Nghiên Cứu Áp Dụng Tập Quán Giải Quyết Tranh Chấp Thương Mại Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích tập quán giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực tiễn và giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Thắng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Ngô Huy Cương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Áp Dụng Tập Quán Giải Quyết Các Tranh Chấp Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Tiền đề của việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.4. Kế thừa và nghiên cứu phát triển trong khuôn khổ đề tài luận án
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và sử dụng phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG TẬP QUÁN
• 2.1. Những khái niệm chủ yếu liên quan
• 2.2. Sự cần thiết áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại
• 2.3. Quan hệ giữa tập quán pháp với các loại nguồn khác của pháp luật
• 2.4. Các nguyên tắc của áp dụng tập quán
• 2.5. Kỹ thuật áp dụng tập quán
• 2.6. Tổ chức áp dụng tập quán
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Môi trường pháp lý liên quan tới áp dụng tập quán ở Việt Nam
• 3.2. Thực tiễn áp dụng tập quán ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Những bất cập chủ yếu liên quan tới áp dụng tập quán ở Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của những bất cập đó
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG KIẾN NGHỊ LIÊN QUAN TỚI ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Kiến nghị về chính sách và những định hướng liên quan tới áp dụng tập quán
• 4.2. Kiến nghị những giải pháp cụ thể
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Giải Quyết Tranh Chấp Thương Mại

Nghiên cứu về giải quyết tranh chấp thương mại cần xem xét tập quán như một yếu tố quan trọng. Tập quán hình thành từ các quy tắc ứng xử trong cộng đồng và được áp dụng trong các nền tài phán riêng biệt. Sự khác biệt về tập quán giữa các cộng đồng và tính hỗn tạp của các quy tắc tập quán do sự giao thoa giữa các cộng đồng là những yếu tố cần lưu ý. Việc áp dụng tập quán không đồng nhất giữa các nền tài phán, và phạm vi áp dụng có thể khác biệt. Do đó, một nghiên cứu toàn diện về áp dụng tập quán trên toàn thế giới là không khả thi. Hầu hết các nghiên cứu chỉ đề cập đến lý thuyết chung và áp dụng tại một nền tài phán cụ thể. Việt Nam, với sự phát triển quan hệ thương mại quốc tế và sự chú trọng vào luật thành văn, vẫn còn nhiều khoảng trống nghiên cứu về vấn đề này. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tập quán có giá trị lớn cho việc nghiên cứu áp dụng tập quán để giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam.

1.1. Tiền Đề Đánh Giá Nghiên Cứu Tập Quán Thương Mại Việt Nam

Việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu về tập quán thương mại Việt Nam cần xuất phát từ hai tiền đề chính: Thứ nhất, tập quán là các quy tắc xử sự hình thành tại các cộng đồng nhất định. Thứ hai, tập quán được áp dụng tại các nền tài phán riêng biệt. Từ tiền đề thứ nhất, cần lưu ý sự khác biệt về tập quán giữa các cộng đồng và tính hỗn tạp của các quy tắc tập quán. Từ tiền đề thứ hai, cần lưu ý sự không đồng nhất trong việc áp dụng tập quán tại các nền tài phán khác nhau và phạm vi áp dụng có thể khác biệt. Các tiền đề này cho thấy không thể có một công trình nào nghiên cứu được tất cả vấn đề áp dụng tập quán trên thế giới, kể cả chỉ nghiên cứu riêng cho lĩnh vực thương mại.

1.2. Khoảng Trống Nghiên Cứu Về Áp Dụng Tập Quán Hiện Nay

Luôn có khoảng trống nghiên cứu dành cho các đề tài về áp dụng tập quán, nhất là ở Việt Nam bởi ở nơi đây chưa phát triển mạnh quan hệ thương mại quốc tế, đồng thời hiện nay các luật gia hầu như dành hầu hết tâm trí của mình vào việc xây dựng và nghiên cứu thi hành, áp dụng các qui định của luật thành văn. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước liên quan tới tập quán có giá trị hết sức lớn đối với việc nghiên cứu áp dụng tập quán để giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam.

II. Thực Trạng Nghiên Cứu Giải Quyết Tranh Chấp Tại Việt Nam

Phần lớn các công trình nghiên cứu liên quan tới tập quán đều nhìn nhận từ giác độ dân tộc học, sử học, văn hóa học hoặc phong tục học. Số lượng các công trình nghiên cứu tập quán từ giác độ luật học không nhiều, nhưng rất tiêu biểu. Các công trình này đã tổng kết và phát triển được hầu hết các kết quả nghiên cứu liên quan đã có từ trước. Trong các chế độ cũ ở Việt Nam, một số luật gia đã nghiên cứu về tập quán pháp nói chung, điển hình là Vũ Văn Mẫu. Hiện nay, có một số công trình nghiên cứu tương đối sâu về luật tục, thể hiện qua các xuất bản phẩm của Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian. Các công trình này tập hợp khá kỹ lưỡng và đầy đủ các qui tắc tập quán của một số dân tộc anh em sinh sống trên đất nước Việt Nam.

2.1. Các Nghiên Cứu Dưới Góc Độ Dân Tộc Học Sử Học Về Tập Quán

Cho tới thời điểm này, phần lớn các công trình nghiên cứu liên quan tới tập quán đều nhìn nhận tập quán từ giác độ dân tộc học, sử học, văn hóa học hoặc phong tục học… Có một số lượng không nhiều các công trình nghiên cứu tập quán từ giác độ luật học. Số ít các công trình này, tuy nhiên rất tiêu biểu trong lĩnh vực luật học bởi đã tổng kết và phát triển được hầu hết các kết quả nghiên cứu liên quan đã có từ trước. Vì vậy khi nói tới tình hình nghiên cứu trong nước không thể không tìm hiểu các công trình đó.

2.2. Nghiên Cứu Pháp Lý Về Tập Quán Pháp Tại Việt Nam

Có một số công trình điển hình của các luật gia liên quan tới tập quán pháp như: "Luật tục, hương ước - Những giá trị văn hóa pháp luật cần được giữ gìn, kế thừa và phát triển" của GS.TS Hoàng Thị Kim Quế; "Cụ thể hóa quan điểm về tập quán pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị" của PGS. Ngô Huy Cương; "Luật hợp đồng Việt Nam - Bản án và bình luận bản án" của PGS.TS Đỗ Văn Đại. Các công trình này có nghiên cứu chuyên sâu về tập quán ở khía cạnh pháp lý.

