộc bộ phụ đơn tử diệp họ bách hợp (Liliaceae), loài bách hợp (Lilium) (Võ Văn Chi và cs., 1978; Battie and White, 1993).
Phần thân trên mặt đất của lily có thể cao trên 1m, lá hình kim có bẹ, hình kim bẹ cuống ngắn, hình bầu dục. Hoa có rất nhiều dạng hình: hình loa kèn, hình cái chuông, hình cánh cuộn cong, hình cái bát; hoa mọc thẳng, trải bằng hoặc hơi chúc xuống. Màu sắc hoa cũng rất phong phú: trắng, phấn hồng, đỏ, vàng, cam, tím, nhiều màu. Hoa trang nhã đẹp, có mùi thơm nhẹ, thơm đậm có giá trị thưởng ngoạn rất cao, được sử dụng rộng rãi làm hoa cắt, hoa chậu… Theo Triệu Tường Vân và cs.
(2005), ở Trung Quốc, lily còn là thực phẩm và cây làm thuốc. Thân vảy lily có tác dụng bổ trùng ích khí, bổ âm nhuận phế (phổi), chữa ho… Là một loại cây hoa lâu năm có củ, vừa để chơi hoa, vừa làm thuốc, vừa làm rau ăn rất được ưa chuộng. Hoa lily được sử dụng rộng rãi, giá trị cao vì vậy nó là một trong các loại hoa cắt có hiệu quả kinh tế và vị trí kinh doanh rất cao trên thế giới. Nguồn gốc cây hoa lily Hoa lily, thuộc chi Lilium (họ Liliaceae), bao gồm khoảng 80 loài và hàng nghìn giống dựa trên các đặc điểm hình thái học và sinh lý học khác nhau (Anderson, 1986).
Theo Anderson (1986), Daniels (1986), Haw (1986) và Shimizu (1973), các giống Lilium đã được nghiên cứu và thuần hoá gần 100 năm nay từ các loài hoang dại phân bố ở hầu hết các châu lục từ 100 - 600 vĩ Bắc, Châu Á có 50 - 60 loài, Bắc Mỹ có 24 loài và Châu Âu có 12 loài. Sự du nhập của các loài lily Châu Á đến Châu Âu bắt đầu với loài L. dauricum từ Siberia vào năm 1743.P Thunberg đã miêu tả đặc điểm của các loài lily L. callosum trong cuốn “Các loài hoa Châu Á” xuất bản năm 1784.B Von Siebold đã mang củ giống của 7 loài lily củ Nhật Bản tới Hà Lan, nhưng chỉ có loài 5 L.
specciosum ra hoa vào năm 1832 và sau đó tiếp tục du nhập thêm các loài khác từ Nhật Bản bao gồm L. Hai loài lily L. brownii được nhập vào Anh năm 1804 và loài L. regale được nhập và Anh năm 1905 (Okubo, 2014).
Ngày nay, lily giữ vai trò chính như một loại hoa cắt, hoa chậu và cây cảnh.500 triệu củ giống hoa lily được sản xuất ra trên khắp thế giới, phần lớn là từ Hà Lan, Nhật Bản và Mỹ và hiện nay còn có thêm sự đóng góp từ một số nước ở phía Nam bán cầu như Australia và Chile. Theo Phạm Hoàng Hộ (1999), ở Việt Nam mới phát hiện thấy 2 loài cây là Bách hợp (L.E Brow war oldiseteriwils), mọc hoang dại trên các đồi cỏ Bắc Giang, Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn có vảy củ thân dùng làm thuốc và loài Lilium poilanei Gagnepain có ở đồi cỏ Sa Pa, Hoàng Liên Sơn. Phân bố của chi Lilium trên thế giới (vùng màu đỏ) Nguồn: Đặng Văn Đông và cs. Phân loại cây hoa lily Trong hệ thống phân loại thực vật, cây hoa lily phổ biến trong sản xuất hiện nay có tên khoa học là Lilium spp.
