MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của vấn đề Cây Sachi (cây đậu núi) thuộc bộ: Malpighiales (hai lá mầm); họ: Euphorbiaceae (thầu dầu), họ phụ: Acalyphoideae, nhánh: Plukenetieae, nhánh phụ: Plukenetiinae, chi: Plukenetia, loài: P. Volubilis, tên khoa học: Plukenetia Volubilis L. Nguồn gốc xuất xứ của cây Sachi (cây đậu núi) ở rừng mưa nhiệt đới Amazon, vùng nhiệt đới Nam Mỹ (trên lãnh thổ Suriname, Venezuela, Bolivia, Ecuador, Peru, Tây bắc Brazil) và một số hoang đảo thuộc vùng Caribbean.
Cây đậu núi được các dân tộc bản xứ Peru trồng từ nhiều thế kỷ trước. Peru là một trong mười quốc gia có nhiều vùng khí hậu, nhiều hệ sinh thái khác nhau và có đa dạng sinh học giầu nhất thế giới. Dân Peru từ xa xưa đã sử dụng loại đậu này làm thức ăn và gọi tên là: Sacha inchi (đậu núi), Inca inchi (lạc núi), hoặc Inca nut (lạc Inca). Ở Việt Nam, Sachi (còn gọi là đậu sao vì quả có hình ngôi sao) được đem từ nước ngoài về trồng thử từ năm 2012.
Kết quả trồng thử bước đầu cho thấy cây sinh trưởng phát triển bình thường, thu quả lứa đầu sau khi trồng 7-8 tháng, hiện chưa thấy xuất hiện sâu bệnh gây hại. Thành phần chính của hạt đậu núi được nhiều tác giả nước ngoài công bố gồm có tinh dầu (30-60% khối lượng), protein (27% khối lượng), còn lại là chất xơ và một số chất khác. Giá trị tinh dầu của hạt đậu núi rất cao vì chứa nhiều omega 3-6-9 hơn tất cả các loại hạt thực vật khác, ngoài ra còn chứa nhiều iod, vitamin A, vitamin E và các chất chống oxy hóa tự nhiên đem lại lợi ích cho sức khỏe và vẻ đẹp của con người [13]. Luan van 2 Hiện nay công nghiệp dinh dưỡng dùng Sachi làm ra các sản phẩm từ hạt, bột dinh dưỡng.
Công nghiệp dược phẩm dùng dầu Sachi làm viên nang, dùng lá làm trà thảo dược. Công nghiệp thực phẩm dùng dầu Sachi để trộn các món salad cao cấp, ngọn Sachi có thể làm rau ăn. Công nghiệp mỹ phẩm dùng để dưỡng da, dưỡng tóc, bảo vệ sắc đẹp[13]. Với những giá trị to lớn trên đã làm cho nhiều nước và vùng lãnh thổ trên thế giới đang rất quan tâm phát triển cây trồng mới này nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng cao của thị trường.
Để làm cơ sở cho việc đánh giá khả năng thích nghi với điều kiện sinh thái của Việt Nam nói chung và tỉnh Thái Nguyên nói riêng chúng tôi tiến hành đề tài "Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học và ảnh hưởng của phân hữu cơ đối với cây Sachi trồng tại Thái Nguyên". Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 1. Mục tiêu - Đánh giá được đặc điểm nông sinh học đối với cây Sachi trồng tại Thái Nguyên - Xác định được ảnh hưởng của phân hữu cơ đối với cây Sachi trồng tại Thái Nguyên 1. Yêu cầu - Đánh giá được một số đặc điểm nông sinh học của cây Sachi trồng tại Thái Nguyên.
- Đánh giá được ảnh hưởng của phân hữu cơ đến sự sinh trưởng phát triển đối với cây Sachi trồng tại Thái Nguyên. - Đánh giá được ảnh hưởng của phân hữu cơ đến các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của cây Sachi trồng tại Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần bổ sung thêm những tài liệu khoa học phục vụ cho công tác giảng dạy cũng như nghiên cứu trên cây Sachi ở nước ta.
