Nghiên cứu mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở việt nam ts

Nghiên cứu ảnh hưởng của rủi ro đến chi phí đầu tư xây dựng thủy điện vừa và nhỏ tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc cho các nhà đầu tư.

• Tác giả: Đỗ Văn Chính
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Uân
• Trường học: Trường Đại Học Thủy Lợi
• Chuyên ngành: Quản Lý Xây Dựng
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Rủi Ro Đến Chi Phí Đầu Tư Xây Dựng Thủy Điện Vừa Và Nhỏ Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan về thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam
• 1.2. Tổng quan những nghiên cứu về rủi ro trong đầu tƣ xây dựng
• 1.3. Tồn tại trong các nghiên cứu trƣớc đây
• 1.4. Định hƣớng và mục tiêu nghiên cứu
• 1.5. Kết luận chƣơng 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC XÁC ĐỊNH DANH MỤC RỦI RO VÀ LỰA CHỌN PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ RỦI RO
• 2.1. Cơ sở khoa học xác định danh mục các yếu tố rủi ro ảnh hƣởng đến chi phí đầu tƣ xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam
• 2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 2.3. Kết luận Chƣơng 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ẢNH HƢỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ RỦI RO ĐẾN CHI PHÍ ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH THỦY ĐIỆN VỪA VÀ NHỎ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khảo sát sơ bộ nghiên cứu
• 3.2. Khảo sát chính thức
• 3.3. Đánh giá mức độ ảnh hƣởng của các nhóm yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tƣ xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam
• 3.4. Kết luận chƣơng 3
• 4. CHƯƠNG 4: KIỂM NGHIỆM KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP GIẢM THIỂU RỦI RO ẢNH HƢỞNG ĐẾN CHI PHÍ ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH THỦY ĐIỆN VỪA VÀ NHỎ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Kiểm nghiệm kết quả nghiên cứu
• 4.2. Giải pháp giảm thiểu rủi ro đến chi phí đầu tƣ xây dựng thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam
• 4.3. Kết luận chƣơng 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rủi Ro và Chi Phí Thủy Điện Vừa và Nhỏ

Trong hai thập kỷ gần đây, việc xây dựng và phát triển các dự án thủy điện vừa và nhỏ diễn ra nhanh chóng tại nhiều địa phương ở Việt Nam. Các dự án này đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Thủy điện góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, tạo việc làm, và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở các tỉnh miền núi. Sự hiện diện của các công trình thủy điện cũng mở ra cơ hội để phát triển cơ sở hạ tầng, giao thông, sản xuất chuyên canh, và du lịch. Chính phủ đã cụ thể hóa tầm quan trọng của thủy điện trong chiến lược phát triển điện lực quốc gia thông qua các quy hoạch phát triển điện lực quốc gia, đặc biệt là Quyết định 428/QĐ-TTg ngày 18/3/2016 (Quy hoạch điện VII điều chỉnh), khẳng định ưu tiên phát triển thủy điện vừa và nhỏ.

1.1. Vai Trò của Thủy Điện Vừa và Nhỏ Tại Việt Nam

Thủy điện vừa và nhỏ đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp điện năng cho các vùng sâu vùng xa, nơi mà việc kết nối với lưới điện quốc gia gặp nhiều khó khăn. Ngoài ra, chúng còn góp phần vào việc điều tiết nước, phục vụ cho nông nghiệp và sinh hoạt của người dân địa phương. "Các công trình thủy điện đã góp phần quan trọng đảm bảo an ninh năng lƣợng quốc gia, tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, tạo nguồn thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội tại nhiều địa phƣơng đặc biệt là các tỉnh miền núi" (Đỗ Văn Chính, 2019).

1.2. Tiềm Năng Phát Triển Thủy Điện Vừa và Nhỏ Hiện Nay

Việt Nam có tiềm năng lớn để phát triển thủy điện vừa và nhỏ, đặc biệt là ở các vùng núi phía Bắc và miền Trung. Theo các nghiên cứu, vẫn còn nhiều địa điểm có thể xây dựng các nhà máy thủy điện nhỏ để khai thác nguồn năng lượng sạch này. Việc phát triển thủy điện cần đi đôi với bảo vệ môi trường và đảm bảo lợi ích của cộng đồng địa phương.

II. Thách Thức Rủi Ro Đầu Tư Xây Dựng Thủy Điện

Mặc dù có nhiều đóng góp tích cực, việc phát triển thủy điện cũng gây ra những ảnh hưởng bất lợi cho sự phát triển bền vững, ảnh hưởng tới đời sống của người dân do di dân tái định cư, biến đổi cảnh quan, tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng, thủy sản, hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Công tác quản lý quy hoạch, đầu tư xây dựng, vận hành khai thác công trình thủy điện còn nhiều hạn chế. Chất lượng quy hoạch và quyết định đầu tư xây dựng nhiều công trình thủy điện, nhất là các công trình thủy điện vừa và nhỏ chưa đáp ứng đầy đủ mục tiêu, yêu cầu về đảm bảo an toàn, bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tài nguyên nước và hiệu quả tổng hợp kinh tế - xã hội. Quản lý chất lượng từ khâu khảo sát, thiết kế, thi công xây dựng còn tồn tại bất cập, dẫn đến các sự cố hoặc phát sinh làm chậm tiến độ và tăng chi phí.

2.1. Rủi Ro Môi Trường trong Dự Án Thủy Điện

Các dự án thủy điện có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường, bao gồm mất rừng, thay đổi dòng chảy của sông, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Việc đánh giá tác động môi trường (ĐTM) cần được thực hiện một cách kỹ lưỡng và các biện pháp giảm thiểu tác động cần được áp dụng một cách nghiêm ngặt. "Trong quá trình phát triển đó cũng chính thủy điện lại là tác nhân gây ảnh hƣởng bất lợi cho sự phát triển bền vững, ảnh hƣởng tới đời sống sinh kế của hàng trăm ngàn ngƣời do vấn đề di dân tái định cƣ, gây biến đổi cảnh quan nguồn nƣớc, tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng, thủy sản, hệ sinh thái và đa dạng sinh học của cả vùng thƣợng lƣu và hạ lƣu các con đập" (Đỗ Văn Chính, 2019).