III. Vấn Đề Lý Luận Về Áp Dụng Tập Quán Trong Thương Mại

Các công trình nghiên cứu về áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại còn hạn chế. Việc áp dụng tập quán là một quy trình phức tạp, liên quan đến lý luận pháp luật, kỹ thuật pháp lý và các nguyên tắc tố tụng. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về áp dụng tập quán ở Việt Nam gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, các công trình hiện có đã đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo. Công trình nghiên cứu của PGS.TS Ngô Huy Cương bao quát tương đối toàn diện các khía cạnh khác nhau của vấn đề áp dụng tập quán.

3.1. Sự Phức Tạp Của Quy Trình Áp Dụng Tập Quán

Áp dụng tập quán là một qui trình phức tạp liên quan nhiều không chỉ tới lý luận pháp luật, mà còn liên quan rất sâu tới kỹ thuật pháp lý và các nguyên tắc, qui tắc tố tụng, cho nên khó nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về áp dụng tập quán ở Việt Nam. Thế nhưng các công trình vừa nói có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đặt nền móng cho các công trình nghiên cứu tiếp theo.

3.2. Đánh Giá Công Trình Nghiên Cứu Của PGS.TS Ngô Huy Cương

Nhìn từ giác độ áp dụng tập quán, công trình nghiên cứu của PGS.TS Ngô Huy Cương bao quát tương đối toàn diện các khía cạnh khác nhau của vấn đề áp dụng tập quán. Tổng quan một số công trình nghiên cứu tiêu biểu, có tính bao quát rộng và có tính chuyên sâu Trong nhiều công trình nghiên cứu về tập quán pháp ở trong nước, các công trình nghiên cứu được nói tới ở dưới đây là các công trình tiêu biểu, chuyên sâu và có độ bao phủ rộng, và đã tổng kết được phần lớn các kết quả nghiên cứu trong nước

IV. Phân Tích Chi Tiết Về Tập Quán Pháp Trong Thương Mại

Công trình "Cụ thể hóa quan điểm về tập quán pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị" là một nghiên cứu toàn diện về tập quán pháp của PGS. Ngô Huy Cương. Công trình này đề cập đến quan điểm phát triển tập quán pháp của Đảng Cộng sản Việt Nam, khái niệm, các thành tố, ý nghĩa và chức năng của tập quán, những bất cập lớn liên quan đến quy trình chứng minh và áp dụng tập quán. Nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Quỳnh và cộng sự tập trung vào thực trạng tập quán pháp ở Việt Nam và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng.

4.1. Quan Điểm Phát Triển Tập Quán Pháp Của Đảng Cộng Sản

Công trình này đã đề cập tới các vấn đề lớn như: (1) Quan điểm phát triển tập quán pháp của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công cuộc cải cách pháp luật; (2) khái niệm, các thành tố, ý nghĩa và chức năng của tập quán; (3) những bất cập lớn và chính yếu liên quan tới q...

4.2. Thực Trạng Tập Quán Pháp Và Đề Xuất Giải Pháp

Nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Quỳnh, TS. Nguyễn Quốc Việt, và ThS. Nguyễn Hoàng Phương (Chính phủ Việt Nam - Chương trình phát triển Liên Hiệp Quốc, Dự án tăng cường tiếp cận công lý và bảo vệ quyền tại Việt Nam (00058492), 2013) tập trung vào thực trạng tập quán pháp ở Việt Nam và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng.

V. Thách Thức Và Giải Pháp Áp Dụng Tập Quán Thương Mại

Việc chứng minh tập quán thương mại trước tòa án là một thách thức lớn do sự bộc lộ vật chất của tập quán không rõ ràng so với các nguồn pháp luật khác. Tuy nhiên, xây dựng nền kinh tế thị trường đòi hỏi áp dụng tập quán, vì văn bản pháp luật không thể bao phủ toàn bộ các quan hệ xã hội. Hội nhập quốc tế cũng đòi hỏi áp dụng tập quán đối với các quan hệ pháp luật có yếu tố nước ngoài. Do đó, cần nghiên cứu kỹ lưỡng về tập quán và vấn đề áp dụng tập quán để giải quyết tranh chấp thương mại.

5.1. Thách Thức Chứng Minh Tập Quán Thương Mại Trước Tòa

Việc chứng minh tập quán thương mại trước tòa án là một công việc đầy khó khăn và phức tạp. Tuy nhiên việc xây dựng nền kinh tế thị trường đòi hỏi áp dụng tập quán bởi văn bản pháp luật không thể bao phủ toàn bộ các quan hệ đầy biến động trong đời sống xã hội.

5.2. Yêu Cầu Áp Dụng Tập Quán Trong Bối Cảnh Hội Nhập

Mặt khác, hội nhập quốc tế khiến không thể từ chối áp dụng tập quán đối với những quan hệ pháp luật có yếu tố nước ngoài, nhất là trong lĩnh vực thương mại. Vì vậy có sự xuất hiện nhu cầu khách quan và cấp thiết hiện nay là nghiên cứu thật kỹ lưỡng, sâu sắc, toàn diện và có hệ thống về tập quán và vấn đề áp dụng tập quán để giải quyết các tranh chấp thương mại trên cả phương diện lý luận và thực tiễn.

VI. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Giải Quyết Tranh Chấp

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp thương mại thông qua áp dụng tập quán, cần có các giải pháp đồng bộ về chính sách, pháp luật và thực tiễn. Cần xây dựng mô hình lý luận chuyên sâu về tập quán pháp và áp dụng tập quán, đồng thời phân tích môi trường pháp lý và lịch sử để tìm ra các bất cập. Các kiến nghị cần tập trung vào việc tăng cường nhận thức về tập quán, hoàn thiện quy trình chứng minh và áp dụng tập quán, và xây dựng cơ chế hỗ trợ cho việc giải quyết tranh chấp dựa trên tập quán.