Là cơ sở khuyến cáo các biện pháp kỹ thuật hiệu quả áp dụng trong thực tế sản xuất cho người dân. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu giúp cho công tác xây dựng định hướng, quy hoạch, quản lý, chỉ đạo sản xuất cây Sachi đạt hiệu quả hơn trong điều kiện đặc thù của địa phương cũng như các vùng có điều kiện tương tự. - Kết quả nghiên cứu cây trồng mới và các biện pháp kỹ thuật được áp dụng trong sản xuất cây Sachi ở Thái Nguyên sẽ góp phần nâng cao năng suất chất lượng và hiệu quả kinh tế cao cho người sản xuất, từ đó nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống. Luan van 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của đề tài Cây Sachi là loài thực vật họ thầu dầu xuất xứ từ Nam Mỹ, khi nhập nội về Việt Nam, Sachi được quảng bá là “vua của các loại hạt”, “siêu thực phẩm mới”, “dầu ăn tốt nhất thế giới”…Với hàm lượng Omega-3 trong Sachi có đến 48%-54%, giúp phát triển và nâng cao trí tuệ, giảm cholesterol, điều hòa huyết áp, cân bằng tế bào thần kinh, giảm các nguy cơ đột tử do bệnh tim mạch gây nên… Từ năm 2015, loài cây này đang được trồng thí điểm tại một số tỉnh như Ninh Bình, Hòa Bình, Sơn La, Đắk Lắk… Để có cơ sở khoa học đề xuất phát triển cây trồng mới này tại Thái Nguyên và các tỉnh miền núi phía Bắc thì việc nghiên cứu trồng khảo nghiệm cây Sachi tại Thái Nguyên là rất cần thiết[6]. Nguồn gốc phân loại, và vùng trồng cây Sachi 2. Nguồn gốc Sachi còn có tên gọi là Sacha đậu phộng, Inchi, Penut in ca. Để dễ nhớ và phù hợp với mục đích xuất khẩu sản phẩm ra thị trường thế giới nên khi đưa về Việt Nam, cây này được đặt tên là Sachi.
Cây Sachi có tên khoa học là Plukenelia Volubilis L, là thực vật thuộc họ Euphorbiaceae (Thầu dầu), gồm 19 loài khác nhau. Sachi có nguồn gốc từ vùng rừng rậm Amazon, phân bố từ Bolivia đến Mexico và phổ biến nhất là ở Peru, Ecuador và Colombia. Cây Sachi đã được trồng ở Việt Nam 2 năm nay ở các địa phương như: Tam Điệp (Ninh Bình), Buôn Ma Thuật (ĐăkLăk), Chiềng Cơi (Sơn La), Lương Sơn (Hòa Bình) và Công ty CP Sachi vina đã liên kết trồng ở Lào, Campuchia được 3. Đặc điểm thực vật học - Cây Sachi là loại cây lâu năm, rễ chùm, phân nhánh ở lớp đất mặt từ 5-70cm là chủ yếu.
Thân leo, cao 2-3 m, phân cành cách mặt đất 20-30cm, thân chính và cành bám vào cọc hoặc dàn để leo. - Hai lá mầm mọc đối nhau, lá thật mọc cách, phiến lá hình trái tim có răng cưa, bản lá dài 10-12cm, rộng 8-10 cm, cuống lá dài 2-6 cm. - Sau khi trồng được 5 tháng cây bắt đầu ra hoa, hoa đực nhỏ kết thành chùm màu trắng ngà mọc ở nách lá, trục hoa đực dài từ 10-15cm tùy vị trí ra hoa khác nhau, trục hoa có hoặc không phân cành. Hoa đực có 4 cánh và 6 bao phấn nhỏ bằng hạt vừng chứa các hạt phấn hình tam giác, số lượng hạt phấn ít lẫn cả phấn bất dục và hữu dục.
Tại vị trí gần gốc trục hoa đực thường mọc 1-2 hoa cái, ở một số chùm hoa đực còn xuất hiện 1-2 hoa lưỡng tính. Nhụy cái gồm bầu nhụy nàm sát đế hoa, vòi nhụy dài 1-2cm, màu xanh nhạt, đầu nhụy phân thành 4-5 thùy màu vàng chanh có lớp nhầy bám dính để hứng phấn hoa. Quả đậu núi hình ngôi sao có 4-7 thùy, vỏ màu xanh lá cây, khi chín vỏ quả chuyển từ xanh sang màu nâu xám, treo trên cành. Quả có 3 lớp vỏ: lớp ngoài mềm, khi chín khô nứt để lộ lớp vỏ giữa trắng xám, lớp trong cứng màu nâu bọc kín nhân.