2.2. Rủi Ro Về Tiến Độ Thi Công và Chi Phí Phát Sinh

Do điều kiện địa hình phức tạp và thời tiết khắc nghiệt, các dự án thủy điện thường gặp phải rủi ro về tiến độ thi công. Các yếu tố như sạt lở đất, lũ lụt, và thiếu vật liệu có thể làm chậm trễ quá trình xây dựng và gây ra chi phí phát sinh lớn. Việc quản lý rủi ro hiệu quả là rất quan trọng để đảm bảo dự án hoàn thành đúng tiến độ và trong ngân sách.

III. Phương Pháp Đánh Giá Rủi Ro trong Đầu Tư Thủy Điện VN

Đánh giá rủi ro là quá trình quan trọng để xác định, phân tích và đánh giá các yếu tố rủi ro có thể ảnh hưởng đến chi phí và tiến độ của dự án thủy điện. Việc này bao gồm việc sử dụng các công cụ và phương pháp khác nhau để định lượng và định tính các rủi ro, từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro hiệu quả. Nghiên cứu của Đỗ Văn Chính (2019) đã tập trung vào việc xác định danh mục rủi ro và lựa chọn phương pháp nghiên cứu đánh giá rủi ro phù hợp với điều kiện thực tế ở Việt Nam.

3.1. Nhận Diện và Phân Loại Các Yếu Tố Rủi Ro Chính

Bước đầu tiên trong đánh giá rủi ro là nhận diện và phân loại các yếu tố rủi ro có thể xảy ra trong quá trình đầu tư xây dựng thủy điện. Các yếu tố này có thể bao gồm rủi ro về kỹ thuật, tài chính, môi trường, pháp lý, và xã hội. Việc phân loại giúp dễ dàng hơn trong việc quản lý và ứng phó với từng loại rủi ro khác nhau.

3.2. Phân Tích Định Lượng và Định Tính Rủi Ro Dự Án

Sau khi nhận diện và phân loại rủi ro, cần tiến hành phân tích định lượng và định tính để đánh giá mức độ ảnh hưởng và khả năng xảy ra của từng yếu tố rủi ro. Phân tích định lượng sử dụng các phương pháp thống kê và mô hình hóa để ước tính chi phí và tiến độ bị ảnh hưởng bởi rủi ro. Phân tích định tính sử dụng kinh nghiệm và ý kiến chuyên gia để đánh giá các yếu tố rủi ro không thể định lượng được.

3.3. Lựa Chọn Công Cụ Phân Tích và Kiểm Định Số Liệu

Việc lựa chọn công cụ phân tích phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả đánh giá rủi ro. Các công cụ phổ biến bao gồm phân tích độ nhạy, phân tích kịch bản, và mô phỏng Monte Carlo. Ngoài ra, cần kiểm định số liệu để đảm bảo tính hợp lệ và đáng tin cậy của dữ liệu đầu vào.

IV. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Đánh Giá Rủi Ro Thực Tế

Nghiên cứu đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam được thực hiện thông qua khảo sát và phân tích dữ liệu từ các dự án thực tế. Kết quả cho thấy các yếu tố như chính sách quản lý nhà nước, yếu tố tự nhiên, yếu tố kinh tế - tài chính, năng lực các bên liên quan, quá trình triển khai dự án, và rủi ro môi trường đều có ảnh hưởng đáng kể đến chi phí đầu tư. Cần có các biện pháp quản lý rủi ro phù hợp để giảm thiểu tác động tiêu cực.

4.1. Xếp Hạng và Ưu Tiên Rủi Ro Theo Mức Độ Ảnh Hưởng

Kết quả nghiên cứu cho phép xếp hạng các yếu tố rủi ro theo mức độ ảnh hưởng đến chi phí đầu tư. Các yếu tố có mức độ ảnh hưởng cao cần được ưu tiên quản lý và kiểm soát để giảm thiểu tác động tiêu cực đến dự án. Bảng phân loại cấp độ rủi ro và hướng xử lý giúp đưa ra các quyết định quản lý rủi ro hiệu quả.

4.2. Đánh Giá Ảnh Hưởng Rủi Ro Theo Nhóm Nhân Tố Thang Đo

Nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro đến nhóm nhân tố thang đo ảnh hưởng và thang đo tần suất xảy ra. Điều này giúp hiểu rõ hơn về cơ chế tác động của các yếu tố rủi ro và đưa ra các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro phù hợp.

V. Giải Pháp Giảm Thiểu Rủi Ro Chi Phí Thủy Điện VN

Việc kiểm nghiệm kết quả nghiên cứu tại các dự án thủy điện thực tế như Nậm Tha 3 (Lào Cai), Hương Sơn (Hà Tĩnh), và Nậm Xây Luông (Lào Cai) cho thấy sự phù hợp và tính ứng dụng của các giải pháp giảm thiểu rủi ro. Các giải pháp chung và giải pháp cụ thể cho từng yếu tố ảnh hưởng lớn đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu.

5.1. Giải Pháp Chung Để Giảm Thiểu Rủi Ro Chi Phí

Các giải pháp chung bao gồm tăng cường quản lý dự án, cải thiện quy trình lập kế hoạch và kiểm soát chi phí, nâng cao năng lực của các bên liên quan, và tăng cường giám sát và kiểm tra chất lượng công trình. "Giải pháp chung để giảm thiểu các rủi ro đến chi phí đầu tƣ xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam" (Đỗ Văn Chính, 2019).

5.2. Giải Pháp Cụ Thể Cho Các Yếu Tố Rủi Ro Chính

Các giải pháp cụ thể bao gồm cải thiện công tác khảo sát địa chất và thủy văn, sử dụng công nghệ xây dựng tiên tiến, tăng cường bảo hiểm rủi ro, và cải thiện quan hệ với cộng đồng địa phương. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Phát Triển Về Sau

Nghiên cứu đã đạt được những kết quả quan trọng trong việc xác định và đánh giá các yếu tố rủi ro ảnh hưởng đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế và hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo cần được quan tâm để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro trong lĩnh vực này. Cần có sự đầu tư và quan tâm hơn nữa từ các nhà quản lý và các nhà nghiên cứu để phát triển các giải pháp quản lý rủi ro hiệu quả hơn.

6.1. Kiến Nghị Để Nâng Cao Hiệu Quả Đầu Tư Thủy Điện

Các kiến nghị bao gồm tăng cường minh bạch trong quá trình ra quyết định đầu tư, cải thiện quy trình cấp phép và quản lý dự án, tăng cường giám sát và kiểm tra chất lượng công trình, và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương. Cần có một khung pháp lý và chính sách rõ ràng để tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển thủy điện bền vững.