6.1. Giải Pháp Đồng Bộ Về Chính Sách Pháp Luật Và Thực Tiễn

Để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp thương mại thông qua áp dụng tập quán, cần có các giải pháp đồng bộ về chính sách, pháp luật và thực tiễn.

6.2. Tăng Cường Nhận Thức Về Tập Quán Và Hoàn Thiện Quy Trình

Các kiến nghị cần tập trung vào việc tăng cường nhận thức về tập quán, hoàn thiện quy trình chứng minh và áp dụng tập quán, và xây dựng cơ chế hỗ trợ cho việc giải quyết tranh chấp dựa trên tập quán.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ luật học "Áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Nguyễn Mạnh Thắng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Huy Cương (chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số: 62 38 01 07, bảo vệ tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015), đặt nền móng học thuật đầu tiên cho việc hệ thống hóa toàn diện mô hình lý luận và thực tiễn áp dụng tập quán pháp trong tài phán thương mại tại Việt Nam. Bối cảnh nghiên cứu diễn ra trong giai đoạn Việt Nam đẩy mạnh cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, đòi hỏi hoàn thiện hệ thống nguồn luật tương thích với tập quán và thông lệ quốc tế khi hội nhập kinh tế sâu rộng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được xác định từ sự đứt gãy giữa khuôn khổ lập pháp thực định và thực tiễn xét xử: mặc dù Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 3), Luật Thương mại năm 2005 (Điều 12, Điều 13) và Nghị quyết số 04/2005/NQ-HĐTP ngày 17/9/2005 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã thừa nhận nguyên tắc áp dụng tập quán, nhưng các thiết chế tố tụng và kỹ thuật pháp lý chứng minh tập quán gần như bị tê liệt. Giới luật gia Việt Nam thời kỳ hậu Đổi mới chủ yếu vận hành theo tư duy thực chứng pháp lý thành văn (legal positivism ảnh hưởng từ truyền thống Sovietique Law), khiến nhận thức về tập quán bị mai một, thiếu vắng mô hình phân định giữa yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần trong xác lập chứng cứ.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập đa tầng:

1. Câu hỏi nghiên cứu tổng quát: Hệ thống tài phán Việt Nam đã hình thành mô hình lý luận chuẩn về áp dụng tập quán giải quyết tranh chấp thương mại chưa; thực trạng môi trường pháp lý có những rào cản cốt lõi nào và giải pháp khắc phục đồng bộ ra sao?
2. Hệ thống câu hỏi nghiên cứu cụ thể:
   • (Q1) Bản chất pháp lý của "tập quán", "tập quán thương mại" và "thói quen thương mại" được cấu thành bởi những yếu tố nào?
   • (Q2) Thứ tự ưu tiên áp dụng của tập quán pháp trong tương quan với văn bản quy phạm pháp luật, thỏa thuận hợp đồng và tiền lệ pháp vận hành như thế nào?
   • (Q3) Nghĩa vụ chứng minh và kỹ thuật thẩm tra tập quán trước cơ quan tài phán được thiết lập dựa trên chuẩn mực nào?
3. Giả thuyết nghiên cứu: Việt Nam chưa có mô hình lý luận chuẩn về áp dụng tập quán thương mại; thực trạng áp dụng bị hạn chế bắt nguồn từ sự khiếm khuyết tri thức lý luận, dẫn đến sai lệch trong đánh giá điều kiện áp dụng tại tòa án và trọng tài.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp sâu sắc giữa lý thuyết nguồn luật (sources of law theory), lý thuyết luật thương nhân (lex mercatoria) và trường phái tiếp cận kinh tế đối với pháp luật (economic analysis of law). Phạm vi nghiên cứu khu biệt vào các quy tắc tập quán với tư cách là quy tắc của luật vật chất (substantive law) điều chỉnh quan hệ thương mại, phân tích thực trạng tư pháp qua các án lệ điển hình giai đoạn 1997–2014, từ đó lượng hóa các giải pháp chính sách nhằm hoàn thiện Bộ luật Dân sự và Bộ luật Tố tụng Dân sự.

---

Literature Review và Positioning

Bức tranh tổng quan nghiên cứu trong nước và quốc tế về tập quán pháp bộc lộ sự phân hóa sâu sắc qua các luồng tư tưởng:

1. Dòng nghiên cứu nhân học, dân tộc học và văn hóa pháp lý tại Việt Nam: Các công trình tiêu biểu của Phan Đăng Nhật (1998, 2000) về "Luật tục M’Nông" và "Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở Việt Nam", cùng nghiên cứu của Hoàng Thị Kim Quế (2011) về hương ước, đã khảo cứu công phu tập quán dưới góc độ tri thức bản địa. Trích dẫn từ văn bản: "luật tục về cơ bản là một kho tàng kiến thức bản địa về ứng xử và quản lý cộng đồng, tuy nhiên ở đó còn chứa đựng những giá trị nhiều mặt: ngôn ngữ và tư duy, bản sắc văn hóa, văn học và chữ viết, tôn giáo tín ngưỡng". Tuy nhiên, khuynh hướng này thuần túy nhìn nhận tập quán như hiện tượng văn hóa – lịch sử, bỏ ngỏ quy trình áp dụng tập quán trong các quan hệ kinh tế hiện đại.
2. Dòng nghiên cứu pháp lý thực định và án lệ trong nước:
   • Vũ Văn Mẫu (1960) trong "Dân-luật khái luận" và Triệu Quốc Mạnh (2000) trong "Pháp luật và Dân luật đại cương" đã bước đầu phân tách dấu hiệu tập quán và thói quen, song dừng lại ở mức giới thiệu khái quát.
   • Ngô Huy Cương (2010) với công trình "Cụ thể hóa quan điểm về tập quán pháp theo Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị" đã phân tích bản chất hai yếu tố cấu thành tập quán (vật chất và tinh thần), chỉ ra chức năng bù đắp khoảng trống và giải thích hợp đồng, đồng thời phát hiện mối liên hệ giữa áp dụng tập quán và tạo lập án lệ qua việc giải phẫu vụ tranh chấp "Cây chà 19 tiếng".
   • Đỗ Văn Đại (2008) trong "Luật hợp đồng Việt Nam - Bản án và bình luận bản án" phân loại tập quán thành tập quán chưa được ghi nhận và đã được chuyển hóa thành văn bản, phân tích điều kiện loại trừ tập quán khi trái nguyên tắc cơ bản hoặc khi các bên có thỏa thuận khác.
   • Tưởng Duy Lượng (2009) tiếp cận góc độ tố tụng khi coi tập quán là đối tượng chứng cứ thuộc nghĩa vụ chứng minh của đương sự; Nguyễn Thị Tuyết Mai (2014) khảo sát thực tiễn áp dụng tập quán trong án dân sự chung của Tòa án nhân dân nhưng chưa đi sâu vào cơ chế đặc thù của thương mại.
3. Đối thoại và tranh luận học thuật quốc tế:
   • So sánh với công trình nền tảng của Amanda Perreau-Saussine và James Bernard Murphy (2007) trong "The Nature of Customary Law" (Cambridge University Press), tập quán pháp được kiến giải từ triết học pháp quyền sâu sắc.
   • Ấn phẩm "Customary Law and Economics" của Lisa Bernstein và Francesco Parisi (2014) cung cấp góc nhìn kinh tế học về việc tối ưu hóa chi phí giao dịch thông qua cơ chế tài phán phi nhà nước của tập quán thương mại.
   • Nghiên cứu của René David và John E. Brierley (1975) trong "Major Legal Systems in the World Today" cùng Mary Ann Glendon, Paolo G. Carozza, Colin B. Picker (2008) làm rõ sự tương phản: trong khi truyền thống Common Law tích hợp tập quán thương nhân (Lex Mercatoria) vào dòng chảy của Thông luật, thì truyền thống Civil Law (điển hình là Pháp và Đức) xác định tập quán là nguồn bổ sung đứng sau luật thành văn.

