MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Trong thế giới các loài hoa có thể nói hoa lan là loài hoa có vẻ đẹp quyến rũ mê hồn về màu sắc và hương thơm, đặc biệt là đường nét của hoa thật cầu kì và sắc sảo, thêm vào đó hoa lan có đặc tính bền và tươi lâu (Trần Hợp, 1989) [4]. Ngoài các giá trị làm cảnh và trang trí, hoa lan còn được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau như: Dùng làm thực phẩm (giống Orchis), rau xanh (giống Anoetochilus), trà uống (loài Jumellea fragrans), hương liệu (Vannila plannifolia) và đặc biệt lan còn được dùng làm dược liệu, có tác dụng chữa bệnh như một số loài thuộc chi Orchis, Platanthera, Gymnadenda, Dactylorhiza và đặc biệt là chi Hoàng thảo (Dendrobium nobile, Caulis Dendrobium, Dendrobium loddgesii, Dendrobium chrysanthum, Dendrobium fimbriatum, Dendrobium nobile Lindi)(Đỗ Huy Bích, 2004)[3]. Hiện nay, Thạch hộc tía phân bố phân tán ở Việt Nam, Trung Quốc, Lào, Myama và nhiều nước vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.
Nhu cầu của Trung Quốc và các nước trên thế giới về Thạch hộc còn rất lớn, do đó có giá cao, đem lại siêu lợi nhuận cho những người trồng và chế biến thạch hộc. Nhu cầu thị trường Trung Quốc hiện nay cần khoảng 2000 tấn/năm, nhưng mới sản xuất được 200 tấn/năm. Dự báo trong 10 năm tới thị trường nội địa cần tới 15.000 tấn/năm tương đương hàng chục tỉ USD. Do vừa có giá trị làm cây hoa cảnh vừa làm cây dược liệu nên loài lan bản địa của vùng núi và trung du phía đã bị khai thác kiệt quệ với số lượng hàng trăm nghìn giò khai thác/năm.
Đặc biệt, loài lan rừng này còn được xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc với giá rất cao nên tốc độ khai thác ngày càng tăng và dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên (Nguyễn Tiến Bân, 2007)[2], (Trần Hợp, 1989) [4]. n 2 Thạch hộc có khả năng phát triển rộng rãi ở các vùng miền của nước ta, đem lợi ích đáng kể cho nông dân, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, xuất khẩu đem về ngoại tệ cho đất nước.Việt Nam được đánh giá là quốc có gia có hệ sinh thái rất đa dạng, nhiều loài sinh vật trên thế giới chỉ tìm thấy ở nước ta.Tuy nhiên, các nghiên cứu về Lan Thạch hộc, đặc biệt là các biện pháp nhân giống, các biện pháp kỹ thuật canh tác còn nhiều hạn chế. Thạch hộc khó sinh sản, mọc chậm, khó trồng, những cây mọc hoang dã đã được đưa vào “Công ước buôn bán quốc tế động thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng” được pháp luật bảo vệ. Do đó việc nghiên cứu phát triển loài lan quý hiếm này nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng của con người là hết sức cần thiết.
Lan Thạch hộc tía là cây dược liệu đã có tên trong Dược điển Việt Nam (Từ điển bách khoa dược học, 1999) [12]. Thạch hộc tía có tên khác là thạch hộc thiết bì hay thạch hộc rỉ sắt đứng đầu trong sách Thần Nông. Trong công trình dược học đầu tiên của Trung Hoa cổ đại về các loại thuốc quý, được coi là thứ đầu trong chín loại tiên dược trong kinh điển Đạo gia từ 1. Nhìn chung, Thạch hộc tía hầu như mới chỉ được dùng theo kinh nghiệm dân gian, quy mô vùng trồng Thạch hộc tía vẫn còn nhỏ lẻ, manh mún và thiếu tập trung; năng suất, sản lượng và hiệu quả sản xuất Thạch hộc tía vẫn còn thấp và không ổn định do chưa có công trình nghiên cứu đầy đủ về giống cũng như các biện pháp kỹ thuật trồng trọt.