6.2. Các Hạn Chế và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu còn hạn chế về phạm vi khảo sát và phương pháp phân tích. Hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo bao gồm mở rộng phạm vi khảo sát, sử dụng các phương pháp phân tích tiên tiến hơn, và nghiên cứu sâu hơn về tác động của các yếu tố rủi ro đến môi trường và xã hội. Nghiên cứu về quản lý rủi ro tài chính dự án thủy điện nên được đẩy mạnh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án Tiến sĩ Kỹ thuật chuyên ngành Quản lý xây dựng (mã số: 9580302) của tác giả Đỗ Văn Chính, thực hiện tại Trường Đại học Thủy lợi dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Vũ Thanh Te, bảo vệ năm 2019, tập trung nghiên cứu nhận diện, đánh giá và đề xuất giải pháp kiểm soát các yếu tố rủi ro tác động làm gia tăng chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ tại Việt Nam.

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Trong hai thập niên qua, các dự án thủy điện quy mô vừa và nhỏ phát triển nhanh, đóng góp trên 30% tổng nguồn cung năng lượng quốc gia, giữ vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh năng lượng theo Quyết định số 428/QĐ-TTg ngày 18/3/2016 của Thủ tướng Chính phủ (Quy hoạch điện VII điều chỉnh). Tuy nhiên, các công trình này tiềm ẩn nhiều tác động bất lợi về di dân tái định cư, biến đổi dòng chảy và suy giảm diện tích rừng. Sau hơn 3 năm thực hiện rà soát theo Nghị quyết số 62/2013/QH13 của Quốc hội, Bộ Công Thương đã loại bỏ 471 dự án thủy điện (gồm 8 dự án bậc thang và 463 dự án nhỏ) và không xem xét quy hoạch 213 vị trí tiềm năng do những tồn tại trong quản lý, khảo sát địa chất, thiết kế và thi công. Đặc thù công trình thủy điện vừa và nhỏ xây dựng ở địa bàn hiểm trở, thời gian kéo dài (từ 2 đến 10 năm), tổng mức đầu tư lớn (từ hàng trăm đến hàng nghìn tỷ đồng), chịu tác động phức tạp từ tự nhiên và thị trường dẫn đến tình trạng chậm tiến độ và vượt chi phí. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào lĩnh vực giao thông, dầu khí hoặc rủi ro tiến độ nói chung, chưa có công trình nào đánh giá toàn diện từ nhận diện, lượng hóa mức độ ảnh hưởng đến phân vùng rủi ro chi phí cho thủy điện vừa và nhỏ.

• Mục tiêu nghiên cứu (được xác định cụ thể trong văn bản):

  1. Nghiên cứu xác định các rủi ro và phân loại các rủi ro ảnh hưởng đến chi phí đầu tư xây dựng trong các dự án đầu tư xây dựng thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam;
  2. Nghiên cứu áp dụng các phương pháp phân tích, đánh giá để xếp hạng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam;
  3. Đề xuất một số giải pháp giảm thiểu những rủi ro ảnh hưởng lớn đến chi phí đầu tư xây dựng thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam.

• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Các dự án đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam đã hoàn thành và các dự án đang trong quá trình xây dựng.
  • Phạm vi nội dung: Các yếu tố rủi ro trong giai đoạn chuẩn bị dự án và giai đoạn thực hiện dự án có ảnh hưởng bất lợi làm tăng tổng mức đầu tư phê duyệt ban đầu của công trình.
  • Phạm vi không gian: Các tỉnh có tiềm năng thủy điện vừa và nhỏ trên phạm vi toàn quốc.
  • Phạm vi thời gian: Số liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập chủ yếu từ năm 2005 đến năm 2019, gắn liền với chiến lược phát triển thủy điện đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến quản lý rủi ro xây dựng, rủi ro chi phí và rủi ro trong lĩnh vực thủy điện:

• Các quan điểm lý thuyết về rủi ro: Văn bản phân tích hai trường phái tiếp cận chính:

  • Trường phái truyền thống: Coi rủi ro là thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc biến cố không mong đợi (Allan Willett, 1951; Ricardo Antunes & Vicente Gonzalez, 2015; Jorge Cunha & Paula Ferreira, 2014). Tác giả luận án lựa chọn tiếp cận theo trường phái này để đánh giá các yếu tố làm tăng tổng mức đầu tư.
  • Trường phái hiện đại: Coi rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, bao gồm cả nguy cơ tiêu cực lẫn cơ hội tích cực (Frank Knight, 1921; Irving Preffer, 1956; Tiêu chuẩn ISO 31000:2009 / ISO Guide 73:2002; Ratna Sansar Shrestha, 2007; Marcello N. Cabral Da Costa, 2014).

• Các nghiên cứu về rủi ro trong đầu tư xây dựng và chi phí:

  • Nghiên cứu xây dựng chung: Trịnh Thùy Anh (2006) thiết lập danh mục 91 rủi ro trong dự án giao thông; Bayu Aditya Firmansyah, Alin Veronika & Bambang Trigunarsyah (2006) phân tích 53 biến rủi ro trên 8 khía cạnh; Martin Schieg (2006) mô hình hóa biến động chi phí qua quản trị rủi ro; Phạm Thị Trang (2010) phân tích rủi ro giai đoạn thi công; Thân Thanh Sơn (2015) xác định 51 yếu tố rủi ro trong dự án giao thông PPP; Trần Quang Phú (2016) khảo sát 5 nhóm với 20 yếu tố rủi ro dự án nông thôn mới tại TP. Hồ Chí Minh; Lê Đăng Thức (2017) nhận dạng 67 yếu tố rủi ro tổng thầu EPCI dầu khí.
  • Nghiên cứu về rủi ro chi phí: Daniel Baloi & Andrew D. Price (2001) xác định 7 nhóm gồm 38 yếu tố ảnh hưởng chi phí xây dựng tại Mozambique theo thang 5 mức độ quan trọng; Nguyễn Quốc Tuấn, Lưu Trường Văn & Hồ Ngọc Phương (2005) mô phỏng rủi ro chi phí của nhà thầu qua 20 dự án nhà công nghiệp; Nguyễn Thị Minh Tâm & Cao Hào Thi (2009) khảo sát 6 nhóm với 34 yếu tố gây biến động chi phí; Lưu Trường Văn và cộng sự (2012) phân tích 5 nhóm yếu tố làm tăng chi phí xây dựng tại TP. Hồ Chí Minh; Trần Hoàng Tuấn (2014) khảo sát 26 yếu tố ảnh hưởng chi phí và thời gian thi công tại Cần Thơ.