Vị thế học thuật của luận án: Luận án của Nguyễn Mạnh Thắng đã vượt lên khỏi cách tiếp cận miêu tả phong tục học, định vị mình là công trình chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam thiết lập khung phân tích tư pháp khép kín: từ bản chất triết học của quy tắc tập quán đến thuật toán tố tụng về nghĩa vụ chứng minh, thẩm tra chứng cứ và xác lập thứ bậc hiệu lực trong giải quyết tranh chấp thương mại.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển đổi nhận thức luận (epistemological shift) từ việc coi tập quán như một "thói quen thụ động được nhà nước thừa nhận" sang "nguồn luật tự thân mang tính quy phạm độc lập".

1. Phát triển lý thuyết cấu thành nhị nguyên của tập quán pháp: Luận án phát triển logic chặt chẽ giữa hai yếu tố nền tảng:
   • Yếu tố vật chất (consuetudo / material element): Sự tồn tại của một thực tiễn ứng xử có tính liên tục, lặp đi lặp lại trong một thời gian dài, mang tính ổn định và phổ biến trong một cộng đồng thương nhân hoặc vùng lãnh thổ xác định.
   • Yếu tố tinh thần (opinio juris sive necessitatis / psychological element): Niềm tin pháp lý và nhận thức bắt buộc của các thành viên cộng đồng rằng quy tắc xử sự đó có giá trị ràng buộc như luật.
2. Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
   • Mệnh đề 1 (Chức năng kép): Tập quán thương mại vừa thực hiện chức năng lấp đầy khoảng trống (gap-filling) của hợp đồng và luật định, vừa thực hiện chức năng giải thích ý chí đích thực của các bên giao kết (interpretive function).
   • Mệnh đề 2 (Mối liên hệ giữa tập quán và án lệ): Khi cơ quan tài phán áp dụng một quy tắc tập quán để phán quyết một tranh chấp, quy tắc tập quán đó được chuyển hóa và cố định hóa thành tiền lệ pháp (judicial precedent), tạo nên sự giao thoa giữa các nguồn luật.
   • Mệnh đề 3 (Cơ chế phân cấp hiệu lực): Trong lĩnh vực luật tư, quy tắc tập quán thương mại có hiệu lực ưu tiên cao hơn quy phạm pháp luật tùy nghi (default rules), nhưng phải phục tùng quy phạm pháp luật mệnh lệnh (mandatory rules), trật tự công cộng (ordre public) và thuần phong mỹ tục.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

• Triết học pháp quyền: Phân tích sự hình thành quy tắc xử sự từ ý thức xã hội;
• Lý thuyết phân loại hành vi thương mại của Civil Law (Pháp - Đức): Phân định ranh giới giữa hành vi dân sự và hành vi thương mại dựa trên 3 nhóm dấu hiệu: hành vi thương mại do bản chất (actes de commerce par nature), hành vi thương mại do hình thức (actes de commerce par la forme), và hành vi thương mại do phụ thuộc (actes de commerce par accessoire);
• Lý thuyết chuẩn mực quốc tế: Đối chiếu trực tiếp với Điều 38 Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế: "international custom, as evidence of a general practice accepted as law" (tập quán quốc tế là bằng chứng về một thói quen chung được chấp nhận như luật) và Điều 3 khoản 4 Luật Thương mại 2005: "Tập quán thương mại là thói quen được thừa nhận rộng rãi trong hoạt động thương mại trên một vùng, miền hoặc một lĩnh vực thương mại, có nội dung rõ ràng được các bên thừa nhận để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động thương mại".