Để phát huy thế mạnh của địa phương và cung ứng nguồn nguyên liệu dược liệu cho thị trường thì việc cần phải có những nghiên cứu cơ bản về các biện pháp kỹ thuật là hết sức cần thiết. Vậy để tăng được năng suất và sản lượng Thạch hộc tía cần phải xác định được các biện pháp kỹ thuật phù hợpnhư phân bón, thời vụ, mật độ. Trong khuôn khổ của đề tài và đề cương thực tập tốt nghiệp đã được Khoa Nông học phê duyệt, chúng tôi tiến hành đề tài“Nghiên cứu ảnh hưởng của mật n 3 độ trồng đến khả năng sinh trưởng phát triển của Lan Thạch hộc tía (Dendrobium officinale Kimura et Migo) trong nhà có mái chetại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên”.Mục đích và Yêu cầu 1. Mục đích: Xác định được mật độ trồng thích hợp cho nuôi trồng Lan Thạch hộc tía trong nhà có mái che 1.
Yêu cầu Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng đến sinh trưởng của Lan Thạch hộc tía. Ý nghĩa khoa học của đề tài nghiên cứu Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là một tài liệu khoa học về ảnh hưởng của mật độ trồng đến khả năng sinh trưởng của lan Thạch hộc tía trong nhà có mái che. Kết quả của nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp các dữ liệu khoa học về ảnh hưởng của mật độ trồng đến khả năng sinh trưởng của lan Thạch hộc tía trong nhà có mái che. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Nguồn gốc lan Thạch hộc tía. Lan Thạch hộc tía (Dendrobium officinale Kimura et Migo) thuộc chi Thạch hộc(Dendrobium nobile Lindl), họ Lan (Orchidaceae) ( Phân loại các giống lan Dendrobium Nguyễn Duy trên hoalanvietnam.org) [10], phân bố tự nhiên chủ yếu ở vùng rừng có độ cao 1.400 m so với mặt biển, thường phụ sinh vào cây gỗ hoặc vách đá có mọc rêu dưới tán rừng. Trong điều kiện môi trường tự nhiên độ ẩm 70%, nhiệt độ không khí bình quân năm 12 - 18 độ C, lượng mưa 900-1.500 mm, thường tập trung sống ở phần dốc núi râm mát và có độ ẩm cao. Thạch hộc là cây phụ sinh mọc trên cây gỗ hay vách đá, cao 30 - 50 cm, thường mọc thành khóm.
Thân hơi dẹt, có rãnh dọc, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5 - 3,0 cm, có vân dọc. Vỏ thân và biểu bì phiến lá có màu rỉ sắt hoặc ðốm tím nên ðặt tên là “thạch hộc rỉ sắt”. Thân thạch hộc tía có màu tía, thân các thạch hộc khác có màu xanh. Lá mọc so le thành dây đều hai bên thân, thuôn dài, hầu như không cuống, đầu lá hơi cuộn hình móng, có 5 gân dọc, dài 12 cm, rộng 2 - 3 cm.
Cụm hoa ở kẽ lá. Hoa to 4-4,5 cm màu hồng, mọc thành chùm trên những cuống dài, mang 2 - 4 cánh hoa có cánh môi hình bầu dục, nhọn, cuốn thành phễu trong hoa, ở họng hoa có những điểm màu tím, hoa tháng 3-4, quả tháng5-6 .Quả nang hơi hình thoi, khi khô tự mở. Hạt rất nhiều và nhỏ như bụi phấn. Mùa hoa tháng 2 - 4, mùa quả tháng 4 – 6.
Cây mọc hoang ở rừng trên cây gỗ, thường được trồng làm cảnh ở Việt Nam (Báo Nông nghiệp Việt Nam ngày 11/11/2014)[1]. Các loài Thạch hộc thường thấy là: n 5 - Thạch hộc tía (Thiết bì) với đặc trưng vỏ cây có màu xanh tía, là cây thảo bản phụ sinh lâu năm, sống bám vào cây gỗ lớn rừng nguyên sinh có độ ẩm cao hoặc ở vách đá ẩm ướt, ưa khí hậu ẩm và râm mát, có giá trị độc đáo về dược phẩm(Journal of Medicinal Food Số 14-2011) [15]. - Thạch hộc Lưu tô (đuôi ngựa) phân bố chủ yếu ở Quý Châu, Vân Nam, Quảng Châu ở độ cao 600 - 1.700 m, phụ sinh trên cây gỗ rừng kín hoặc vách đá ẩm ướt, phân bố ở nhiều nước Ấn Độ, Nê Pan, Xích Kim, Bu Tan, Myanma, Thái Lan, Việt Nam.Rất dễ sinh trưởng, mọc nhanh, năng suất cao, cũng có tác dụng nhất định về công năng dược liệu. - Thạch hộc Kim thoa cũng là cây thảo bản lâu năm, mọc thành bụi, phân bố chủ yếu ở Quý Châu, Tứ Xuyên, Quảng Tây (Trung Quốc), cũng có công dụng làm thuốc chữa một số bệnh.
