ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Từ rất lâu con người đã tồn tại bằng việc sử dụng cây cỏ và động vật hoang dại làm thức ăn. Trải qua thời gian dài với nhiều thử thách trong cuộc sống hàng ngày, con người dần chọn lọc và xác định được những loại thực vật hay động vật có thể sử dụng được từ đó tác dụng chữa bệnh của chúng cũng tình cờ được phát hiện và tích lũy, truyền cho các thế hệ sau. Xu hướng quay lại sử dụng các sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng có nguồn gốc từ thiên nhiên để phòng và điều trị bệnh đang trở nên thịnh hàng trên thế giới trong vài thập kỉ gần đây.
Vì vậy, cho dù tân dược có phát triển mạnh mẽ đến đâu thì vai trò của đông dược trong chăm sóc sức khỏe con người sẽ không bao giờ thay đổi mà ngày càng khẳng định vị trí của mình. Theo thống kê, ở nước ta hiện nay có khoảng 3.948 loài cây được dùng làm thuốc với khoảng trên dưới 300 loài thường xuyên được khai thác sử dụng cho thị trường trong và ngoài nước. Mặc dù Việt Nam là một nước có tiềm năng lớn về nguồn nguyên liệu làm thuốc nhưng theo điều tra của Viện dược liệu (Hội nghị dược liệu toàn quốc lần thứ 1: “Phát triển Dược liệu bền vững thế kỷ XXI”) nhiều loài cây thuốc có giá trị chữa bệnh và kinh tế cao trước đây có trữ lượng lớn cho khai thác thì nay đã bị giảm sút và trở nên hiếm như: Hà thủ ô đỏ, Vàng đắng, Hoàng liên, Ngũ gia bì gai, Ba kích, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Hoàng tinh… Đã có 123 loài thuộc 53 họ được đưa vào Danh sách đỏ, Sách đỏ Việt Nam và Danh mục thuộc Nghị định 48 CP/2002 của Chính phủ. Trong đó có tới 55 loài được phân hạng theo IUCN ở mức bị đe dọa tuyệt chủng.
Nhiều cây thuốc trước những năm 90 đã di thực thành công và đã trồng đáp ứng đủ cho nhu cầu sử dụng trong nước thì nay đã phải nhập lại như: Đương Quy, Bạch Truật, Xuyên khung, c 2 Ngưu tất, Huyền xâm (Hội nghị dược liệu toàn quốc lần thứ 1: “Phát triển Dược liệu bền vững thế kỷ XXI”)…Vì vậy, việc trồng trọt và di thực, thuần hóa các loại dược liệu quý là điều cấp bách. Trong các cây dược liệu quý hiếm cần được bảo tồn hiện nay có cây Hoàng bá. Hoàng bá còn gọi là Hoàng Nghiệt có tên khoa học là Phellodendron amurense Rupr. thuộc họ Cam (Rutaceae).
Hoàng bá có nguồn gốc từ Đông Á, phía Bắc Trung Quốc, Mãn Châu, Hàn Quốc, sông Ussuri, Amur và Nhật Bản. Loại cây này xâm hại nhiều nơi trên Bắc Mỹ nên ở Masachusetts coi loại cây này như một loại cỏ dại có hại [8]. Cây Hoàng bá có nhiều ở vùng Đông Bắc châu Á, được trồng nhiều ở Trung Quốc và Nhật Bản, vùng Seberi ở Nga. Cuối những năm 1960, nước ta di thực cây Hoàng bá về trồng ở Lào Cai (Sa Pa), Lai Châu (Sìn Hồ), Vĩnh Phúc (Tam Đảo) và Lâm Đồng (Đà Lạt).
Hoàng bá được coi là cây thuốc vàng của ngành dược liệu, được sử dụng như một loại thuốc cổ truyền để điều trị bệnh về đường ruột, kháng viêm, hạ sốt, chống loét dạ dày, điều trị lỵ, lao, xơ gan… Có khả năng ức chế sự phát triển khối u tuyến tiền liệt, ung thư máu, ức chế và tiêu diệt ung thư phổi. Hoàng bá có vai trò quan trọng trong ngành dược liệu, tuy nhiên hiện nay Hoàng bá đang đứng trên nguy cơ khan hiếm và cạn kiệt. Vì vậy việc nhân giống, trồng trọt và di thực loài cây này là rất cần thiết. Đến nay chưa có nghiên cứu cụ thể nào về hình thức nhân giống, thời vụ trồng và chăm sóc một cách chính xác nhất.