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích chỉ áp dụng đối với quy tắc tập quán của luật nội dung (substantive law), loại trừ tập quán tố tụng, tập quán thuần túy mang tính lễ nghi ngoại giao không làm phát sinh nghĩa vụ pháp lý (như kiến giải của Ian Brownlie về usage), và các quan hệ tranh chấp hành chính, hình sự thuộc công pháp.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận hiện thực phản biện (critical realism) và nhận thức luận duy thực pháp lý (legal realism), kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu pháp lý quy phạm (doctrinal legal research) và phân tích tình huống thực tiễn tư pháp (case-study analysis).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích môi trường thể chế chính trị - pháp lý và lịch sử lập pháp từ thời kỳ phong kiến (Bộ luật Hồng Đức, Gia Long), thời kỳ Pháp thuộc (Bộ luật Dân sự Bắc Kỳ 1931, Trung Kỳ 1936, Bộ luật Thương mại Pháp áp dụng tại Nam Kỳ 1864), đến hệ thống pháp luật thời kỳ Đổi mới.
• Cấp độ vi mô: Mổ xẻ chi tiết các bản án, quyết định trọng tài thương mại, giải mã cấu trúc quy phạm và lập luận tư pháp của thẩm phán.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án tuân thủ quy trình nghiên cứu chuẩn mực pháp lý với các kỹ thuật tam giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa nguồn tài liệu: Đối chiếu văn bản quy phạm pháp luật thực định (BLDS 2005, Luật Thương mại 2005, BLTTDS 2004) với các tập quán quốc tế điển hình (Quy tắc Thực hành Thống nhất về Tín dụng Chứng từ - UCP 500/600 của ICC, Incoterms) và kho tàng luật tục bản địa.
• Tiêu chí chọn mẫu án lệ: Lựa chọn các vụ án mang tính bước ngoặt (landmark cases) thể hiện rõ xung đột giữa luật thành văn và tập quán thực tế, tiêu biểu là vụ án "Cây chà 19 tiếng" (tập quán khai thác thủy sản và cứu hộ trên sông nước miền Tây Nam Bộ) và vụ tranh chấp thương mại quốc tế giữa Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Thủy sản NT và Công ty SY (liên quan đến UCP 500 và Nghị định 60/CP ngày 06/6/1997).
• Quy trình thẩm tra và đánh giá chứng cứ tập quán: Xác lập chuỗi thủ tục 4 bước trong hoạt động tố tụng:
  1. Yêu cầu nại ra tập quán của đương sự;
  2. Xác minh nghĩa vụ chứng minh (burden of proof);
  3. Thẩm tra sự tồn tại của yếu tố vật chất (thời gian, tính phổ biến) và yếu tố tinh thần qua giám định chuyên gia, xác nhận của hiệp hội ngành nghề hoặc cộng đồng;
  4. Đánh giá tính hợp pháp và trật tự công cộng.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Toàn văn các văn bản pháp luật thực định Việt Nam điều chỉnh quan hệ dân sự - thương mại từ 1945 đến 2014;
• Hệ thống án lệ và quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân tối cao liên quan đến áp dụng tập quán;
• Các điều ước quốc tế, văn bản hướng dẫn quốc tế (UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce 1996, Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế ICJ).

Phương pháp so sánh pháp luật (comparative legal method) được triển khai có hệ thống giữa hai truyền thống pháp luật lớn:

• Hệ thống Civil Law: Bộ luật Thương mại Pháp 1807 (và các Đạo dụ tiền thân 1563, 1673 Savary, 1681), Bộ luật Dân sự Đức 1900 (BGB) và Bộ luật Thương mại Đức 1897 (HGB);
• Hệ thống Common Law: Anh, Hoa Kỳ (bao gồm cả ngoại lệ bang Louisiana chịu ảnh hưởng Civil Law), Scotland.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện khuyết tật lập pháp trong định nghĩa tập quán thương mại: Luận án chỉ ra sự nhầm lẫn nghiêm trọng trong Điều 3 khoản 4 Luật Thương mại 2005 khi định nghĩa "Tập quán thương mại là thói quen...". Về mặt khoa học pháp lý, thói quen (usage) chỉ hình thành giữa các bên trong một quan hệ cụ thể, trong khi tập quán (custom) đòi hỏi quy mô cộng đồng và ý thức bắt buộc tuân thủ mang tính quy phạm (opinio juris).
2. Bác bỏ quan điểm giáo điều về sự thừa nhận của Nhà nước: Trái với quan niệm xơ cứng trong các giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật cũ cho rằng tập quán chỉ trở thành pháp luật khi được nhà nước phê chuẩn bằng văn bản quy phạm, luận án chứng minh rằng tập quán thương nhân (Lex Mercatoria) mang hiệu lực tự thân xuất phát từ sự vận động nội tại của thương trường và cơ chế tự thực thi của cộng đồng.
3. Vạch trần bất cập tư pháp qua vụ án "Cây chà 19 tiếng": Tòa án cấp xét xử đã lúng túng trong việc xác định tập quán cắm chà dụ cá trên sông có phải là tập quán hợp pháp hay không, không tách bạch được giữa yếu tố vật chất (sự lặp lại của hành vi khai thác) với điều kiện trật tự công cộng (an toàn giao thông đường thủy), dẫn đến phán quyết thiếu thuyết phục về mặt kỹ thuật pháp lý.
4. Chỉ ra sai lầm trong áp dụng tập quán quốc tế (vụ tranh chấp Thủy sản NT và Công ty SY): Tòa án đã ngộ nhận áp dụng UCP 500 như một tập quán mặc nhiên có tính chất quy phạm ràng buộc quốc gia, trong khi bản chất UCP là tập quán mang tính hợp đồng (contractual usages), chỉ có giá trị khi các bên thỏa thuận dẫn chiếu, đồng thời làm rõ sự bất hợp lý của "tập quán chọn luật" quy định tại Điều 4 Nghị định 60/CP.
5. Phát hiện năng lực điều chỉnh của tri thức bản địa đối với kinh tế sinh thái: Luận án đưa ra nhận định đột phá: "loại kiến thức bản địa này ở các dân tộc Tây Nguyên có tác dụng lớn hơn trong việc bảo vệ môi trường tự nhiên so với các qui định của luật thành văn", chứng minh tính thích ứng cao của luật tục trong quản trị tài nguyên cộng đồng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung và hoàn thiện học thuyết về nguồn luật trong khoa học pháp lý Việt Nam, xác lập hệ thống tiêu chí khoa học để nhận diện tập quán thương mại và thói quen thương mại.
• Về mặt lập pháp: Đưa ra luận cứ trực tiếp cho việc sửa đổi Bộ luật Dân sự (đã được tiếp thu trong BLDS 2015 tại Điều 5 về Áp dụng tập quán) và định hướng sửa đổi Luật Thương mại, Luật Trọng tài thương mại.
• Về mặt thực tiễn tư pháp: Cung cấp "cẩm nang" phương pháp luận cho Thẩm phán và Trọng tài viên:
  • Xác lập quy tắc phân bổ nghĩa vụ chứng minh: Bên nào nại ra tập quán thì bên đó chịu nghĩa vụ chứng minh sự tồn tại của cả hai yếu tố vật chất và tinh thần;
  • Cơ chế tòa án tham vấn ý kiến chuyên gia (Amicus Curiae) hoặc các Hiệp hội ngành nghề để xác minh tập quán chuyên sâu.