- Thạch hộc Cầu hoa thân đứng hoặc nghiêng, mọc trên cây gỗ rừng độ cao 750 - 1.800 m, hoa rất đẹp, thường dùng làm cây cành. - Thạch hộc Cổ chùy là cây thảo bản phụ sinh lâu năm, mọc bám vào cây gỗ rừng thường xanh hoặc vách đá rừng thưa, độ cao 500 - 1.600 m, phân bố ở Ấn Độ, Myanma, Thái Lan, Lào, Việt Nam. Ở Việt Nam họ lan có nhiều loài, phân bố ở các vùng núi từ Bắc vào Nam, nhiều loài đã bị tuyệt chủng hoặc bị đe dọa tuyệt chủng, một số loài nằm trong danh mục sách đỏ Việt Nam, trong đó có loài lan Thạch hộc tía Dendrobium officinale Kimura et Migo phân bố ở vùng trung du miền núi phía Bắc Việt Nam đang được nghiên cứu nhân giống và nuôi trồng để làm thuốc. Đặc điểm thực vật học lan Thạch hộc tía Cây Thạch hộc tía là một loài cây phụ sinh trên những cành cây cao, thân mọc thẳng đứng cao độ 0,3-0,6m , thân hơi dẹt, phía trên hơi dày hơn, có đốt dài 2,5-3cm, có vân dọc.
Lá hình thuôn dài, phía cuống tù, gần như không cuống, ở n 6 đầu hơi cuộn hình nón, dài 12cm, rộng 2-3cm trên có 5 gân dọc. Cụm hoa mọc thành chùm 2-4 hoa trên những cuống dài 2-3cm. Hoa đẹp, to, màu hồng hay điểm hồng. Cánh môi hình bầu dục nhọn, dài 4-5cm, rộng 3cm cuộn thành hình phễu trong hoa, ở nơi họng hoa điểm màu tía.
Quả nang hơi hình thoi, khi khô tự mở theo các rãnh dọc, hạt nhiều. Cây ra hoa tháng 3-4, có quả vào tháng 5-6. Loài này mọc hoang ở khắp các miền rừng núi các tỉnh miền Bắc, thường được trồng để làm cảnh vì dáng cây đẹp, hoa đẹp (Báo Nông nghiệp Việt Nam ngày 11/11/2014) [1].1: Hoa lan Thạch hộc tía 2. Giá trị của Lan Thạch hộc tía 2.
Thành phần hóa học: Thạch hộc tía làm thuốc có nhiều hoạt chất có hoạt tính sinh học quý. Trong Thạch hộc (Dendrobium nobile) có chất nhầy và một chất ancaloit gọi là dendrobin khoảng 0,3%, có công thức thô C16H25O2. n 7 Theo báo cáo của Viện nghiên cứu y học, hệ dược học (Bắc Kinh, 1958) thì trong thạch hộc tía giàu polysacarit, alkaloit, các acid amine và nhiều chất khoáng kali, canxi, magie, mangan, đồng, titan và nhiều nguyên tố vi lượng, trong đó polysacarit chiếm 22%, hàm lượng các acid amine như glutamic, asparagic, glucin chiếm tới 35% tổng lượng acid amine. Ngoài ra Thạch hộc tía còn có những hợp chất đặc thù như phenanthryn, bibenzyl, keton, ester và các chất nhầy, hợp chất amidon.
Trong thân Thạch hộc tía có hàm lượng alkaloit sinh học chiếm tới 0,3%, trong đó những chất amine đã được giám định cấu trúc gồm dendrobine, dendramine, nobilonine, dendrin, 6-hydroxy-dendroxine, shiunin, shihunidine và muối amoniac N-methyl-dendrobium, 8-epidendrobine, các chất này có vị hơi đắng.