• Các nghiên cứu về rủi ro trong đầu tư xây dựng thủy điện:

  • Nghiên cứu quốc tế: Ratna Sansar Shrestha (2007) phân tích các rủi ro tỷ giá, pháp lý, thị trường, địa chất và thi công thủy điện; Panthi Kamalesh (2007) nghiên cứu trường hợp thủy điện Nyadi (Nepal) chỉ ra địa chất là nguyên nhân lớn nhất làm tăng chi phí; Patrick Wiemann, Gerald Muller & James Senior phân loại rủi ro dự án thủy điện; S. Kucukali (2011) ứng dụng lý thuyết tập mờ đánh giá rủi ro thủy điện; Carneiro & Ferreira (2012), Agrawal (2012), Cucchiella và cộng sự (2012), Leach và cộng sự (2011), Nikolic và cộng sự (2011), Rangel (2008), Cleijne & Ruijgroks (2004) tổng hợp các rủi ro kỹ thuật, địa chất, môi trường, xã hội; Neha Chhabra, Roy N. G. Roy, K. Pandey & Sumeet Gupta (2013) kiểm định 37 biến rủi ro tại dự án thủy điện nhỏ Uttarakhand SHP.
  • Nghiên cứu tại Việt Nam: Mai Sĩ Hùng & Jianqiong Wang (2016) khảo sát 7 nhóm rủi ro gây chậm trễ hợp đồng EPC thủy điện tại Việt Nam (trong đó nhóm rủi ro kinh tế B5 có ảnh hưởng cao nhất). Tác giả tổng hợp danh mục sơ bộ gồm 22 yếu tố rủi ro phổ biến từ các công trình đã công bố.

• Khoảng trống luận án giải quyết: Mặc dù các nghiên cứu quốc tế và trong nước đã nhận diện nhiều loại rủi ro xây dựng, tại Việt Nam chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt và có hệ thống về mức độ tác động của từng yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tư xây dựng thủy điện vừa và nhỏ, chưa xây dựng thang đo chuẩn hóa kết hợp tần suất và mức độ ảnh hưởng để lượng hóa và phân vùng ưu tiên quản lý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Khung khái niệm và quy chuẩn áp dụng:

  • Khái niệm thủy điện vừa và nhỏ: Theo Báo cáo của Tổng công ty Tài chính Quốc tế (IFC, 2010), thủy điện nhỏ có công suất 0,1–10 MW, thủy điện vừa từ 10–100 MW. Tại Việt Nam, thủy điện nhỏ được quy định có công suất từ 1–30 MW, thủy điện vừa và nhỏ có công suất từ 50 MW trở xuống.
  • Cơ cấu chi phí và suất vốn đầu tư: Căn cứ Thông tư số 06/2016/TT-BXD, tổng mức đầu tư gồm: chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; chi phí xây dựng; chi phí thiết bị; chi phí quản lý dự án; chi phí tư vấn đầu tư xây dựng; chi phí khác; chi phí dự phòng. Suất vốn đầu tư thủy điện vừa và nhỏ trên thế giới dao động từ 1.300 đến 8.000 USD/kW (IRENA, 2012); tại Việt Nam trung bình khoảng 25–30 triệu đồng/kW công suất lắp máy (tương đương khoảng 25 tỷ đồng/MW theo Lê Thị Nguyện). Quy chuẩn thiết kế viện dẫn gồm QCVN 04-05:2012/BNNPTNT và TCVN 4604:2012.

• Phương pháp nghiên cứu thực hiện:

  • Phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp tài liệu: Hệ thống hóa 22 yếu tố rủi ro từ y văn để làm tiền đề phân nhóm.
  • Phương pháp định tính (khảo sát sơ bộ & chuyên gia): Phỏng vấn sâu các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện chủ đầu tư, ban quản lý dự án, nhà thầu thi công, tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát và cơ quan quản lý nhà nước để điều chỉnh, bổ sung và mã hóa bảng hỏi khảo sát gồm 6 nhóm yếu tố rủi ro.
  • Phương pháp định lượng (khảo sát chính thức):
    • Đánh giá độ tin cậy thang đo mức độ ảnh hưởng và tần suất xảy ra bằng hệ số Cronbach's Alpha trên phần mềm SPSS.
    • Kiểm định tính phù hợp của dữ liệu qua chỉ số KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) và kiểm định Bartlett's Test of Sphericity.
    • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) và ma trận xoay nhân tố nhằm xác định cấu trúc nhóm rủi ro.
  • Phương pháp xác định trọng số quan trọng của rủi ro: Kết hợp ma trận xác suất giữa tần suất xảy ra ($P$) và mức độ ảnh hưởng ($I$) để tính toán trọng số quan trọng, từ đó xếp hạng và phân vùng rủi ro theo cấp độ ưu tiên xử lý.

• Nguồn dữ liệu nghiên cứu:

  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo số 608/2015/BC-CP ngày 05/11/2015 của Chính phủ về điều chỉnh quy hoạch thủy điện nhỏ, số liệu từ Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT, Tập đoàn Điện lực Việt Nam và hồ sơ kỹ thuật - kinh tế của các dự án đã thực hiện.
  • Dữ liệu sơ cấp: Kết quả điều tra, phỏng vấn sâu chuyên gia và phiếu khảo sát chính thức từ các cá nhân, đơn vị có kinh nghiệm trực tiếp tham gia quản lý, thiết kế, thi công các dự án thủy điện trên toàn quốc.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở thực tiễn và lý luận về ngành thủy điện vừa và nhỏ tại Việt Nam, phân tích các nghiên cứu trong nước và quốc tế về quản lý rủi ro xây dựng. Theo Báo cáo số 608/2015/BC-CP, tiềm năng thủy điện vừa và nhỏ toàn quốc có 693 dự án với tổng công suất lắp máy 7.034,1 MW.

