MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Huyện Bắc Hà tỉnh Lào Cai là tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc, có lợi thế về điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi cho việc phát triển các loài dược liệu quý, trong đó, cây Hoài Sơn (Củ Mài). Cây Hoài Sơn (Củ Mài) tên khoa học là Dioscorea persimilis Prain et Burk., thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae), là một trong những loài thực vật thân leo nằm trong danh mục nhóm lâm sản ngoài gỗ (Nguyễn Hồng Quân, 2006) [1]. Cây Củ Mài ngoài vai trò chính là nguồn cung cấp lương thực, trong dân gian củ mài còn được con người nghiên cứu và biết đến với vai trò là một vị thuốc nằm trong danh mục Dược điển Việt Nam (Đỗ Huy Bích, 2004) [2], (Đỗ Tất Lợi, 2003) [3].
Theo phân tích của Viện Dược liệu Việt Nam (2011) [4] của cây Hoài Sơn khô có chứa một số thành phần dinh dưỡng như: gluxit 63,25%, protit 6,75%, lipit 0,45%, chất nhầy 2,0 - 2,8%, dioscin sapotoxin, allantoin, dioscorin và các axit amin, mucin là một loại protein nhớt và một số chất khác như allantion, cholin, arginin, men maltose, saponin có nhân sterol. Ngoài việc dùng để ăn Hoài Sơn còn là vị thuốc. Hoài Sơn với công năng kiện tỳ, chỉ tả, bổ phế khí, ích thận, cố tinh, giải độc, được dùng trong các trường hợp tỳ vị hư nhược, ăn uống kém tiêu, tiêu chảy hoặc trẻ em bị vàng da, bụng ỏng, mắt mũi nhoèn gỉ mà y học cổ truyền gọi là bệnh cam, có thể phối hợp với các vị thuốc kiện tỳ: bạch truật, hoàng kỳ, bạch biển đậu. Trong đề án phát triển dược liệu đến năm 2020 và đinh hướng tới 2030.
QĐ 1976/QĐ - TTg, 2013 cây Hoài Sơn là một trong 20 loài cây dược liệu quý được cho vào quy hoạch nhân rộng vùng sản xuất tại tỉnh Lào Cai. Luan van 2 Tuy nhiên, hiện nay giống cây Hoài Sơn chủ yếu được mọc trong tự nhiên hoặc trồng ở vườn nhà theo hình thức quảng canh với quy mô rất nhỏ lẻ. Bên cạnh đó, chưa có được các giải pháp kỹ thuật đồng bộ trong trồng và chăm sóc loại cây này, chủ yếu là canh tác theo kinh nghiệm của người dân. Do đó, năng suất cây Hoài Sơn thu được thấp, chất lượng còn hạn chế và có nguy cơ bị thoái hóa giống do không quan tâm, chăm sóc đúng mức, trong khi nhu cầu tiêu dùng của thị trường ngày càng cao, đặc biệt sử dụng Hoài Sơn trong các loại thuốc chữa bệnh và phối hợp với các loại dược liệu khác.
Xuất phát từ thực tế đó việc nghiên cứu và thực hiện đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ và phân bón đến sinh trưởng, phát triển và năng suất của giống dược liệu Hoài Sơn tại huyện Bắc Hà, tỉnh Là Cai” là hết sức cần thiết, góp phần vào công tác bảo tồn giống dược liệu quý theo định hướng của tỉnh. Đồng thời, phát triển thương mại hóa giống dược liệu bản địa của tỉnh, gắn với phát triển thương hiệu và phát triển thị trường nhằm góp phần tạo sinh kế ổn định và hiệu quả kinh tế cao cho người dân địa phương. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Xác định được mật độ và lượng phân bón tốt nhất để tăng năng suất cây Hoài Sơn tại huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá được ảnh hưởng của mật độ trồng đến sinh trưởng, phát triển, năng suất và của giống dược liệu Hoài Sơn.
