Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Sản xuất nông nghiệp của Việt nam trong những năm gần đây nhờ áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật tiên tiến có sự chuyển hướng về kinh tế thị trường, sản xuất nông nghiệp thu được nhiều thành tích đáng kể. Lương thực là vấn đề cơ bản của nước ta đã được giải quyết và người dân không phải lo lắng về an ninh lương thực, từ đó có điều kiện chủ động trong sản xuất và phát triển cây có giá trị kinh tế cao, trong đó có cây cà chua. Trong những năm gần đây, diện tích trồng cà chua không ngừng gia tăng.
Nhờ áp dụng những tiến bộ khoa học nên các nhà khoa học đã đưa ra các giống cà chua có năng suất cao như: VL2004, VL2910, TN129, TN386… bằng các con đường lai tạo, chọn lọc, nhập nội… và các biện pháp khác. Hiện nay ở nước ta, mật độ gieo trồng cà chua ở mỗi vùng là khác nhau. Mật độ trồng thay đổi tùy theo từng giống, loại hình sinh trưởng và vùng sinh thái khác nhau. Ở Miền Bắc, giống cà chua VT3 có thể trồng với mật độ 28.000 cây/ha, ứng với khoảng cách trồng 70 x 45 - 50 cm [7].
Giống cà chua DT84 được trồng với mật độ 31.000 cây/ha ứng với khoảng cách trồng 70 x 40 - 45cm [9]. Giống cà chua hữu hạn và bán hữu hạn có thể trồng với khoảng cách 70 x 35 - 45cm, mật độ trồng 30. Đối với giống vô hạn như TN148, TN129 có thể trồng với khoảng cách 70 x 50cm, mật độ trồng 27. Tại khu vực Thái Nguyên giống TN129 có thể trồng với khoảng cách 70 x 40cm, mật độ 35.
5 Việc tìm ra một mật độ trồng thích hợp cho cây cà chua để phát huy hết tiềm năng cho năng suất cần phải trải qua một quá trình thí nghiệm cho từng giống và từng vùng sinh thái. Vì vậy, cần nhanh chóng xác định mật độ gieo trồng phù hợp nhất cho từng giống cà chua, ở từng vùng sinh thái nhất định để cà chua có thể sinh trưởng, phát triển tốt và phát huy tối đa tiềm năng năng suất của giống. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới 1. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới So với các cây trồng khác thì cây cà chua là cây trồng có lịch sử phát triển tương đối muộn.
Song với giá trị dinh dưỡng, hiệu quả kinh tế và khả năng thích nghi cao, dễ canh tác, cà chua được phát triển khá nhanh chóng và ngày càng được chú trọng. Qua bảng số liệu thống kê tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây chúng ta có thể thấy rõ điều này.1: Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới giai đoạn 2013 - 2016 Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (ha) (tấn/ha) (tấn) 2013 4.359 Nguồn: FAOSTAT - FAO statistic Division, 2018 [19] Qua bảng 1.1 ta thấy tình hình sản xuất cà chua trong những năm gần đây giảm dần về diện tích. Từ năm 2013 đến năm 2016 diện tích cà chua giảm từ 4. Từ năm 2013 đến năm 2016 năng suất cà chua liên tục tăng từ 341.168 tấn/ha, trung bình cao nhất đạt 6 70.168 tấn/ha năm 2016 và thấp nhất là 341.
Sản lượng cà chua dao động từ 164.359 tấn tăng dần qua các năm.2: Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của các châu lục trên thế giới năm 2016 Diện tích Năng suất Sản lượng Châu (ha) (tấn/ha) (tấn) Châu Phi 1.570 Châu Đại Dương 6.167 Nguồn: FAO STAT Statistics Division 2018 [19] Qua bảng 1.2 ta thấy, châu Á là châu lục có sản lượng cà chua lớn nhất 106.015 tấn với diện tích 2. Tuy nhiên châu Mỹ và châu Đại Dương có năng suất lớn nhất: châu Mỹ là 582,212 tấn/ha; châu Đại Dương là 764. Điều đó cho ta thấy rằng châu Mỹ có những bước tiến mới về giống và khoa học kỹ thuật trong việc trồng và sản xuất cà chua. Xét về mặt sản lượng, cà chua chiếm 1/6 tổng sản lượng rau hàng năm trên toàn thế giới và luôn đứng ở vị trí số một.