TT	Vùng sinh thái	Số dự án	Tổng công suất (MW)	Các tỉnh có nguồn thủy điện vừa và nhỏ tiêu biểu
1	Tây Bắc	268	3.038,20	Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái
2	Tây Nguyên	152	1.117,22	Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng
3	Nam Trung Bộ	91	1.115,70	Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận
4	Đông Bắc	93	865,45	Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang, Quảng Ninh
5	Bắc Trung Bộ	76	823,66	Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế
6	Đông Nam Bộ	13	74,10	Bình Phước, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây Ninh, Đồng Nai
Tổng	Toàn quốc	693	7.034,10

Chương này chỉ ra vùng Tây Bắc có tiềm năng lớn nhất (268 dự án, 3.038,2 MW), tiếp theo là Tây Nguyên (152 dự án, 1.117,22 MW); vùng Đông Nam Bộ có tiềm năng thấp nhất (13 dự án, 74,1 MW). Phân tích chi phí cho thấy suất đầu tư trung bình từ 25–30 triệu đồng/kW. Tổng hợp tài liệu xác định 22 yếu tố rủi ro thường gặp trong đầu tư thủy điện làm cơ sở xây dựng mô hình nghiên cứu.

Chương 2: Cơ sở khoa học xác định danh mục rủi ro và lựa chọn phương pháp nghiên cứu đánh giá rủi ro

Chương 2 thiết lập danh mục các yếu tố rủi ro và khung phương pháp luận đánh giá. Thông qua rà soát lý thuyết và kết quả phỏng vấn chuyên gia, luận án xác lập danh mục gồm 6 nhóm yếu tố rủi ro phù hợp với điều kiện Việt Nam:

1. Nhóm yếu tố chính sách và quản lý nhà nước (CS&QL);
2. Nhóm yếu tố rủi ro về tự nhiên (TN);
3. Nhóm yếu tố rủi ro về kinh tế - tài chính (KT-TC);
4. Nhóm yếu tố về năng lực các bên có liên quan (NLCB);
5. Nhóm yếu tố rủi ro trong quá trình triển khai dự án (TKDA);
6. Nhóm yếu tố rủi ro môi trường của dự án (MT).

Tác giả thiết kế quy trình nghiên cứu hai giai đoạn: khảo sát sơ bộ để hoàn thiện bảng hỏi và khảo sát chính thức. Xây dựng thang đo Likert 5 mức độ đánh giá mức độ ảnh hưởng (từ rất thấp đến rất cao) và tần suất xảy ra (từ rất hiếm khi đến rất thường xuyên). Thiết lập ma trận xác suất rủi ro kết hợp giữa mức độ ảnh hưởng ($I$) và tần suất xảy ra ($P$) cùng công thức tính trọng số quan trọng nhằm phân loại cấp độ rủi ro và xác định hướng xử lý.

Chương 3: Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam

Chương 3 trình bày toàn bộ kết quả phân tích định lượng từ dữ liệu khảo sát chính thức. Phân tích độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha cho thấy các thang đo đều đạt chuẩn thống kê:

Nhóm yếu tố rủi ro	Ký hiệu mã hóa	Cronbach's Alpha (Thang đo ảnh hưởng)	Cronbach's Alpha (Thang đo tần suất)
Chính sách và quản lý nhà nước	CS&QL	0,809	0,699
Yếu tố tự nhiên	TN	0,787	0,698
Kinh tế - Tài chính	KT-TC	0,872	0,744
Năng lực các bên liên quan	NLCB	0,749	0,907
Quá trình triển khai dự án	TKDA	0,805	0,680

Kết quả kiểm định KMO và Bartlett's Test chứng minh tính thích hợp của phân tích nhân tố khám phá (EFA). Dựa trên ma trận xoay nhân tố và giá trị trung bình, tác giả tính toán trọng số quan trọng của từng yếu tố rủi ro, xác lập bảng xếp hạng mức độ ảnh hưởng làm tăng tổng mức đầu tư xây dựng.

Luận án tiến hành phân vùng mức độ ưu tiên rủi ro thành các cấp độ, chỉ ra các yếu tố có tác động nghiêm trọng nhất gồm: điều kiện địa chất - thủy văn phức tạp sai khác so với khảo sát; biến động lạm phát và lãi suất vay vốn ngân hàng; chậm trễ trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng; năng lực tài chính và quản lý của chủ đầu tư; sai sót trong khâu khảo sát, thiết kế và lập dự toán; rủi ro bất khả kháng do lũ bão, sạt lở đất.

Chương 4: Kiểm nghiệm kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp giảm thiểu rủi ro ảnh hưởng đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam

Chương 4 kiểm nghiệm tính thực tiễn của khung đánh giá qua 3 dự án thủy điện cụ thể và đề xuất hệ thống giải pháp giảm thiểu:

• Kiểm nghiệm qua các dự án thực tế:

  • Dự án thủy điện Nậm Tha 3 (huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai): Đối chiếu các yếu tố rủi ro chính làm tăng chi phí thực tế so với tổng mức đầu tư phê duyệt, đặc biệt là điều kiện địa chất tuyến năng lượng phức tạp và trượt giá vật tư.
  • Dự án thủy điện Hương Sơn (tỉnh Hà Tĩnh): Đánh giá tác động của yếu tố địa hình, thời tiết cực đoan và kéo dài thời gian thi công dẫn đến phát sinh chi phí lãi vay và quản lý.
  • Dự án thủy điện Nậm Xây Luông (huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai): Phân tích tổng mức đầu tư ban đầu so với chi phí thực tế hoàn thành, xác nhận sự tương đồng về các nguyên nhân rủi ro cốt lõi đã nhận dạng tại Chương 3.

• Hệ thống giải pháp đề xuất:

  • Giải pháp chung: Hoàn thiện quy trình lập, thẩm định và quản lý tổng mức đầu tư; tăng cường kiểm soát chất lượng hồ sơ thiết kế - dự toán; nâng cao năng lực quản trị của chủ đầu tư và tư vấn.
  • Giải pháp cụ thể cho các yếu tố trọng yếu:
    • Áp dụng hợp đồng bảo hiểm xây dựng lắp đặt và bảo hiểm rủi ro đối với biến cố bất khả kháng (lũ lớn, thiên tai);
    • Tăng cường công tác khảo sát địa chất, thủy văn trước khi lập thiết kế kỹ thuật thi công nhằm hạn chế xử lý nền móng phát sinh;
    • Hoàn thiện phương án đền bù, giải phóng mặt bằng, tái định cư và thực hiện nghĩa vụ nộp tiền trồng rừng thay thế theo quy định;
    • Quản lý rủi ro tài chính thông qua các công cụ phòng ngừa biến động lãi suất và tỷ giá ngoại tệ.