- Đánh giá được ảnh hưởng của lượng phân bón tới sinh trưởng, phát triển, năng suất và hiệu quả kinh tế của giống dược liệu Hoài Sơn. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Các kết quả nghiên cứu của đề tài là một dẫn liệu khoa học có giá trị về một số biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế cho giống Luan van 3 dược liệu Hoài Sơn tại Bắc Hà, Lào Cai làm cơ sở cho việc hoàn thiện quy trình thâm canh giống dược liệu nghiên cứu. Kết quả của đề tài sẽ bổ sung tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học, giảng dạy và chuyển giao cho sản xuất.
Ý nghĩa thực tiễn Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật góp phần nâng cao năng suất, chất lượng từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế cho người trồng cây Hoài Sơn. Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học cho định hướng phát triển cây Hoài Sơn tại Lào Cai và các vùng lân cận. Luan van 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Huyện Bắc Hà nằm ở phía Đông của tỉnh Lào Cai.
Phía Bắc giáp huyện Si Ma Cai (Lào Cai), phía nam giáp huyện Bảo Yên, Bảo Thắng, phía đông giáp huyện Xín Mần (Hà Giang), phía tây giáp huyện Mường Khương. Huyện Bắc Hà được đánh giá là vùng đất có nhiều tiềm năng để phát triển sản xuất nông nghiệp một cách toàn diện. Tài nguyên thiên nhiên của huyện Bắc Hà rất thuận lợi cho phát triển sản xuất nông lâm nghiệp trong đó gồm cả phát triển dược liệu. Đất đai của huyện chủ gồm 3 loại chính của nhóm feralit thích hợp cho phát triển sản xuất cây trồng nông nghiệp và lâm sản ngoài gỗ.
Huyện Bắc Hà nằm ở độ cao khoảng 1.500 m so với mực nước biển, có khí hậu ôn hòa. Nhiệt độ trung bình năm là 25°C. Địa hình Bắc Hà nhiều núi đá vôi, độ dốc trung bình từ 24°C đến 28°C. Độ ẩm không khí trung bình 75%.
Qua đó cho thấy huyện Bắc Hà có nhiều lợi thế để sản xuất dược liệu theo hướng hàng hóa, từng bước hình thành vùng sản xuất dược liệu tập trung, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho người sản xuất, và chương trình nông thôn mới của địa phương [3]. Các nghiên cứu liên quan đến cây củ mài trên thế giới và Việt Nam gồm: nguồn gốc và phân loại (Simmonds et al. 2006; Abraham et al. 2013), đa dạng sinh học (Thoa et al.
2015; Nguyễn Anh Tuấn và cs. 2015), giá trị dinh dưỡng và thức ăn (He et al. 2002, Mohan et al. 2011, Sang et al.
2012, Saleha et al. 2018), tác dụng chữa bệnh (Chang et al. 2013, Thanh et al. 2018), và ứng dụng công nghệ sinh học trong cải tiến giống (Mignouna et al.
Mật độ trồng ảnh hưởng tới khoảng không gian mà cây trồng có thể sinh trưởng và phát triển (Phạm Đức Tuấn, 2010) [5]. Với mỗi loại cây trồng Luan van 5 khác nhau thì mật độ khác nhau. Mật độ trồng hợp lý thì cây có thể tận dụng tốt ánh sáng, dinh dưỡng để phát triển, chống chịu sâu bệnh mà vẫn đảm bảo cho năng suất cao. Bón phân cho cây là biện pháp cung cấp dinh dưỡng cho cây để cây phát triển, vì dinh dưỡng trong đất vốn có thường không đủ cho cây.
Bón đủ dinh dưỡng giúp cây phát triển cân đối và khỏe mạnh, bón thừa hoặc thiếu có thể làm cây phát triển kém hoặc quá tốt nhưng lại ảnh hưởng đến khả năng chống chịu và năng suất của cây. Vì vậy, xác định lượng phân bón phù hợp rất quan trọng (Phạm Đức Tuấn, 2010) [5]. Cây Hoài Sơn được người dân địa phương biết đến và sử dụng từ rất lâu đời, tuy nhiên một hiện trạng ở khu vực nghiên cứu là chưa có một phương pháp hay một mô hình nghiên cứu nào về loài cây này tại khu vực, người dân khai thác cây Hoài Sơn từ tự nhiên, với mục đích làm thực phẩm ăn ngoài là chính còn thu hoạch về làm thuốc chỉ chiếm một số lượng ít. Việc nghiên cứu gây trồng Hoài Sơn còn chưa được chú ý đúng mức chỉ mang tính tự phát và thu hái tự nhiên.