Qua đây có thể thấy cà chua có vị trí quan trọng như thế nào. Châu Á tuy là châu lục sản xuất cà chua nhiều nhất trên thế giới (chiếm 22%) nhưng hàng năm vẫn phải nhập khẩu trên 21 triệu tấn cà chua tươi, chiếm hơn 60% lượng cà chua nhập khẩu của toàn thế giới. Đứng đầu trong các nước nhập khẩu cà chua là: Anh, Đức, Hà Lan… [10]. Do có giá trị kinh tế cao và khả năng thích nghi cao, dễ canh tác, cà chua nhanh chóng trở thành cây trồng được ưa chuộng ở nhiều quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia thuộc châu Á vì đây là khu vực có điều kiện khí hậu tương đối phù hợp cho cà chua sinh trưởng phát triển và cho năng suất cao.
Mặt khác, do khả năng tiêu thụ mặt hàng này là khá tốt với một thị 7 trường rộng lớn và ổn định cây cà chua đã nhanh chóng trở thành một trong những cây trồng chính ở nhiều quốc gia trên thế giới. Tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới Về tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới hiện nay vẫn chủ yếu tập trung về lĩnh vực chọn tạo giống có khả năng cho năng suất, chất lượng cao, có khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện ngoại cảnh bất thuận. Các nhà khoa học đã sử dụng nguồn gen của các loài cà chua hoang dại và bán hoang dại, bằng nhiều con đường khác nhau như: lai tạo, chọn lọc, gây đột biến… để tạo ra các giống cà chua có nhiều đặc điểm như mong muốn. Ai Cập là một trong những quốc gia tiến hành nhiều nghiên cứu về cà chua và cũng là nước đạt được nhiều thành tựu trong lĩnh vực chọn tạo giống.
Ngay từ giai đoạn từ năm 1977 đến năm 1984, Ai Cập đã có cả một đề án quốc gia nhằm phát triển cây trồng có năng suất chất lượng cao, trong đó có những nghiên cứu về cà chua, cho ra đời nhiều giống cà chua có nguồn gốc từ Mỹ như: Cal, Ace, Housney, Marmande VF, Pritchard, VFN- 8 và VFN- Bush với những đặc điểm tốt như quả to, năng suất, chất lượng cao. Ngoài ra còn thu được một số giống khác như: Casstlex- 1017, Castrock, E- 6202, Peto- 86, UC- 82, UC- 97… có đặc điểm quả chắc, thịt quả dày, hạt ít. Riêng giống VF- 45 và B- 7897 được coi là giống cải tiến vì vừa có khả năng cho năng suất cao, vừa có chất lượng tốt, các giống này đều thích hợp trồng trong thời vụ có nhiệt độ cao [20] Bên cạnh các thành tựu về gen, việc ứng dụng hiệu quả ưu thế lai vào cà chua được phát triển mạnh ở thế kỷ 20. Hiện nay ưu thế lai được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất do con lai có những ưu điểm vượt trội so với bố mẹ như: chỉ số chín sớm, chất lượng, năng suất, độ đồng đều của quả cao, có khả năng chống chịu sâu bệnh hại và điều kiện bất thuận của môi trường tốt.
Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua ở Việt Nam 1. Tình hình sản xuất cà chua ở Việt Nam Lịch sử phát triển cà chua ở Việt Nam so với thế giới còn rất trẻ. Cây cà chua tuy mới được trồng ở Việt Nam khoảng hơn 100 năm, nhưng đến nay đã được trồng rộng rãi trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh đồng bằng Trung Du Bắc Bộ, Đà Lạt.2 số liệu thống kê, diện tích và sản lượng cà chua của nước ta có chiều hướng gia tăng. Qua bảng thống kê từ năm 2007 - 2011 cho ta thấy, sản xuất cà chua tăng mạnh cả về diện tích trồng và sản lượng cũng tăng từ 455,18 tấn lên 589,83 tấn.
Tuy nhiên trong 2 năm 2009 và 2010 diện tích cà chua không những không tăng mà năng suất thậm chí còn giảm so với các năm trước. Trên thực tế, diện tích trồng cà chua tăng mạnh trong giai đoạn này là do tăng nhanh về diện tích trồng cà chua trái vụ (vụ Thu Đông và vụ Xuân Hè), mà trong đó vai trò của các giống chịu nhiệt trồng trái vụ là rất rõ ràng. Hiện nay cả nước có khoảng 115 giống cà chua được gieo trồng, trong đó có 10 giống được gieo trồng phổ biến.3: Tình hình sản xuất cà chua ở Việt Nam giai đoạn 2007-2011 Diện tích Năng suất Sản lượng TT Năm (nghìn ha) (tấn/ha) (nghìn tấn) 1 2007 23,13 19,68 455,18 2 2008 24,85 21,55 535,44 3 2009 20,54 24,07 494,33 4 2010 21,79 25,26 550,18 5 2011 23,08 25,55 589,83 Nguồn: Tổng cục thống kê, 2008-2013 [16] 9 Phần lớn ở nước ta cà chua được trồng ở các tỉnh phía Bắc, hiện nay vẫn tập trung lớn ở đồng bằng Sông Hồng như: Hải Dương, Bắc Ninh, Hà Tây, Nam Định,… chiếm trên 60% diện tích của cả nước. Tại các tỉnh phía Nam cà chua được trồng nhiều ở các tỉnh như: Lâm Đồng, An Giang, TP.
Hồ Chí Minh, Bình Thuận với khoảng 400 ha trong mỗi tỉnh. Hiện nay, cùng với chính sách mở cửa, hoà nhập vào thương mại quốc tế, xuất khẩu của Việt Nam nói chung và ngành rau quả nói riêng đã có những chuyển biến mới, giai đoạn 1995 đến 2001 xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vươn tới trên 40 quốc gia và lãnh thổ, đạt kim ngạch xuất khẩu 329,972 triệu USD vào năm 2001. Riêng cà chua đóng hộp và cà chua tươi xuất khẩu sang Nga, Đài Loan và Singapore là 26 tấn, đạt giá trị 48 nghìn USD. Đến nay, tuy số thị trường xuất khẩu không giảm nhưng kim ngạch xuất khẩu có xu hướng giảm mạnh.
Một trong những nguyên nhân là việc xuất khẩu vào thị trường Trung Quốc (thị trường rau hoa quả lớn nhất của Việt Nam) bị giảm mạnh, khi Trung Quốc ra nhập WTO. Tuy nhiên, xuất khẩu cà chua của nước ta vẫn đạt khá cao, năm 2005, giá trị kim ngạch xuất khẩu đạt 10 triệu USD[18]. Muốn đạt được mục tiêu này ngoài việc tiếp thị và xúc tiến thương mại chúng ta còn phải làm tốt công tác khoa học công nghệ, tạo ra các sản phẩm có sức cạnh tranh cao, cần có bộ giống tốt cho từng thời vụ trồng và từng vùng sinh thái tạo cho cây có khả năng chống chịu tốt đối với điều kiện ngoại cảnh cũng như sâu bệnh hại, có quy trình canh tác thích hợp cho từng vùng, mỗi vụ trồng và các giống khác nhau để phát huy tối đa tiềm năng năng suất của giống làm giảm chi phí sản xuất, sẽ cho năng suất, chất lượng bảo đảm vệ sinh thực phẩm theo hướng sản xuất an toàn [13]. Hình thành vùng sản xuất hàng hóa lớn cho xuất khẩu và chế biến công nghiệp.