---

Limitations và Future Research

1. Giới hạn nghiên cứu thừa nhận:
   • Luận án giới hạn phạm vi trong các quy tắc của luật vật chất (substantive rules), chưa đi sâu giải quyết xung đột tập quán quốc tế (conflict of customs) và các tập quán trong thương mại điện tử xuyên biên giới.
   • Chưa xây dựng bộ chỉ số định lượng hoàn chỉnh để đo lường mức độ phổ quát của yếu tố vật chất theo từng ngành nghề kinh doanh cụ thể.
2. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo:
   • Nghiên cứu cơ chế mã hóa tập quán thương mại (codification of commercial customs) trong kỷ nguyên kinh tế số và blockchain;
   • Xây dựng mô hình giải quyết xung đột giữa tập quán địa phương và tập quán thương mại quốc tế trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA);
   • Đánh giá tác động kinh tế của việc áp dụng tập quán trong việc giảm thiểu chi phí giải quyết tranh chấp tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Nguyễn Mạnh Thắng có sức lan tỏa sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuyên khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo sau đại học về Luật Kinh tế và Tư pháp quốc tế tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật Hà Nội và Học viện Tư pháp.
• Định hình chính sách tư pháp: Góp phần cung cấp luận cứ khoa học sắc bén cho Hội đồng Thẩm phán TANDTC trong việc phát triển án lệ từ tập quán và hoàn thiện các nghị quyết hướng dẫn thi hành Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự.
• Thúc đẩy giao thương quốc tế: Giúp cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam nhận diện và vận dụng linh hoạt các tập quán thương mại quốc tế (Incoterms, UCP, eUCP), phòng ngừa rủi ro pháp lý trong tranh chấp xuyên quốc gia.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Luật học: Thụ hưởng hệ thống khái niệm chuẩn mực, khung phân tích nhị nguyên và phương pháp luận so sánh pháp luật mẫu mực về nguồn luật.
• Thẩm phán và Trọng tài viên thương mại: Nắm vững quy trình tố tụng, kỹ thuật thu thập, phân bổ nghĩa vụ chứng minh và thẩm tra tính hợp pháp của tập quán trong các tranh chấp phức tạp.
• Luật sư và Chuyên viên pháp chế doanh nghiệp (In-house Counsel): Vận dụng kỹ thuật viện dẫn tập quán và thói quen thương mại để bảo vệ quyền lợi khách hàng khi hợp đồng có khoảng trống hoặc điều khoản không rõ ràng.
• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Có cơ sở lý luận vững chắc để hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, tránh tình trạng "hành chính hóa" các quy tắc thị trường tự nhiên.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã phát triển học thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc chuẩn hóa cấu trúc nhị nguyên của tập quán pháp (yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần) trong không gian pháp lý thương mại Việt Nam. Luận án đã phát triển học thuyết Luật thương nhân (Lex Mercatoria) và triết học pháp quyền, chứng minh rằng tập quán là nguồn luật độc lập có giá trị bắt buộc tự thân xuất phát từ thực tiễn thương trường, bác bỏ quan điểm thực chứng giáo điều xem tập quán chỉ có giá trị khi được văn bản quy phạm pháp luật ghi nhận trực tiếp.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu nhân học của Phan Đăng Nhật hay khảo cứu lịch sử của Vũ Văn Mẫu, luận án tạo đột phá bằng việc kết hợp phương pháp phân tích quy phạm với phân tích án lệ thực tế (case-study) và so sánh pháp luật đa hệ thống (Civil Law vs. Common Law). Luận án đặt các án lệ Việt Nam (vụ Cây chà 19 tiếng, vụ Thủy sản NT) vào lăng kính đối chiếu với chuẩn mực quốc tế (Điều 38 ICJ, UNCITRAL, Code de Commerce 1807), tạo ra mô hình nghiên cứu mang tính ứng dụng thực hành tư pháp cao.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Đa số các quy định thực định của Việt Nam về tập quán thương mại (điển hình là Điều 3 khoản 4 Luật Thương mại 2005 và Điều 4 Nghị định 60/CP) thực chất đang nhầm lẫn giữa "tập quán" (custom) và "thói quen" (usage), đồng thời tạo ra khái niệm ngụy tạo "tập quán chọn luật". Điều này dẫn đến tình trạng các cơ quan tài phán áp dụng sai các bộ quy tắc hợp đồng quốc tế (như UCP 500) dưới danh nghĩa tập quán pháp bắt buộc.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) cho hoạt động tư pháp không?

Có. Luận án đã thiết kế quy trình 4 bước chuẩn hóa dành cho Thẩm phán và Trọng tài viên:

1. Xác định tư cách và yêu cầu nại ra tập quán của đương sự;
2. Phân định nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên nại ra tập quán;
3. Thẩm tra sự hội tụ của 2 yếu tố: Vật chất (tần suất, thời gian, phạm vi không gian) và Tinh thần (ý thức bắt buộc tuân thủ của cộng đồng);
4. Rà soát tính tương thích với trật tự công cộng và nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc gia.