Mỗi thùy chứa 1 hạt, kích thước hạt rộng 15-20 mm, dầy 7- 8 mm, khối lượng trung bình 0,7-1gam/hạt. Tỷ lệ nhân của hạt khô chiếm khoảng 50% khối lượng quả. - Đậu núi thuộc loại cây lâu năm, thu hoạch rải rác quanh năm, khi cây đạt 2 năm tuổi, cho thu hoạch cao (có tới trên 100 quả/1 lần thu với 400-500 hạt mẩy), mỗi năm có 2-3 lần thu cho năng suất cao như vậy. - Đậu núi ưa khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, không kén đất nên có thể trồng trên đất chua phèn, đất phù sa ven sông hoặc đồi núi cao đến 1.700m so Luan van 6 với mức nước biển, các loại đất nghèo hoặc giầu dinh dưỡng, thoát nước tốt đều có thể trồng.
- Cây ít bị sâu bệnh gây hại. - Năng suất tiềm năng khoảng 4.000 kg/ha (Peru) hoặc 500-1. Giá trị sử dụng cây sachi Cây Sachi được thổ dân vùng rừng rậm Amazon sử dụng từ 3. Trên bia mộ cổ còn lại đến ngày nay của những người Inca ở vùng này đều có khắc hình loại quả xòe ra như 5 cánh hoa của hoa cây Sachi.
Sachi được người dân ở đây coi như “nguồn sức mạnh của lòng can đảm” hay là “cây của sự sống” vì những giá trị dinh dưỡng vô giá mà nó mang lại. Các nhà khoa học trên thế giới cũng đã phong tặng giá trị của cây Sachi với tên gọi “ông vua của các loại hạt”, “siêu thực phẩm mới” bởi tỉ lệ tiêu hóa các chất dinh dưỡng và axit béo không bão hòa đối với con người rất cao. Trong hạt quả Sachi có hàm lượng Omega-3 tới 48-54% giúp phát triển và nâng cao trí tuệ, giảm cholesterol, điều hòa huyết áp, cân bằng tế bào thần kinh, giảm nguy cơ đột quỵ do bệnh tim mạch gây nên; Omega-6 chiếm 35- 37%, đóng vai trò ngăn ngừa các bệnh về tim mạch, bệnh viêm xương khớp, điều hòa huyết áp, nâng cao trí lực, giảm thoái hóa não, tăng cường thị lực; Omega9 chiếm 6-10%, có tác dụng chống rối loại tim mạch và chống cao huyết áp. So với các loại cây lấy dầu khác thì Sachi là loại cây có hàm lượng Omega cao nhất, riêng Omega3 cao gấp 17 lần dầu cá, gần 50 lần dầu oliu, được các nhà khoa học đánh giá là loại “dầu ăn tốt nhất trên thế giới hiện nay”.
Ngoài Omega, dầu Sachi còn chứa các chất chống oxy hóa như: vitamin A, vitamin E, một số axit amin và protein. Đây là những thành phần quan trọng tái tạo lại da, tóc, phát triển thể chất và trí tuệ. Công nghiệp dinh Luan van 7 dưỡng dùng Sachi làm ra các sản phẩm từ hạt, sản xuất bột dinh dưỡng đặc biệt. Công nghiệp dược phẩm dùng dầu Sachi làm ra viên nang, trà thảo dược.
Công nghiệp thực phẩm dùng dầu Sachi để trộn các món ăn salad cao cấp, ngọn và lá non Sachi dùng làm rau ăn. Công nghiệp mỹ phẩm dùng dầu Sachi để làm ra dầu, kem dưỡng da, dưỡng tóc, bảo vệ sắc đẹp. Ngày 23/9/2014, dầu Sachi được Cơ quan quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đóng dấu chấp nhận thành phần dinh dưỡng và mức độ an toàn rất tốt cho sức khỏe con người. Tại thị trường châu Âu, dầu Sachi được công nhận phù hợp cho việc sử dụng trong các loại thực phẩm theo tiêu chuẩn EU, được Cộng hòa liên bang Đức trao bằng Anuga.