Vì vậy, không có những biện pháp nhân giống để gây trồng cũng như bảo tồn, phát triển thì loài cây này sẽ ngày càng bị suy thoái, đồng thời cũng góp phần làm tăng thêm thu nhập kinh tế cho nhân dân địa phương. Ngoài ra, như phân tích ở trên, củ Hoài Sơn là một trong những loại củ quý, có giá trị dinh dưỡng và dược liệu cao. Đây là loại cây được lựa chọn là một trong những cây trồng nên được bảo tồn và phát triển trên diện rộng.Việc nghiên cứu hoàn thiện các biện pháp canh tác cho giống dược liệu này có ý nghĩa quan trọng trong y học cũng như trong phát triển kinh tế hộ cho người dân địa phương tại tỉnh Lào Cai. Nguồn gốc, phân loại và giá trị dinh dưỡng của cây Hoài Sơn 2.
Nguồn gốc và phân loại Cây Hoài Sơn (Dioscorea persimilis Prain & Burkill) là một trong số hàng trăm loài thuộc chi Dioscorea, họ Củ Nâu Dioscoreaceae, được ghi nhận là một trong những cây hoang dại làm lương thực lâu đời nhất. Họ Dioscoreaceae có thể là một nhóm cổ nhất trong thực vật hạt kín. Theo Burkill (1960) nhiều loài của chi Dioscorea dường như có nguồn gốc ở Đông Nam Á, đặc biệt hai loài hoang dại có quan hệ gần gũi với khoai mỡ (D.alata) ở nước ta đã được mô tả là D.hamiltonia phân bố tự nhiên từ phía bắc của bán đảo Malaysia tới tây bắc của Ấn Độ và D.persimilis phân bố ở phía Đông; từ Nam Trung Quốc tới Nam Đài Loan. Hai loài này gần giống D.alata của Đông Nam Á này đều có củ dài, được vùi sâu dưới đất đảm bảo an toàn trước sự tấn công của những con lợn hoang dã (Nguyễn Thị Ngọc Huệ & Đinh Thế Lộc, 2005) [6].
Theo nhiều tài liệu đã công bố, cây Hoài Sơn có nguồn gốc châu Á, các dạng hoang dại phân bố nhiều ở Trung Quốc, Lào và Việt Nam (Nguyễn Thị Ngọc Huệ & Đinh Thế Lộc, 2005) [6]. Ở nước ta cây Hoài Sơn mọc hoang ở khắp các vùng rừng núi, đặc biệt vùng rừng núi Bắc bộ và Trung bộ.Gần đây được trồng ở đồng bằng làm dược liệu (Nguyễn Thị Ngọc Huệ & Đinh Thế Lộc, 2005) [6]. Phân loại thực vật Theo hệ thống thực vật cây Củ mài được phân loại như sau: Giới (regum): Thực vật (Plantae) Ngành (Phylum): Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp (Class): Hành (Liliospida) Phân lớp: Hành (Lilianae) Liên bộ: Hành (Liliales) Luan van 7 Bộ (Ordo): Củ nâu (Dioscoreales) Họ (family): Củ nâu (Dioscoreaceae) Chi (genus): Củ nâu (Dioscorea L.) Loài (species): Dioscorea persimilis Chi Dioscorea được đặt theo tên bác sĩ Hy Lạp cổ đại và nhà thực vật học Dioscorides. Theo Ayensu ES.
Hầu hết các loài thuộc chi Dioscorea đều có nguồn gốc ở Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ và Châu Đai Dương, xuất hiện cách ngày nay khoảng 10.000 năm (Khoai mỡ) và du nhập sang các vùng khác nhau trên thế giới, nhất là các quốc gia nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới.