Đặt vấn đề Bưởi (Citrus grandis) là một trong những loài cây ăn quả có múi được trồng khá phổ biến ở nước ta cũng như các nước trong khu vực châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Philippin,. Cây bưởi dễ trồng, ít bị bệnh, tuổi thọ cao và có giá trị kinh tế, có phạm vi thích nghi sinh thái rộng, ở Việt Nam cây bưởi có mặt hầu hết ở các tỉnh thành trong cả nước, ở nhiều vùng miền đều có những giống bưởi đặc sản: bưởi Đoan Hùng, bưởi Diễn, bưởi Năm Roi, bưởi Da Xanh, bưởi Thanh Trà,… Tại Hà Nội, cơ cấu giống cây có múi của Thành phố khá đa dạng, hiện có 12 giống bưởi gồm: Bưởi Diễn, bưởi Tam Vân, bưởi đường Hiệp Thuận, bưởi La Tinh, bưởi Thồ, bưởi đỏ bánh men, bưởi đỏ lũm, bưởi Quế Dương, bưởi đỏ Tân Lạc,… Tuy nhiên có khoảng 70% các giống bưởi này lại cho thu hoạch vào gần Tết nguyên đán điều này đã gây không ít khó khăn cho việc tiêu thụ sản phẩm của người dân. Do đó, Hà Nội hiện đang đi đầu trong việc thu thập và bảo tồn nguồn gen các giống bưởi chín sớm, trong đó có bưởi Thồ - Bạch Hạ. Giống bưởi Thồ có nguồn gốc tại thôn Hòa Thượng, xã Bạch Hạ, huyện Phú Xuyên.
Với ưu thế là giống bưởi cho thu hoạch sớm, đúng dịp rằm Trung thu hàng năm. Quả có dáng bầu dục, thịt quả màu vàng sáng, tôm giòn, mọng, ráo nước, vị ngọt mát được nhiều người ưa chuộng. Theo các hộ trồng bưởi tại địa phương, cây bưởi Thồ được trồng tại xã Bạch Hạ từ khoảng 70 năm trước, ban đầu chỉ có một vài hộ trồng với diện tích nhỏ, chủ yếu trồng trong vườn tạp của gia đình, nay với hiệu quả kinh tế cao đã được nhân rộng ra nhiều hộ. Tuy nhiên, trong sản xuất và thâm canh bưởi Thồ gặp phải một số hiện tượng: cây ra hoa không tập trung, năm được mùa, năm mất mùa, tỷ lệ đậu hoa, đậu quả thấp,… làm ảnh hưởng đến năng suất và sản lượng.
Trên thế giới và trong nước một số biện pháp khắc phục hiện tượng trên đã được nghiên cứu và áp dụng đối với nhiều loại cây ăn quả nói chung và cây bưởi nói riêng: điều chỉnh sinh trưởng, phát triển của cây bằng khoanh vỏ, cuốc 1 gốc, cắt rễ, xiết nước, thụ phấn bổ sung và sử dụng một số loại chất điều hòa sinh trưởng, phân bón qua lá,… Do đó, việc thực hiện đề tài nghiên cứu: “Nghiên cứu ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa và thụ phấn bổ sung đến năng suất giống bưởi Thồ tại Phú Xuyên, Hà Nội” có tính cấp thiết và khoa học cao. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu một số đặc điểm nông sinh học của giống bưởi Thồ, ảnh hưởng của biện pháp đốn tỉa và thụ phấn bổ sung đến năng suất giống bưởi Thồ tại huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội từ đó làm cơ sở cho việc xây dựng quy trình sản xuất bưởi cho năng suất cao. Yêu cầu Nghiên cứu được một số đặc điểm nông sinh học của giống bưởi Thồ trồng tại Phú Xuyên, Hà Nội: Đặc điểm hình thái, sinh trưởng của giống bưởi Thồ.
Đánh giá được ảnh hưởng của việc đốn tỉa hạ độ cao sau thu hoạch và tác dụng của thụ phấn bổ sung đến thời gian ra lộc, chất lượng lộc, thời gian hoa, quả, tỉ lệ đậu quả trên cây bưởi Thồ. Đánh giá được ảnh hưởng của đốn tỉa hạ độ cao sau thu hoạch và tác dụng của thụ phấn bổ sung đến đến một số yếu tố cấu thành năng suất của giống bưởi Thồ. 2 Phần II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc, phân bố cây bưởi 2.
Nguồn gốc cây bưởi Cây cam quýt nói chung, cây bưởi nói riêng có lịch sử phát triển lâu đời. Có nhiều báo cáo đề cập đến nguồn gốc của cam quýt, phần lớn đều cho rằng cam quýt có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, trải dài từ Ấn Độ qua dãy Himalaya Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippin, Malaysia, miền Nam Indonecia kéo đến lục địa Úc. Những báo cáo gần đây nhận định rằng, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc có thể là nơi khởi nguyên của nhiều loài cam quýt quan trọng, nơi nhiều loài cam quýt hoang dã đã được tìm thấy. Một số công trình trước đây cho rằng, loài chanh yên, phật thủ (Citrus medica) có thể có nguồn gốc ở Địa Trung Hải hoặc Bắc Phi, nhưng hiện nay điều này đã được lầm rõ rằng, Citrus medica có nguồn gốc tại miền Nam Trung Quốc, nhưng là loài cây ăn quả được mang đến trồng tại Địa Trung Hải và bắc Phi rất sớm, trước thế kỷ I sau Công Nguyên, những tài liệu cổ xưa đã ghi chép rất chi tiết loài cây ăn quả này ở Bắc Phi đến mức làm nhiều người hiểu lầm chúng có nguồn gốc tại đây.
Các loài chanh vỏ mỏng (Lime.auranlifolia Swingle) được xác định có nguồn gốc ở miền Nam Trung Quốc và miền Tây Ấn Độ, sau đó các thuỷ thủ đầu tiên đến Ấn Độ đó mang về trồng ở châu Phi, Địa Trung Hải, châu Âu. Theo tác giả Robert(1967) bưởi là cây bản xứ của Malaysia và quần đảo Polynesia, sau đó được di thực sang Ấn Độ, phía nam Trung Quốc và các nước châu Âu, Mỹ. Tác giả Giucovki cho rằng nguồn gốc của bưởi có thể là quần đảo Laxongdơ, tuy nhiên để có tài liệu chắc chắn cần nghiên cứu các thực vật họ Rutacea, nhất là họ phụ Aurantioidea ở vùng núi Hymalaya miền Tây Trung Quốc và các vùng núi thuộc bán đảo đông Dương (Bùi Huy Đáp, 1960). Tác giả Chawalit Niyomdham (1992) cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau đó lan sang Indonesia, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Địa Trung Hải và Mỹ,.
3 vùng sản xuất chính ở các nước Phương Đông (Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam,. Tuy nhiên, tác giả Bretschneider (1898) lại cho rằng bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc vì cây bưởi đã được đề cập trong các tài liệu của Trung Quốc từ thế kỷ 24 đến thế kỷ 8 trước Công nguyên (Rajput and Sriharibabu, 1985). Cùng quan điểm trên, tác giả Vũ Công Hậu (1996) cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc. Như vậy, nguồn gốc của bưởi cho đến nay chưa được thống nhất.
Bưởi có thể có nguồn gốc từ Malaysia, Trung Quốc, Ấn Độ,. Hiện nay bưởi được trồng nhiều với mục đích thương mại ở các nước châu Á như: Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipines, Ấn Độ và Việt Nam. grandis) quả to nhất trong các loài cam quýt, vị chua hoặc ngọt, bầu có từ 13 - 15 noãn, eo lá khá lớn, hạt nhiều. Hiện nay các giống bưởi phần lớn thuộc dạng hạt đơn phôi và được trồng chủ yếu ở các nước nhiệt đới như Thái Lan, Malaysia, Việt Nam, Trung Quốc,.
Việt Nam có rất nhiều giống bưởi nổi tiếng như bưởi Đoan Hùng, bưởi Phúc Trạch, bưởi Năm Roi, bưởi Diễn.paradisi) được đánh giá là dạng con lai tự nhiên của bưởi (C.grandis), vì vậy hình thái bưởi chùm khá giống với bưởi (C.grandis) nhưng lá nhỏ hơn, eo cũng nhỏ hơn, quả nhỏ, cùi mỏng, vỏ mỏng, vị chua nhẹ. Bưởi chùm cho những giống ít hạt, phần lớn các giống bưởi chùm có hạt đa phôi nên cũng có thể sử dụng làm gốc ghép. Quả bưởi chùm là món ăn tráng miệng rất được ưa chuộng ở châu Âu, người ta gọt nhẹ lớp vỏ mỏng bên ngoài rồi để cả cùi cắt thành các lát nhỏ dùng sau bữa ăn. Bưởi chùm được trồng nhiều ở Mỹ, Brazil, riêng bang Florida, Mỹ chiếm 70% sản lượng bưởi chùm của thế giới.
Việt Nam vào những năm 60 đã nhập nội một số giống bưởi chùm như Marsh, Forterpinke,.cho năng suất khá. Tuy nhiên bưởi chùm chưa được ưa chuộng ở Việt Nam. Như vậy, cây bưởi cũng như cây có múi khác có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, sự di thực của chúng trên thế giới gắn liền với lịch sử buôn bán đường biển và các cuộc chiến tranh trước đây. Chúng được di chuyển đến châu Phi từ 4 Ấn Độ bởi các đoàn thuyền buồm, di chuyển đến châu Mỹ bởi các nhà thám hiểm và thuyền buôn người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.
Phân bố cây bưởi Cây bưởi nói riêng và cây có múi nói chung đều thuộc họ Rutaceae đều có chung những đặc điểm phân loại như: cây có mang tuyến 9 dầu chủ yếu phân bố ở lá, bầu mọc nối trên đài hoa, lá phần lớn có đỉnh viền răng cưa, quả gồm hai hay nhiều noãn bên trong. Họ Rutaceae được phân chia thành 130 giống (genus) với những đặc điểm chung như trên, 130 giống này nằm trong 7 họ phụ khác nhau, trong đó họ phụ Aurantirideae có ý nghĩa nhất. Sự phân loại chi tiết hơn dưới họ phụ Aurantirideae có tộc Citreae (28 giống) và tộc phụ Citrinae (13 giống), 3 nhóm “tiền cam quýt” và nhóm “cam quýt thực sự” được phân nhóm từ Citreae và tộc phụ Citrinae. Sự phân loại cam quýt khá phức tạp vì có rất nhiều giống (cultivars) trong sản xuất và các dạng con lai của các giống này (hybrids), hiện tượng hạt đa phôi, đột biến và hiện tượng đa bội thể cũng là những nhân tố gây khó khăn cho việc phân loại cam quýt.
Hiện nay tồn tại hai hệ thống phân loại cam quýt được nhiều người áp dụng. Theo Tanaka (1915, 1948, 1967) cam quýt gồm 160 - 162 loài, ông quan sát thực tiễn sản xuất và cho rằng các giống cam quýt qua trồng trọt đã có nhiều biến dị trở thành giống mới, Tanaka quan sát và ghi chép tỉ mỉ đặc điểm hình thái của các giống đã biến dị và phân chúng thành một loài mới hoặc giống mới với tên khoa học được bắt đầu bằng tên của giống hoặc loài đã sinh ra chúng và kết thúc bằng chữ Horticulture Tanaka. Swingle đã phân chia cam quýt ra thành 16 loài, bảng phân loại của Swingle đơn giản hơn nên được sử dụng nhiều hơn, tuy nhiên các nhà khoa học vẫn phải dùng bảng phân loại của Tanaka(1915, 1948, 1967) để gọi tên các giống cam quýt vì bảng phân loại này chi tiết đến từng giống. Theo tác giả Swingle (Mỹ) và Tanaka (Nhật Bản) thì cây bưởi được phân loại như sau: 5 Bưởi thuộc họ: Rutaceae Họ phụ: Aurantioideae Chi: Citrus Chi phụ: Eucitrus Loài: - Citrus grandis (bưởi) - Citrus paradisi (bưởi chùm) 2.
Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới và ở Việt Nam 2. Tình hình sản xuất bưởi trên thế giới Cây có múi nói chung và cây bưởi nói riêng được trồng rộng khắp ở nhiều nơi trên thế giới. Theo số liệu thống kê của FAOSTAT (2021), những năm gần đây trên thế giới sản xuất 8,6 – 9,2 triệu tấn bưởi cả 2 loại bưởi chùm (Citrus paradisi) và bưởi (Citrus grandis).