5. Khung chương trình nghiên cứu mở rộng trong tương lai được hoạch định như thế nào?

Luận án mở ra chương trình nghiên cứu liên ngành kéo dài:

• Nghiên cứu tập quán trong giao dịch thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và hợp đồng thông minh (smart contracts);
• Cơ chế giải quyết xung đột giữa tập quán địa phương và các chuẩn mực bảo hộ quyền con người, thương mại xanh và phát triển bền vững;
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số quốc gia về các tập quán thương mại đã được tòa án công nhận thành án lệ.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Mạnh Thắng là một công trình khoa học xuất sắc, mang tính bước ngoặt và để lại dấu ấn sâu sắc trong khoa học pháp lý Việt Nam:

1. Xây dựng thành công mô hình lý luận toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về tập quán pháp và áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp luật tư;
2. Làm sáng tỏ bản chất nhị nguyên (vật chất - thực tại và tinh thần - tâm lý pháp lý) của quy tắc tập quán, đặt nền tảng triết học vững chắc cho kỹ thuật lập pháp và tư pháp;
3. Vạch rõ ranh giới pháp lý giữa "tập quán thương mại" và "thói quen thương mại", giải quyết triệt để các bất cập trong Điều 3, 12, 13 Luật Thương mại 2005;
4. Thiết lập quy chuẩn tố tụng khoa học về nghĩa vụ chứng minh, thẩm tra chứng cứ và giải thích tập quán cho Tòa án và Trọng tài thương mại;
5. Đặt nền móng cho quá trình hội nhập quốc tế của tư pháp Việt Nam thông qua việc tương thích hóa các nguyên tắc áp dụng Lex Mercatoria, UCP và Incoterms;
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về phân tích kinh tế đối với pháp luật nguồn và cơ chế chuyển hóa tập quán thành tiền lệ pháp trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu nền tảng văn hóa, truyền thống, kinh tế - xã hội và pháp lý cho việc xác định thứ tự ưu tiên áp dụng tập quán phù hợp với hoàn cảnh của Việt Nam hiện nay. Vấn đề chứng minh tập quán được tác giả Ngô Huy Cương đề cập với đầy đủ các chi tiết như: nghĩa vụ chứng minh tập quán; phản chứng minh tập quán; các chi tiết cần chứng minh; các trường hợp chứng minh; thẩm tra tập quán; nhầm lẫn liên quan tới tập quán. Các vấn đề này có ý nghĩa rất lớn trong việc áp dụng tập quán. Tuy nhiên, tác giả Ngô Huy Cương chỉ dừng lại ở mức độ xây dựng tiền đề cho các hoạt động nghiên cứu tiếp theo.

Ý đồ này của tác giả Ngô Huy Cương đã được nêu rõ trong công trình nghiên cứu đang nói của mình. Mối liên hệ cơ bản của việc áp dụng tập quán theo tác giả Ngô Huy Cương là việc áp dụng tập quán có thể tạo ra tiền lệ pháp. Tuy nhiên trong tác phẩm của mình, tác giả này đã không có sự luận giải sâu về vấn đề này 13 z mà chỉ gắn việc nhận định với vụ "Cây chà 19 tiếng" do tác giả đưa ra để bình luận. Tác giả Ngô Huy Cương đã có công lớn đưa ra các câu hỏi nghiên cứu về tập quán chứa đựng các định hướng phát triển tập quán, đồng thời vạch ra các vấn đề liên quan tới đề tài nghiên cứu áp dụng tập quán.

Các câu hỏi bao gồm: Ai phải chứng minh qui tắc tập quán và chứng minh như thế nào? Nếu có sự khác nhau trong việc chứng minh qui tắc tập quán giữa các bên liên quan, thì giải quyết như thế nào? Trong trường hợp có sự nhầm lẫn về tập quán pháp thì nhầm lẫn như vậy có được chấp nhận không và giải pháp cho các trường hợp nhầm lẫn là gì? Cần nhìn nhận như thế nào về tiền lệ được tạo ra từ việc áp dụng qui tắc tập quán để giải quyết một vụ tranh chấp? và Tập quán có thứ tự ưu tiên như thế nào trong các loại nguồn của pháp luật? Tác giả Ngô Huy Cương nhận định sự phát triển của tập quán rất đáng lưu tâm bởi sự gắn bó của nó với dân chủ và gần gũi với đời sống con người. Thứ hai, công trình "Luật hợp đồng Việt Nam - Bản án và bình luận bản án". Đây là một cuốn sách chuyên khảo của PGS.TS Đỗ Văn Đại được ấn hành bởi Nxb Chính trị quốc gia vào năm 2008. Cuốn sách này nêu rõ nội dung của các vụ tranh chấp trong lĩnh vực hợp đồng và đưa ra những bình luận xuất phát từ lý luận, luật thực định, cũng như thực tiễn đời sống.

Trong các vụ việc đưa ra bình luận, có hai vụ được giải quyết thông qua áp dụng các qui tắc tập quán. Tại vụ "Cây chà 19 tiếng", tác giả Đỗ Văn Đại đề cập tới quan niệm về tập quán, thực trạng áp dụng tập quán, và các điều kiện áp dụng tập quán. Không phản biện các qui tắc của luật thành văn, tác giả Đỗ Văn Đại đã thừa nhận không bình luận định nghĩa khái niệm tập quán của Nghị 14 z quyết số 04/2005/NQ-HĐTP ngày 17/09/2005 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Tác giả này đã phân chia tập quán thành tập quán chưa được ghi nhận bởi pháp luật, và tập quán đã được chuyển hóa thành pháp luật.

Việc phân loại này có thể có tác dụng trong việc xem xét áp dụng qui tắc tập quán. Tuy nhiên tác giả này chưa đưa ra được sự phân biệt nào trong việc áp dụng hai loại qui tắc tập quán này. Tác giả Đỗ Văn Đại đã đưa ra các đánh giá pháp lý đối với vụ "Cây chà 19 tiếng" để bình luận thực trạng áp dụng tập quán. Đây là phương pháp truyền thống đáng lưu ý liên quan tới áp dụng tập quán.

Tuy nhiên tác giả Đỗ Văn Đại chưa xem xét một cách thỏa đáng tới các điều kiện áp dụng tập quán trong trường hợp này. Việc đánh giá các điều kiện áp dụng tập quán trong vụ việc cụ thể này còn nhiều việc phải bàn.TS Ngô Huy Cương đã có lời bình luận sâu sắc về việc đánh giá các điều kiện áp dụng tập quán trong vụ việc này qua bài viết nói trên của mình. Tác giả Đỗ Văn Đại bình luận vụ án qua việc phân tích ba điều kiện là: Thứ nhất, tập quán không được áp dụng khi có pháp luật qui định; thứ hai, tập quán không được áp dụng khi các bên có thỏa thuận khác; và thứ ba, tập quán chỉ được áp dụng khi không trái với những nguyên tắc của pháp luật. Đáng tiếc là pháp luật Việt Nam cũng coi áp dụng tập quán là một nguyên tắc của pháp luật (Bộ luật Dân sự năm 2005, Luật Thương mại năm 2005…).

