phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, cấu trúc của đề cƣơng gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu biến đổi khí hậu và thiên tai đến sản xuất nông nghiệp. Chƣơng 2: Tình hình biến đổi khí hậu và lũ lụt vùng hạ lƣu sông Kôn – Hà Thanh, tỉnh Bình Định. Chƣơng 3: Đánh giá tác động của lũ lụt đến sản xuất nông nghiệp huyện Tuy Phƣớc trong bối cảnh biến đổi khí hậu. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ THIÊN TAI ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP 1.
Biến đổi khí hậu 1. Khái niệm về biến đổi khí hậu Theo Công ƣớc chung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu tại Hội nghị Thƣợng đỉnh về Môi trƣờng tại Rio de Janero (Braxin - năm 1992): Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu mà nguyên nhân trực tiếp hay gián tiếp bởi hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và tác động thêm vào sự biến động khí hậu tự nhiên trong các thời gian có thể so sánh đƣợc [20]. Theo tổ chức Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu IPCC (2007), biến đổi khí hậu (Climate Change) là sự biến đổi về trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể đƣợc nhận biết qua sự biến đổi về trung bình và biến động của các thuộc tính của nó, đƣợc duy trì trong một thời gian dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn. BĐKH có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu hoặc do tác động thƣờng xuyên của con ngƣời, đặc biệt tăng hiệu ứng nhà kính làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển [14].
Theo Bộ Tài Nguyên và Môi Trƣờng, 2008: Biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thƣờng là vài thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất [13]. Nhƣ vậy, BĐKH trên Trái Đất là không có giới hạn về đơn vị hành chính, nó không phải xảy ra ở một không gian hẹp một hoặc hai quốc gia, mà xảy ra trên phạm vi toàn cầu. Nhìn chung BĐKH là do sự thay đổi của các thành phần tự nhiên bên trong của nó theo thời gian, nhƣng hiện nay BĐKH xảy ra ở mức độ nghiêm 9 trọng hơn mà nguyên nhân không còn là sự thay đổi các thành phần trong nội hàm của nó nữa, nguyên nhân chủ yếu đó là con ngƣời đã làm thay đổi các thành phần của khí quyển thông qua các hoạt động sản xuất.
BĐKH hiện nay đang diễn ra mạnh mẽ, mà hậu của nó gây ra cho thiên nhiên và con ngƣời trên Trái Đất là vô cùng nghiêm trọng mà không lƣờng trƣớc đƣợc. Đặc điểm của biến đổi khí hậu Khí hậu là tập hợp của những điều kiện khí quyển đặc trƣng cho mỗi địa phƣơng và phụ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh địa lí của địa phƣơng nhƣ: vị trí địa lí, độ cao trên mực biển mà còn chỉ đặc điểm của mặt đất, địa hình, lớp phủ thổ nhƣỡng, lớp phủ thực vật v. Vì vậy, khí hậu là một trong những đặc trƣng địa lí tự nhiên của địa phƣơng, một trong những thành phần cảnh quan của địa lí, khí hậu có những mối liên quan chặt chẽ với những đặc điểm địa lí và các thành phần cảnh quan địa lí khác trong đó có con ngƣời. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội con ngƣời không ngừng làm gia tăng các nhân tố làm thay đổi khí hậu.
Theo tổ chức Khí tƣợng Thế giới (WMO), đã chỉ rõ sự gia tăng nhiệt độ trung bình và các hệ quả của nó nhƣ mực nƣớc biển tăng với tốc độ ngày càng cao, băng và sông băng ngày càng suy giảm, và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan nhƣ làn sóng khí hậu nóng, những chỉ số mấu chốt của biến đổi khí hậu đang ngày càng đƣợc bộc lộ: nồng độ carbon dioxide là 357,0 phần triệu (ppm) vào năm 1993 (năm đầu tiên đƣợc công bố trong Tuyên bố khí hậu), đã liên tục tăng lên đến 405,5 ppm vào năm 2017. Trong năm 2018 và 2019, các giá trị này sẽ còn cao hơn nữa. Nhƣ vậy sự biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng, nhìn chung xét về tính chất BĐKH trên Trái Đất có 4 đặc điểm: - BĐKH diễn ra chậm, khó phát hiện, khó ngăn chặn và đảo ngƣợc. BĐKH là hiện tƣợng và quá trình tự nhiên (mặc dù có nguyên nhân do con ngƣời gây ra) diễn ra trong khí quyển của Trái Đất một cách rất chậm chạp, từ từ, không rõ rệt (trong vòng 100 năm, nhiệt độ trung bình của Trái Đất tăng 0,74oC).
Con ngƣời phải có mạng lƣới quan trắc rộng khắp; có nhận xét, phát hiện tinh tế; Có sự hỗ trợ của các 10 phƣơng tiện kỹ thuật hiện đại mới có khả năng nhận biết đƣợc sự biến động này. Mặt khác, BĐKH lại do nhiều nguyên nhân gây ra, biểu hiện ở mỗi khu vực trên Trái Đất cũng khác nhau nên khó lòng ngăn chặn hoặc đảo ngƣợc tình thế đƣợc. - BĐKH diễn ra trên phạm vi toàn cầu, có ảnh hƣởng đến tất cả các lĩnh vực có liên quan đến đời sống và hoạt động của con ngƣời. Sẽ không có nơi nào trên Trái Đất, không có ngƣời dân nào và mọi mặt hoạt động của con ngƣời ở bất kỳ một quốc gia nào mà không chịu ảnh hƣởng của BĐKH, chỉ có điều mức độ ảnh hƣởng của BĐKH không diễn ra đồng đều ở mọi nơi.