Chính vì vậy, việc nhân giống đại trà và trồng cây Hoàng bá với quy mô lớn đang là câu hỏi còn bỏ ngỏ. Hoàng Bá thích hợp sinh sống trong điều kiện khí hậu mát mẻ, phát triển tốt ở các vùng như Sapa, Bắc Hà và Cao Bằng. Cao Bằng là tỉnh nằm ở phía Đông Bắc Việt Nam. Với địa thế nằm ở vùng núi cao phía Bắc nước ta, có diện tích đất tự nhiên 6.690,72 km², là cao c 3 nguyên đá vôi xen lẫn núi đất, có độ cao trung bình trên 200m, vùng sát biên có độ cao từ 600 - 1.300m so với mặt nước biển.
Là nơi sinh trưởng của hàng nghìn loại thuốc quý chiếm ¼ tổng số các loại cây thuốc Việt Nam. Trong đó, cây Hoàng bá thích hợp sinh trưởng và phát triển tốt ở điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng Cao Bằng. Hơn nữa, người dân các huyện giáp biên ở đây có trình độ dân trí thấp, sống chủ yếu bằng nghề làm nông tự cung tự cấp. Để mưu sinh họ đã lên rừng chặt phá, khai thác dược liệu bừa bãi thu hái lá, chặt cả cây, đào cả gốc rễ mang sang Trung Quốc bán.
Làm nguồn dược liệu ở Cao Bằng ngày càng giảm sút nghiêm trọng, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Chính vì vậy, với nhu cầu khôi phục và phát triển nguồn gen Hoàng bá tại tỉnh Cao Bằng trên quy mô lớn một cách hiệu quả và bền vững, chúng tôi đề xuất đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm gieo hạt đến khả năng nảy mầm và sinh trưởng của cây Hoàng Bá trong giai đoạn vườn ươm tại Huyện Hòa An tỉnh Cao Bằng”. Mục đích và yêu cầu của đề tài 1. Mục đích của đề tài - Xác định được thời điểm gieo hạt thích hợp nhất đến khả năng nẩy mầm và chất lượng cây giống trong vườn ươm.2 Yêu cầu của đề tài - Đánh giá được ảnh hưởng của thời điểm gieo hạt đến khả năng nảy mầm của hạt giống và sinh trưởng của cây con Hoàng bá trong giai đoạn vườn ươm.
- Đánh giá được ảnh hưởng của thời gian bảo quản hạt giống khả năng nảy mầm của hạt giống và sinh trưởng của cây con Hoàng bá trong giai đoạn vườn ươm.3 Ý nghĩa của đề tài + Ý nghĩa trong học tập: Giúp sinh viên củng cố và hệ thống hóa những kiến thức đã học, áp dụng vào thực tế. Đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên nâng cao kiến thức và tích lũy kinh nghiệm thực tế. Biết cách thực hiện một khoá luận tốt nghiệp, có thêm kiến thức và kinh nghiệm sản xuất. + Ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học: Giúp sinh viên tiếp cận với công tác nghiên cứu khoa học, nâng cao trình độ chuyên môn đồng thời tạo cho mình tác phong làm việc đúng đắn, nghiêm túc, sáng tạo đúc rút được những kinh nghiệm thực tế.
+ Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất: Qua kết quả nghiên cứu xác định được thời vụ gieo trồng thích hợp nhất nhằm nâng cao tỷ lệ nẩy mầm, rút ngắn thời gian nẩy mầm và nâng cao chất lượng cây giống. c 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài Trong cuộc sống hiện nay, việc giữ gìn và phát huy tài nguyên di truyền trở thành yêu cầu cấp thiết. Vì lý do đó đã có rất nhiều nghiên cứu về quy trình nhân giống tốt nhất để có tỉ lệ cây con đạt chất lượng cao khi xuất vườn, tiết kiệm chi phí nhân giống, kỹ thuật trồng trọt, chăm sóc để cho cây sinh trưởng, phát triển tốt và tích lũy được hàm lượng hoạt chất cao phục vụ cho nhu cầu sản xuất thuốc.