Tác giả này đã không nhắc nhở tới vấn đề "không chống lại trật tự công cộng" và "thuần phong mỹ tục" trong các điều kiện áp dụng tập quán. Về vụ tranh chấp giữa Công ty cổ phần xuất nhập khẩu thủy sản NT và Công ty SY, tác giả Đỗ Văn Đại đã đưa ra bình luận của mình về áp dụng tập quán thương mại quốc tế ở Việt Nam. Tác giả này đã bác bỏ cái gọi là "tập quán quốc tế về chọn luật áp dụng" được qui định tại Điều 4, Nghị định 15 z 60/CP ngày 06/6/1997, đồng thời xem UCP 500 là nơi tập hợp các tập quán quốc tế. Tác giả Đỗ Văn Đại đã xác định các điều kiện áp dụng tập quán quốc tế như sau: (1) Khi không có qui định của văn bản pháp luật của quốc gia hoặc điều ước quốc tế điều chỉnh; (2) việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam; và (3) chỉ khi vấn đề cần giải quyết không được hợp đồng giữa các bên điều chỉnh.

Khi sử dụng các điều kiện này để bình luận, Đỗ Văn Đại đã đi đến nhận định tòa án áp dụng UCP 500 cho tranh chấp này là không đúng. Đây là các bình luận gợi ý nghiên cứu quan trọng và rất đáng tham khảo bởi sự gắn liền với thực tiễn tư pháp của các vấn đề lý luận và giải thích pháp luật. Thứ ba, công trình "Luật tục, hương ước - Những giá trị văn hóa pháp luật cần được giữ gìn, kế thừa và phát triển". Tác phẩm này của GS.TS Hoàng Thị Kim Quế trong cuốn "Văn hóa pháp luật - Những vấn đề lý luận cơ bản và ứng dụng chuyên ngành" do GS.TS Hoàng Thị Kim Quế và PGS.TS Ngô Huy Cương đồng chủ biên được Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành vào năm 2011.

Đây là một công trình nghiên cứu đầy chất lý luận chung về luật tục của đồng bào Ê Đê và M’nông. Tác giả Hoàng Thị Kim Quế cho rằng luật tục thuộc phạm trù tập quán tồn tại dưới dạng truyền khẩu và thành văn bao gồm các qui tắc xử sự điều chỉnh mọi mặt đời sống cộng đồng. Các qui tắc xử sự này bao gồm cả các qui tắc của luật nội dung và của luật thủ tục. Các luật tục này, theo sự liệt kê của tác giả Hoàng Thị Kim Quế, không có các qui tắc liên quan tới thương mại, tuy nhiên có liên quan tới tài sản, quản lý và sử dụng đất đai, bảo vệ sản xuất và môi trường.

Mặc dù có nhắc tới các qui tắc tố tụng trong luật tục, nhưng tác giả Hoàng Thị Kim Quế chỉ tập trung phân tích các qui tắc của luật vật chất chứ không nêu ra các qui tắc của luật tố tụng. 16 z Tác giả Hoàng Thị Kim Quế có công trong việc nghiên cứu luật tục dưới giác độ lý luận pháp luật và nêu bật được sự cần thiết phát triển luật tục. Thứ tư, công trình "Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở Việt Nam". Tác phẩm nổi tiếng này của Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian ở Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam được xuất bản tại Nxb Chính trị Quốc gia vào năm 2000.

Đây là một tác phẩm tập hợp nhiều nhất các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước về tập quán pháp hay luật tục của nhiều dân tộc đang sinh sống tại Việt Nam. Phần lớn các công trình ở đây nhìn nhận tập quán (luật tục) dưới giác độ văn hóa, dân tộc học, hay lịch sử truyền thống. Tuy nhiên có những công trình xem xét luật tục của đồng bào Tây Nguyên khá toàn diện. Công trình nghiên cứu "Nguồn gốc và bản chất luật tục Tây Nguyên" của PGS.TSKH Phan Đăng Nhật giảng giải về khái niệm luật tục trong sự so sánh với quan niệm về pháp luật của phương Tây.

Có sự khác biệt giữa chúng bởi ông cho rằng: luật tục có phạm vi rộng hơn bao gồm cả các qui phạm luân lý, đạo đức, phép ứng xử mà không đi kèm theo các công cụ đàn áp như nhà tù, trại giam, cảnh sát, quan tòa. Việc thi hành luật tục do các thành viên cộng đồng tổ chức theo hình thức Hội đồng thi hành. Và các thành viên này cùng nhau kiểm soát việc thi hành. Công trình "Một số quan niệm và phương pháp tiếp cận luật tục" của Nguyễn Thị Hiền đã đề cập tới các quan niệm khác nhau về tập quán pháp trên bình diện thế giới và nhấn mạnh tới các phương pháp tiếp cận tập quán pháp khác nhau như: Nhân loại học pháp luật, phương pháp chức năng, phương pháp của các nhà duy thực Hoa Kỳ, phương pháp nghiên cứu trường hợp, vụ án cụ thể.

Đồng thời, tác giả này giới thiệu các nguồn tìm kiếm tập quán pháp như: Phỏng vấn người cung cấp thông tin, quan sát và tìm hiểu những tranh luận thực tế, thu thập văn 17 z bản, ghi chép các vụ án. Mặc dù chỉ tổng kết lại những thông tin, kiến thức từ các công trình nghiên cứu khác ở trong và ngoài nước, nhưng công trình này đã tích hợp được rất nhiều thông tin có giá trị tham khảo cao. Tuy nhiên công trình này chưa đưa ra được những thông tin hoặc kiến thức về vấn đề áp dụng tập quán pháp. Công trình "So sánh luật tục Êđê và luật tục M’nông với một số vấn đề trong pháp luật hiện hành" của Trần Đình Long (Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Đắc Lắc) và công trình "Luật tục và việc phát triển nông thôn hiện nay ở Kon Tum" của Sở Tư pháp tỉnh Kon Tum đã đề cập tới các tập tục cụ thể ở các tộc người này, bao gồm cả các chế tài liên quan tới sự vi phạm các qui tắc tập tục.