Kết quả và những đóng góp mới

• Đóng góp về mặt lý luận và khoa học:

  • Xây dựng cơ sở khoa học để nhận diện và xác lập danh mục 6 nhóm yếu tố rủi ro tác động trực tiếp đến chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ tại Việt Nam.
  • Thiết lập và kiểm định thang đo độ tin cậy (thang đo mức độ ảnh hưởng và tần suất xảy ra), ứng dụng phương pháp phân tích nhân tố khám phá EFA kết hợp ma trận xác suất và trọng số rủi ro để lượng hóa, xếp hạng mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố rủi ro đến tổng mức đầu tư.

• Đóng góp về mặt thực tiễn:

  • Cung cấp bức tranh toàn diện về tiềm năng 693 dự án thủy điện vừa và nhỏ trên 6 vùng sinh thái tại Việt Nam và cơ cấu chi phí thực tế.
  • Nhận diện và xếp hạng chính xác các rủi ro trọng yếu gây đội vốn dự án (địa chất phức tạp, lãi suất/lạm phát, bồi thường tái định cư, chất lượng khảo sát thiết kế).
  • Đề xuất hệ thống giải pháp giảm thiểu rủi ro có tính khả thi, được kiểm nghiệm thực tế tại 3 công trình thủy điện (Nậm Tha 3, Hương Sơn, Nậm Xây Luông).

• Kiến nghị đề xuất:

  • Đối với cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT, UBND cấp tỉnh): Nâng cao chất lượng thẩm định quy hoạch thủy điện vừa và nhỏ, siết chặt quản lý cấp phép đầu tư, tăng cường thanh tra công tác an toàn đập, bảo vệ môi trường và đền bù tái định cư.
  • Đối với Chủ đầu tư và các đơn vị tư vấn, nhà thầu: Chú trọng khảo sát kỹ thuật chi tiết, lập dự phòng chi phí hợp lý, nâng cao năng lực quản lý dự án và áp dụng các biện pháp bảo hiểm rủi ro xây dựng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:

  • Số liệu khảo sát và thông tin thứ cấp tập trung chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2019, chưa bao quát toàn bộ các biến động chính sách và thị trường năng lượng sau giai đoạn này.
  • Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở giai đoạn chuẩn bị dự án và giai đoạn thực hiện dự án làm tăng tổng mức đầu tư phê duyệt ban đầu, chưa mở rộng phân tích các rủi ro vận hành trong toàn bộ vòng đời khai thác thương mại của nhà máy (30–50 năm).

• Hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo:

  • Phát triển các mô hình toán kinh tế nâng cao để lượng hóa chính xác giá trị thiệt hại bằng tiền của từng nhóm rủi ro đối với các mục tiêu dự án.
  • Nghiên cứu cơ chế phân bổ rủi ro tối ưu giữa các chủ thể tham gia dự án (Chủ đầu tư, Nhà thầu, Tư vấn thiết kế, Ngân hàng tài trợ vốn) trong các hình thức hợp đồng xây dựng thủy điện tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Là tài liệu tham khảo trong chuyên ngành Quản lý xây dựng, Kinh tế xây dựng và Kỹ thuật công trình thủy điện; cung cấp khung phương pháp luận kết hợp giữa phân tích thống kê định lượng (Cronbach's Alpha, EFA) và ma trận xác suất trọng số rủi ro.
• Đối với chủ đầu tư, ban quản lý dự án và các doanh nghiệp xây dựng: Cung cấp danh mục 6 nhóm rủi ro và kết quả xếp hạng ưu tiên tại Chương 3 để chủ động xây dựng phương án dự phòng chi phí, đàm phán hợp đồng bảo hiểm và kiểm soát tiến độ, chất lượng thi công.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng, Sở Công Thương các tỉnh): Cung cấp cơ sở khoa học để hoàn thiện công tác thẩm định dự án đầu tư, rà soát quy hoạch thủy điện vừa và nhỏ và ban hành các quy định quản lý chi phí sát với thực tiễn địa hình vùng núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiềm năng thủy điện vừa và nhỏ của Việt Nam phân bố chủ yếu ở những vùng nào theo số liệu của luận án?
Theo Báo cáo số 608/2015/BC-CP được luận án viện dẫn, cả nước có 693 dự án với tổng công suất 7.034,1 MW. Tiềm năng tập trung lớn nhất tại vùng Tây Bắc với 268 dự án (3.038,2 MW), tiếp đến là vùng Tây Nguyên với 152 dự án (1.117,22 MW), vùng Nam Trung Bộ với 91 dự án (1.115,7 MW), vùng Đông Bắc với 93 dự án (865,45 MW), vùng Bắc Trung Bộ với 76 dự án (823,66 MW) và thấp nhất là vùng Đông Nam Bộ với 13 dự án (74,1 MW).

2. Tiêu chuẩn phân loại công suất thủy điện vừa và nhỏ tại Việt Nam được luận án xác định như thế nào?
Luận án căn cứ vào các quy định hiện hành tại Việt Nam để xác định: thủy điện nhỏ là những công trình có quy mô công suất lắp máy từ 1 MW đến 30 MW; thủy điện vừa và nhỏ là những công trình có quy mô công suất lắp máy từ 50 MW trở xuống.

3. Luận án phân chia các yếu tố rủi ro ảnh hưởng đến chi phí đầu tư xây dựng thành bao nhiêu nhóm?
Luận án xác lập và chuẩn hóa danh mục rủi ro gồm 6 nhóm nhân tố: (1) Chính sách và quản lý nhà nước; (2) Yếu tố tự nhiên; (3) Kinh tế - Tài chính; (4) Năng lực các bên có liên quan; (5) Quá trình triển khai dự án; (6) Môi trường của dự án.

4. Những công cụ định lượng nào được sử dụng để kiểm định thang đo và cấu trúc rủi ro trong luận án?
Tác giả sử dụng phần mềm SPSS để tính toán hệ số tin cậy Cronbach's Alpha cho cả thang đo mức độ ảnh hưởng và thang đo tần suất xảy ra, thực hiện kiểm định tính thích hợp mẫu KMO và Bartlett's Test, tiến hành phân tích nhân tố khám phá EFA và lập ma trận xoay nhân tố.

