Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC 1. Một số vấn đề lý luận về bảo hiểm xã hội bắt buộc 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội bắt buộc Bảo hiểm xã hội có thể được coi là một sự hỗ trợ chắc chắn đối với bất kì mọi người, bảo hiểm xã hội ra đời và phát triển là một quá trình thích ứng và xử lý những vấn đề liên quan đến nhu cầu con người. BHXH đã xuất hiện từ rất lâu đời xuất phát từ thế kỷ XIII ở Nam Âu khi nền công nghiệp và kinh tế hàng hóa bắt đầu phát triển, BHXH ban đầu xuất hiện chỉ mang tính chất xơ khai với phạm vi khá nhỏ hẹp.
Từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVII một số nghiệp đoàn thợ thủ công ra đời, để bảo vệ lẫn nhau trong hoạt động nghề nghiệp họ đã thành lập nên các quỹ tương trợ để giúp đỡ lẫn nhau, như năm 1473 tại Anh đã thành lập hội "bằng hữu" để giúp đỡ các hội viên khi bị ốm đau, tai nạn nghề nghiệp. Hệ thống BHXH lần đầu tiên trên thế giới được hình thành vào giữa thế kỉ XIX là công trình của Chính phủ Đức dưới thời Thủ tướng Bismarck. Năm 1893 Thụy Sĩ lập quỹ bảo hiểm thất nghiệp theo hình thức tự nguyện với cơ chế ba bên (Nhà nước - giới chủ - giới thợ) cùng đóng góp nhằm bảo hiểm cho người lao động trong một số trường hợp họ gặp rủi ro. Mô hình này của Đức đã lan dần ra châu Âu, sau đó sang các nước Mỹ Latin, rồi đến Bắc Mỹ và Canada vào những năm 30 của thế kỷ XX.
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, BHXH đã lan rộng ra các nước giành độc lập ở châu Á, châu Phi và vùng Caribe. Đến đầu thế kỷ XX có nhiều nước công nghiệp châu Âu đã ban hành Luật bảo hiểm thất nghiệp theo hình thức tự nguyện được nhà nước trợ cấp. Theo ILO: "BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng để đối phó với khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm nhiều về thu nhập, gây ra bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con". Tác phẩm: "Một số vấn đề về chính sách đảm bảo xã hội ở nước ta hiện nay”: 6 Luan van "BHXH chính là một quá trình tổ chức và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích dần do sự đóng góp của NSDLĐ và NLĐ dưới sự điều tiết của nhà nước, nhằm đảm bảo một phần thu nhập để thỏa mãn những nhu cầu sinh sống thiết yếu của NLĐ và gia đình gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng thu nhập lao động".
Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và người sử dụng lao động phải tham gia “Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà NLĐ và NSDLĐ phải tham gia”. Bảo hiểm xã hội có thể đảm bảo chắc chắn, ổn định và bền vững khi có sự tổ chức của Nhà nước với những quy định mang tính bắt buộc để có thể hình thành nên một quỹ tiền tệ tập chung ở một phạm vi vô cùng lớn và đây cũng chính là cơ sở cho việc hình thành nên hình thức bảo hiểm xã hội ở phạm vi lớn đồng thời hình thành hình thức bảo hiểm xã hội bắt buộc. Đặc điểm bảo hiểm xã hội bắt buộc Dựa trên các quy định theo công ước ILO và các văn bản pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc của các đã ban hành, ta có thể bảo hiểm xã hội bắt buộc mang những đặc điểm cơ bản dưới đây: Thứ nhất, việc tham gia loại hình bảo hiểm xã hội này mang tính chất bắt buộc Việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc không phụ thuộc vào ý chí của NLĐ đồng ý tham gia hay do NSDLĐ quyết định NLĐ có được tham gia hay không mà loại hình bảo hiểm này mang tính chất bắt buộc, NLĐ và NSDLĐ buộc phải thực hiện nghiêm túc bởi, mục đích chủ yếu của BHXH là đảm bảo nguồn thu nhập cho NLĐ khi gặp những khó khăn trong cuộc sống lúc giảm hoặc mất nguồn thu nhập.
BHXH bắt buộc là sự bù đắp một phần thu nhập cho NLĐ khi NLĐ bị suy giảm hay mất khả năng lao động dẫn đến bị suy giảm hay mất thu nhập. BHXH buộc sẽ bù đắp thu nhập cho NLĐ khi NLĐ đang tham gia vào quan hệ lao động hoặc kể cả khi chấm dứt quan hệ lao động hay khi NLĐ chết. 7 Luan van BHXH bắt buộc luôn chứa đựng vai trò đan xen cả về kinh tế và xã hội. Vai trò của pháp luật là xác lập được hình thức pháp luật nhất định và đảm bảo thực hiện bởi các cơ chế pháp luật thích hợp nhằm kết hợp hài hòa nội dung kinh tế và xã hội trong BHXH phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của đất nước, trên cơ sở quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của các bên trong quan hệ BHXH.