- BĐKH diễn ra với cƣờng độ ngày một tăng và hậu quả khó lƣờng trƣớc. Các số liệu thống kê và các quan sát trong những năm gần đây cho thấy mức độ BĐKH gây ra ngày một lớn, mạnh và bất thƣờng, trái hẳn với quy luật vốn có, vì thế cũng gây nên những hậu quả và thiệt hại rất to lớn, khó lƣờng. - BĐKH là nguy cơ lớn nhất mà con ngƣời phải đối mặt với tự nhiên trong suốt lịch sử phát triển của loài ngƣời. Trong những năm gần đây, BĐKH đã gây ra những thiệt hại khủng khiếp đến hoạt động sản xuất và trọng đời sống con ngƣời, so với các thiên tai tự nhiên khác nhƣ: Động đất, núi lửa… thì thảm họa do BĐKH gây ra là rất lớn.
Nguyên nhân của biến đổi khí hậu toàn cầu Có nhiều nguyên nhân làm biến đổi khí hậu Trái đất, tuy nhiên qua quá trình lâu dài nghiên cứu về khí hậu, các nhà khoa học đã đúc kết có 2 nguyên nhân chủ yếu gây ra biến đổi khí hậu a) Nguyên nhân do những quá trình tự nhiên Những quá trình khí quyển đều chịu ảnh hƣởng của vũ trụ, nguồn năng lƣợng chủ yếu của các quá trình khí quyển là bức xạ Mặt Trời. Chính bức xạ Mặt Trời biến thành nhiệt trong khí quyển và trên mặt đất. Khi nguồn năng lƣợng này có những biến động bất thƣờng, tất yếu sẽ dẫn đến những biến đổi khí hậu Trái Đất. Sự biến động bất thƣờng của nguồn năng lƣợng bức xạ Mặt Trời chiếu tới bề mặt Trái Đất có thể do các nguyên nhân sau: 11 - Cƣờng độ bức xạ Mặt Trời thay đổi tuỳ theo sự hoạt động và biến động của Mặt Trời, là nguồn cung cấp năng lƣợng cho Trái Đất.
- Quỹ đạo chuyển động của Trái Đất trong hệ Mặt Trời luôn thay đổi cũng nhƣ tốc độ chuyển động của Trái Đất và khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời không bao giờ ổn định. - Góc nghiêng giữa trục quay của Trái Đất với mặt phẳng hoàng đạo cũng có sự thay đổi trong quá trình hình thành và phát triển của hệ Mặt Trời. - Khói bụi do hoạt động của núi lửa phun trào; Sự va đập của các thiên thạch vào Trái Đất gây nên các vụ nổ rất lớn làm lớp không khí sát bề mặt đất trở nên mù mịt, ngăn cản năng lƣợng bức xạ Mặt Trời chiếu tới Trái Đất, khiến cho Trái Đất bị lạnh đi trong một thời gian dài. - Sự biến động của thành phần các chất khí trong khí quyển cũng luôn diễn ra, thƣờng là khi thành phần hơi nƣớc và điôxit cacbon (CO2) tăng lên làm cho nhiệt độ không khí cũng tăng lên.
Các quá trình tự nhiên này thƣờng diễn ra trong thời gian dài tới hàng triệu năm và cũng có khi diễn ra theo chu kỳ kế tiếp nhau từ hàng nghìn năm tới hàng chục vạn năm. Bởi vậy ngƣời ta cũng thƣờng nói đó là sự biến đổi khí hậu trong thời kỳ địa chất [4]. b) Nguyên nhân do ảnh hưởng hoạt động của con người Khí hậu của Trái Đất hiện nay đang nóng lên. Hiện tƣợng này cũng giống nhƣ chúng ta đang sống trong một nhà kính.
Trong nhà kính ánh sáng Mặt Trời vẫn xuyên qua, đó là những tia bức xạ sóng ngắn. Mặt đất trong nhà kính hấp thu năng lƣợng bức xạ Mặt Trời nóng lên lại bức xạ trở lại lớp không khí trong nhà kính. Lớp không khí này hấp thu và giữ lại nguồn năng lƣợng bức xạ sóng dài vì thế nóng lên. Ngƣời ta gọi hiện tƣợng này là hiệu ứng nhà kính.
Chính con ngƣời thông qua các hoạt động sản xuất của mình nhƣ sử dụng nhiên liệu hóa thạch để sản xuất năng lƣợng, hoạt động công nghiệp, giao thông vận 12 tải, sản xuất nông nghiệp, đốt phá rừng. tạo ra lƣợng phát thải khí nhà kính ngày một lớn, khó kiểm soát. Trong số các chất khí nhà kính thì điôxit cacbon (CO2) là chất khí đóng vai trò quan trọng nhất vì nó chiếm tới một nửa khối lƣợng khí nhà kính và đóng góp tới 60% khả năng làm tăng nhiệt độ không khí. Từ giữa thế kỷ thứ 18 nhân loại bƣớc vào thời kỳ sản xuất công nghiệp đòi hỏi sử dụng rất nhiều năng lƣợng, nguyên liệu, con ngƣời phải đốt nhiều loại nhiên liệu hóa thạch và thải vào khí quyển ngày càng nhiều CO2.
Lƣợng CO2 trong khí quyển tăng lên còn do việc sử dụng ngày càng nhiều các phƣơng tiện giao thông, hoạt động sản xuất nông nghiệp và đặc biệt là nạn đốt phá rừng, Các số liệu đo đạc cho thấy chỉ trong vòng 250 năm, từ năm 1750 đến năm 2000, nồng độ khí CO2 trong khí quyển đã tăng lên khoảng 28%, từ 280 ppm lên 370 ppm và tính trung bình tổng lƣợng CO2 trong khí quyển tăng từ 0,5 đến 1% mỗi năm.