5. Kết quả nghiên cứu được kiểm nghiệm trên những dự án thực tế nào?
Kết quả nghiên cứu được kiểm nghiệm và đối chiếu thực tế tại 3 dự án: Thủy điện Nậm Tha 3 (huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai), Thủy điện Hương Sơn (tỉnh Hà Tĩnh) và Thủy điện Nậm Xây Luông (huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai).

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Kỹ thuật của Đỗ Văn Chính (2019) đã giải quyết vấn đề nhận diện, lượng hóa và phân vùng các yếu tố rủi ro làm gia tăng chi phí đầu tư xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ tại Việt Nam. Thông qua việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích thống kê định lượng trên thang đo 6 nhóm nhân tố rủi ro, công trình đã xếp hạng được các yếu tố tác động lớn nhất đến tổng mức đầu tư phê duyệt ban đầu. Kết quả nghiên cứu được kiểm nghiệm qua 3 dự án thực tế tại Lào Cai và Hà Tĩnh, cung cấp cơ sở khoa học và hệ thống giải pháp kiểm soát rủi ro chi phí cho các cơ quan quản lý nhà nước, chủ đầu tư và các đơn vị xây dựng thủy điện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận án gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài Chƣơng 2: Cơ sở khoa học xác định danh mục rủi ro và lựa chọn phƣơng pháp nghiên cứu đánh giá rủi ro Chƣơng 3: Đánh giá mức độ ảnh hƣởng của các yếu tố rủi ro đến chi phí đầu tƣ xây dựng công trình thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam Chƣơng 4: Kiểm nghiệm kết quả nghiên cứu và đề xuất giải pháp giảm thiểu rủi ro ảnh hƣởng đến chi phí đầu tƣ xây dựng các dự án thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam 6 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan về thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam 1.1 Quan điểm về thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam Trên thế giới, quan điểm thủy điện vừa và nhỏ ở các nƣớc cũng chỉ mang một ý nghĩa tƣơng đối, định nghĩa thủy điện vừa và nhỏ thay đổi đáng kể từ nƣớc này sang nƣớc khác nhƣng có sự đồng thuận đó là sử dụng công suất lắp đặt một nhà máy làm tiêu chuẩn chung để phân loại. Theo Báo cáo của Tổng công ty Tài chính Quốc tế (International Finance Corporation IFC, 2010) [3] thì các dự án thủy điện nhỏ có công suất từ 0,1MW đến 10MW, thủy điện vừa có công suất từ 10MW đến 100MW và thủy điện lớn có công suất trên 100MW. Ở Việt Nam, quan niệm thủy điện vừa và nhỏ cũng thay đổi từng giai đoạn cụ thể nhƣng cũng thống nhất sử dụng công suất lắp máy làm tiêu chuẩn để phân loại. Hiện nay thủy điện nhỏ đƣợc định nghĩa là những thủy điện có công suất từ 1MW đến 30MW [4], thủy điện vừa và nhỏ là những thủy điện có quy mô công suất từ 50MW trở xuống [5].2 Vai trò của thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam Trong sự phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc sau hơn 30 năm đổi mới, thủy điện nói chung và thủy điện vừa và nhỏ nói riêng có vai trò vô cùng to lớn và là một phần quan trọng của ngành điện đảm bảo cung ứng điện cho quá trình hội nhập kinh tế quốc tế: - Thủy điện đóng góp sản lượng điện lớn cho việc đảm bảo cung ứng điện: chiến lƣợc phát triển thủy điện đến năm 2020 và tầm nhìn 2030 của Việt Nam khẳng định thủy điện là một trong ba nguồn năng lƣợng chính đáp ứng nhu cầu điện Quốc gia.

Thời điểm hiện tại, thủy điện đóng góp trên 30% tổng nguồn cung cho năng lƣợng quốc gia. - Thủy điện vừa và nhỏ tạo nguồn lực thúc đẩy phát triển kinh tế tại nhiều địa phương: việc xây dựng các dự án thủy điện vừa và nhỏ nó không chỉ tạo thu nhập cho 7 nhà đầu tƣ mà còn góp phần bổ sung nguồn năng lƣợng hao hụt cho Nhà nƣớc, điều hòa cho nông nghiệp thủy lợi, giao thông vận tải, sinh hoạt của ngƣời dân nhất là vào mùa khô. Đồng thời nó cũng góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở những vùng khó khăn, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội ở các khu vực này. - Bảo tồn các hệ sinh thái: việc xây dựng các công trình thủy điện sẽ không làm cạn kiệt nguồn tài nguyên nƣớc cũng nhƣ đặc tính của nƣớc sau khi chảy qua tuabin của nhà máy.

- Tích và xả theo nhu cầu của hệ thống điện. - Giảm bớt ô nhiễm môi trường, giảm phát thải: thủy điện thải ra rất ít khí hiệu ứng nhà kính so với các phƣơng án phát điện quy mô lớn khác, do vậy giảm sự nóng lên của trái đất. Lƣợng khí nhà kính mà thủy điện thải ra nhỏ hơn 10 lần so với các nhà máy turbine và nhỏ hơn 25 lần so với các nhà máy nhiệt điện than. - Góp phần giải quyết bài toán sử dụng nước đa mục tiêu:cung cấp nƣớc cho sinh hoạt, sản xuất, tƣới tiêu, nuôi trồng thủy sản, vận tải thủy, du lịch, chống hạn, đẩy mặn cho khu vực hạ lƣu.

- Cải thiện công bằng xã hội: thủy điện có tiềm năng rất lớn trong việc cải thiện công bằng xã hội trong suốt thời gian dự án đƣợc triển khai và thúc đẩy mạnh sự công bằng giữa các nhóm bị thiệt hại và toàn xã hội nói chung.3 Đặc điểm các dự án thủy điện vừa và nhỏ ở Việt Nam Các dự án thủy điện nói chung và các dự án thủy điện vừa và nhỏ nói riêng không những mang đặc thù chung của dự án điện mà còn có những đặc điểm riêng do việc tạo ra nguồn điện từ năng lƣợng nƣớc. Từ các đặc điểm này của dự án thủy điện dẫn đến rủi ro trong quá trình đầu tƣ xây dựng các dự án thủy điện cụ thể nhƣ sau: - Các dự án thủy điện hầu hết đƣợc xây dựng ở các khu vực miền núi nên có địa hình, địa chất phức tạp. Đa số năng lƣợng thủy điện có đƣợc từ thế năng của nƣớc đƣợc tích tại các đập nƣớc làm quay turbin nƣớc và máy phát điện. Để có đƣợc các thế năng này, các dự án thủy điện thƣờng đƣợc xây dựng ở các khu vực miền núi nơi có địa hình, địa chất, thủy văn phức tạp hơn rất nhiều so với các vùng đồng bằng để tạo sự khác biệt về 8 độ cao giữa nguồn và dòng chảy.