Cây dược liệu có rất nhiều loại và sống được ở nhiều điều kiện khí hậu khác nhau. Ở những vùng lạnh, khí hậu thấp, cây dược liệu thường cho chất lượng cao hơn và giá trị dược liệu cũng cao hơn với những vùng nóng nhưng thời gian sinh trưởng và cho thu hoạch dài hơn. Ở một số nơi trong tỉnh Cao Bằng có điều kiện tự nhiên phù hợp với 1 số cây dược liệu quý nên Cây phát triển tốt như: Hồi, Ba kích, Cúc nút áo… Và nhiều loại cây dược liệu quý khác (Trần Công Khánh,2012). Hòa An là huyện lớn của tỉnh Cao Bằng, có tổng diện tích 60.952,08ha, diện tích đất canh tác có trên 6.000ha là đất ruộng.
Phần diện tích còn lại là núi đồi. Núi đồi chiếm 2/3 diện tích huyện, bao gồm núi đá và núi đất. Độ cao trung bình là 300m so với mặt biển, thấp dần từ tây sang đông. Có khí hậu lạnh, nhiệt độ thấp là điều kiện thích hợp để sản xuất một số cây dược liệu quý hiếm trong đó có Hoàng bá.
Trên cơ sở lý luận đó, chúng tôi tiến hành theo dõi ảnh hưởng của thời điểm gieo hạt Hoàng bá đến thời gian, tỉ lệ nẩy mầm và sinh trưởng của cây Hoàng bá trong giai đoạn vườn ươm, nhằm đánh giá khả năng thích ứng, cho năng suất và chất lượng của chúng trên điều kiện khí hậu đất đai của Hòa An. c 6 Từ đó, áp dụng cho từng hộ dân sản xuất đại trà trên quy mô rộng, góp phần mang lại thu nhập, xóa đói giảm nghèo, hạn chế hiện tượng chặt phá rừng, đốt nương rẫy đang diễn ra hàng ngày ảnh hưởng đến cảnh quan thiên nhiên và làm suy giảm diện tích rừng tại Hòa An tỉnh Cao Bằng. Nguồn gốc, đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái của cây Hoàng Bá 2. Nguồn gốc và phân bố và phân loại của cây Hoàng Bá 2.
Nguồn gốc và phân bố Hoàng bá còn gọi là Hoàng Nghiệt có tên khoa học là Phellodendron amurense Rupr. thuộc họ Cam (Rutaceae) (Hson-Mou Chang and Paul Pui- Hay But, 1986). Hoàng bá có nguồn gốc từ Đông Á, phía Bắc Trung Quốc, Mãn Châu, Hàn Quốc, sông Ussuri, Amur và Nhật Bản. Loại cây này xâm hại nhiều nơi trên Bắc Mỹ nên ở Masachusetts coi loại cây này như một loại cỏ dại có hại (Liu Z.Cây Hoàng bá có nhiều ở vùng Đông Bắc châu Á, được trồng nhiều ở Trung Quốc và Nhật Bản, vùng Seberi ở Nga.
Cuối những năm 1960, nước ta di thực cây Hoàng bá về trồng ở Lào Cai (Sa Pa), Lai Châu (Sìn Hồ), Vĩnh Phúc (Tam Đảo) và Lâm Đồng (Đà Lạt). Cây Hoàng bá sinh trưởng khỏe và mọc rất tốt ở điều kiện khí hậu Việt Nam cho nên Việt Nam đang có nhiều lợi thế để phát triển nguồn gen cây Hoàng bá làm nguyên liệu sản xuất thuốc ( Bộ Y tế và Bộ KHCN, 2009).Phân loại Hoàng bá còn gọi là Nghiệt Bì (Thương Hàn Luận), Nghiệt Mộc (Bản Kinh), Hoàng Nghiệt (Bản Thảo Kinh Tập Chú), Sơn Đồ (Hòa Hán Dược Khảo)và có tên khoa học là Phellodendron amurense thuộc họ cam Rutaceae (Nguyễn Hoàng Tuấn, 2012). Phân biệt Hoàng Bá Hoàng bá dùng làm thuốc ở Trung Quốc có hai loài chính là Xuyên Hoàng Bá và Quan Hoàng Bá.