Vậy nên việc tham gia BHXH không chỉ bắt buộc với NLĐ hay NSDLĐ mà bắt buộc đối với cả Nhà nước Thứ hai, pháp luật ban hành quy định cụ thể về mức đóng và phương thức đóng loại hình bảo hiểm xã hội Nếu trong trường hợp NLĐ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện thì người tham gia được lựa chọn phương thức đóng và mức thu nhập tháng làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội thì NLĐ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc được ấn định cụ thể vô cùng chi tiết. Mức đóng của BHXH bắt buộc không chỉ NLĐ phải đóng toàn bộ mức mà phải có sự đóng góp của NSDLĐ. Mức đóng và phương thức đóng của NLĐ cần được quy định chi tiết để NLĐ có thể tự thấy được mức đóng hàng tháng, phương thức đóng của bản thân và quan trọng nhất là dựa vào đó có thể nhận biết căn cứ được hưởng chế độ theo quy định đồng thời qua Luật còn nêu một số trường hợp NLĐ không đủ cơ sở để tham gia BHXH bắt buộc, điều kiện tính hưởng các chế độ,… Thứ ba, những người tham gia loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộc này sẽ được hưởng nhiều chế độ hơn loại hình bảo hiểm xã hội khác Đối với người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, họ sẽ được hưởng các chế độ theo các quy định như sau: ốm đau; thai sản; hưu trí; tử tuất; các bệnh về tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp,. Đặc biệt là đối với chế độ thai sản cho NLĐ, hiện BHXH tự nguyện chưa có chế độ thai sản, điều này sẽ gây bất lợi vô cùng lớn cho NLĐ nữ khi trong quá trình mang thai và sinh con phát sinh rất nhiều việc như khám thai, sinh nở và quá trình nuôi con trong vòng 4 - 6 tháng đầu chưa kể có thể gặp những việc không may trong quá trình mang thai như phải phẫu thuật,.
thời gian này lao động nữ không thế lao động để có thể tạo ra thu nhập. Ở trong những trường hợp cụ thể khác, với các chế độ cụ thể mà pháp luật đặt ra cho họ thì NLĐ sẽ được những điều kiện nhất định Nhà nước phải đáp ứng. Các nguyên tắc của bảo hiểm xã hội bắt buộc: 8 Luan van Khi tiến hành tổ chức và thực hiện chính sách BHXH, các quốc gia đều lựa chọn hình thức, cơ chế và mức độ thoả mãn các nhu cầu BHXH phù hợp với tập quán, khả năng trang trải và định hướng phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia mình, đồng thời cũng nhận thức thống nhất các quan điểm cơ bản về BHXH. Đó là những nguyên lý, những quy định được đặt ra và thực hiện xuyên suốt trong mọi hoạt động của BHXH, BHXH bắt buộc là một trong các loại hình bảo hiểm, lại chủ yếu hàng mục đích xã hội, BHXH vừa phải thực hiện các nguyên tắc chung của hoạt động bảo hiểm, vừa phải thực hiện các nguyên tắc mang tính xã hội của mình.
Cụ thể, BHXH bắt buộc được thực hiện theo các nguyên tắc sau: Thứ nhất, mức hưởng BHXH bắt buộc được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH. BHXH bắt buộc là loại bảo hiểm vừa mang tính kinh tế vừa mang tính xã hội. Tính kinh tế của BHXH bắt buộc thể hiện ở chức năng tổ chức phân phối thu nhập, đảm bảo đời sống của cá nhân cũng như của gia đình NLĐ. Để thực hiện việc phân phối đó một cách hiệu quả, BHXH bắt buộc trong quá trình triển khai phải có sự kết hợp hài hòa giữa cống hiến và hưởng thụ và sự tương xứng tương đối giữa mức đóng và mức hưởng.
Tuy nhiên, ngoài ra BHXH bắt buộc còn mang tính xã hội, trong đó nổi trội là sự chia sẻ những rủi ro xã hội, lấy số đông bù số ít. Mức hưởng của BHXH bắt buộc cần đảm bảo sự hợp lý giữa mức đóng góp và mức hưởng thụ và căn cứ vào sự cống hiến của NLĐ như mức đóng góp, thời gian đóng góp cho các quỹ bảo hiểm xã hội. để dựa vào đó quy định mức trợ cấp và độ dài thời gian hưởng sao cho phù hợp với sự đóng góp cho xã hội của NLĐ. Sự tương xứng giữa mức đóng và mức hưởng của BHXH bắt buộc chỉ mang tính chất tương đối bởi không phải NLĐ cứ đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội bao nhiêu thì sẽ nhận được bấy nhiều chế độ bảo hiểm xã hội.
Mặc dù mức hưởng phải căn cứ trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH nhưng vẫn mang tính chất chia sẻ, hỗ trợ giữa những người tham gia bảo hiểm. Điều này được thể hiện ngay từ việc đóng góp của họ vào quỹ BHXH. Để được hưởng các chế độ BHXH bắt buộc thì đối tượng thụ hưởng phải đáp ứng các điều kiện luật định. Hơn nữa, trong số đông những người tham gia đóng góp (NSDLĐ, NLĐ và Nhà 9 Luan van nước) thì chỉ có NLĐ mới là đối tượng được hưởng trợ cấp.