Địa điểm đầu tƣ xây dựng các dự án thủy điện có ảnh hƣởng trực tiếp đến điều kiện thi công, khả năng cung cấp nguyên vật liệu, tiến độ thực hiện, chi phí đầu tƣ và hiệu quả dự án. Từ đặc điểm này có thể dẫn đến các rủi ro về địa chất, thủy văn nơi xây dựng công trình phức tạp, nền móng cần gia cố và xử lý, các hiện tƣởng sạt lở đất đồng thời tác động đến quá trình khảo sát, thiết kế, thi công phức tạp, độ ổn định, bền vững và chất lƣợng của công trình cũng nhƣ khó khăn trong việc cung cấp nguyên vật liệu đến công trình. - Việc thu thập tài liệu khí tƣợng thủy văn trong các dự án thủy điện nhỏ phục vụ cho công tác khảo sát, đo đạc tính toán thủy văn, thiết kế gặp nhiều khó khăn đặc biệt ở nƣớc ta điều kiện thời tiết diễn biến phức tạp, việc quan trắc khí tƣợng thủy văn ở nƣớc ta vẫn chƣa đƣợc quan tâm đúng mức, mật độ trạm đo mƣa còn thiếu và chƣa đủ theo dõi diễn biến lƣợng mƣa dẫn đến chƣa có đủ thông tin gây khó khăn trong công tác khảo sát, thiết kế và quản lý vận hành. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến rủi ro trong quá trình khảo sát, tính toán thủy văn và thiết kế công trình.

- Sử dụng nguồn thủy năng dồi dào từ thiên nhiên: các nhà máy thủy điện sử dụng nguồn năng lƣợng của các dòng nƣớc để biến đổi thành điện năng. Đó là nguồn năng lƣợng vô tận của thiên nhiên. Nhiên liệu không phải vận chuyển, nguồn nƣớc từ thiên nhiên rất phong phú trong khi nhiên liệu của các nhà máy nhiệt điện (than, dầu.) đều có hạn và phân bổ cho nhiều ngành khác. Tận dụng nguồn năng lƣợng này còn tiết kiệm đƣợc chi phí khai thác và vận chuyển dẫn đến giá thành điện năng giảm mang lại lợi ích lớn cho nền kinh tế quốc dân.

- Diện tích lƣu vực của các dự án thủy điện vừa và nhỏ tƣơng đối lớn tùy thuộc vào quy mô và công suất lắp máy. Trong một dự án thủy điện thì hồ chứa nƣớc là một hạng mục không thể thiếu và để xây dựng đƣợc hồ chứa nƣớc đòi hỏi phải hi sinh một diện tích lớn rừng tự nhiên, vấn đề đền bù giải phóng mặt bằng đối với ngƣời dân. Việc xây dựng các nhà máy thủy điện làm mật độ che phủ rừng giảm, ảnh hƣởng đến dòng chảy và đa dạng sinh học, tăng di dân tái định cƣ, tình trạng thiếu đất sản xuất và đói nghèo trở nên phổ biến. Đây cũng là một trong những tổn thất khó có thể bù đắp lại trong số những tổn thất do thủy điện gây ra, việc mất đi hàng trăm ha rừng kéo theo nhiều vấn đề về môi trƣờng và xã hội trong một thời gian dài.

9 - Vốn đầu tƣ cho các dự án thủy điện vừa và nhỏ thƣờng lớn và thời gian thu hồi vốn dài. So với các dự án đầu tƣ xây dựng nói chung thì vốn đầu tƣ cho các dự án thủy điện vừa và nhỏ thƣờng lớn hơn nhiều. Vốn đầu tƣ cho một dự án thủy điện thƣờng cũng dao động từ trăm tỷ đến nghìn tỷ đồng tùy thuộc vào quy mô và công suất, chi phí vận chuyển các nguyên vật liệu xây dựng đến vùng dự án. Khi vốn đầu tƣ lớn mà thời gian thu hồi vốn dài có thể dẫn đến rủi ro năng lực chủ đầu tƣ không đáp ứng, việc thu hút vốn đầu tƣ, vay vốn ngân hàng khó khăn làm chậm tiến độ thi công.

- Chi phí vận hành các công trình thủy điện vừa và nhỏ không tốn kém nhiều. Các dự án thủy điện không phải dùng nhiên liệu nhiều và do đó hạn chế đƣợc các tác động do thay đổi giá cả, nguyên vật liệu. Các nhà máy thủy điện không chịu ảnh hƣởng tăng giá của nhiên liệu hóa thạch nhƣ dầu mỏ, khí gas tự nhiên hay than đá và không cần nhập nhiên liệu. Để vận hành các công trình thủy điện các đơn vị cũng đã áp dụng các công nghệ tiên tiến tự động hóa để vận hành nên cũng giảm chi phí nhân công và lực lƣợng tại chỗ để vận hành.

- Các dự án thủy điện vừa và nhỏ có thời gian xây dựng không ngắn và cũng không quá dài nhƣng thời gian vận hành tƣơng đối dài. Do đặc điểm thủy điện xây dựng trên các địa hình sông, suối, địa hình, địa chất khó khăn và phức tạp nên một để hoàn thành một dự án thủy điện cũng mất thời gian tƣơng đối (dao động từ 2 – 10 năm) bên cạnh đó thời gian vận hành trung bình của một dự án thủy điện từ 30 – 50 năm. Việc thời gian xây dựng kéo dài dẫn đến các rủi ro lạm phát, lãi suất vay vốn ngân hàng, tỷ giá thay đổi. - Dự án thủy điện vừa và nhỏ có tính phức tạp về mặt kỹ thuật, tính đồng bộ cao và khối lƣợng thi công lớn.

Khác với các dự án đầu tƣ xây dựng thông thƣờng thì các dự án thủy điện xây dựng trên các sông, suối địa hình phức tạp, khó khăn nên đòi hỏi yêu cầu kỹ thuật cao, công nghệ kỹ thuật trong dự án phải đảm bảo sự đồng bộ với việc xây dựng hệ thống truyền tải và phân phối điện.