CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm và các vấn đề về đất trồng lúa 1. Khái niệm về đất trồng lúa Theo Luật đất đai của nước CHXHCN Việt Nam thì “ Đất đai là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố dân cư, phát triển các cơ sở kinh tế, văn hóa xã hội và quốc phòng an ninh” [17].
Ruộng đất là ruộng, nương rẫy trồng lúa từ một vụ trở lên hoặc trồng lúa kết hợp với sử dụng vào các mục đích khác được pháp luật cho phép nhưng trồng lúa là chính; bao gồm đất chuyên trồng lúa nước, đất trồng lúa nước còn lại, đất trồng lúa nương [4]. - Đất trồng lúa nước ( LUA): là ruộng lúa nước cấy trồng từ hai vụ lúa mỗi năm trở lên kể cả trường hợp luân canh với cây hàng năm khác, có khó khăn đột xuất mà chỉ trồng cấy được một vụ hoặc phải bỏ hóa không quá một năm. - Đất trồng lúa nước còn lại (LUK): là ruộng lúa nước không phải chuyên trồng lúa nước. - Đất trồng lúa nương (LUN): là đất nương, rẫy để trồng một vụ lúa trở lên.
Các yếu tố ảnh hưởng đất trồng lúa - Về điều kiện tự nhiên: Khi sử dụng đất lúa, ngoài bề mặt không gian ( diện tích trồng trọt), cần lưu ý đến việc thích ứng với điều kiện tự nhiên và quy luật sinh thái tự nhiên của đất cũng như các yếu tố bao quanh mặt đất ( nhiệt độ, ánh sáng, lượng mưa, không khí và các khoáng sản dưới lòng đất). Trong đó, điều kiện tự nhiên, khí hậu là yếu tố hạn chế hàng đầu của việc sử dụng đất đai, sau đó là điều kiện đất đai (chủ yếu là địa hình, thổ nhưỡng) và các yếu tố khác. - Yếu tố khí hậu: Yếu tố khí hậu ảnh hưởng rất lớn, trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và điều kiện sinh hoạt của con người. Sự khác nhau về nhiệt độ, độ ẩm trong ngày, giữa các mùa mưa trong năm hay các khu vực khác nhau trực tiếp ảnh hưởng đến sự phân bố sinh trưởng và phát triển của cây trồng.
Cường độ ánh sáng mạnh hay yếu, thời gian chiếu sáng dài hay ngắn cũng có tác dụng nhất định đối với sinh trưởng, phát triển và quang PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 hợp của cây trồng. Chế độ nước, lượng mưa nhiều hay ít, bốc hơi mạnh hay yếu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ nhiệt độ và độ ẩm của đất đai, cũng như khả năng đảm bảo cung cấp nước cho sinh trưởng của cây trồng, thảm thực vật, gia súc và thủy sản. - Điều kiện đất đai: Sự khác nhau giữa địa hình, địa mạo, độ cao so với mặt nước biển, độ dốc và sự xói mòn mặt đất thường dẫn tới sự khác nhau về đất đai và khí hậu, từ đó làm ảnh hưởng tới sản xuất và phân bố các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, hình thành sự phân dị địa giới theo chiều thẳng đứng đối với nông nghiệp. Địa hình và độ dốc ảnh hưởng lớn đến phương thức sử dụng ruộng đất.
Điều kiện thổ nhưỡng quyết định rất lớn đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Độ phì nhiêu của đất là tiêu chí quan trọng về sản lượng cao hay thấp. Độ dày của tầng đất và tính chất đất có ảnh hưởng lớn đối với sinh trưởng cây trồng. Vị trí địa lý của vùng với sự khác biệt về điều kiện ánh sáng, nhiệt độ, nguồn nước và các điều kiện khác sẽ quyết định đến khả năng, công dụng và hiệu quả sử dụng đất lúa.
Vì vậy, trong thực tiễn sử dụng đất lúa cần tuân thủ quy luật tự nhiên, tận dụng các lợi thế nhằm đạt hiệu quả cao nhất về kinh tế. - Về điều kiện kinh tế - xã hội: Điều kiện kinh tế - xã hội thường có ý nghĩa quyết định chủ đạo đối với việc sử dụng đất lúa. Phương hướng sử dụng đất lúa được quyết định bởi yêu cầu của xã hội và mục tiêu kinh tế trong từng thời kỳ nhất định. Điều kiện tự nhiên của đất lúa cho phép khả năng thích ứng về sử dụng ruộng đất.
Còn sử dụng đất như thế nào được quyết định bởi sự năng động của con người và các điều kiện kinh tế - xã hội, kỹ thuật hiện có; quyết định bởi tính hợp lý, tính khả thi về kinh tế kỹ thuật và bởi nhu cầu của thị trường. Trong phạm vi một vùng, điều kiện vật chất tự nhiên của đất lúa thường có sự khác biệt không lớn, về cơ bản là giống nhau. Nhưng với điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, dẫn đến tình trạng có vùng được khai thác sử dụng triệt để từ lâu đời và đã đem lại những hiệu quả kinh tế xã hội rất cao, ngược lại, có nơi bị bỏ hoang hóa hoặc khai thác với hiệu quả rất thấp. Có thể nhận thấy, điều kiện tự nhiên của đất lúa chỉ là một tồn tại khách quan, khai thác và sử dụng yếu tố quyết định vẫn là con người.
Dù điều kiện tự nhiên có nhiều lợi thế, nhưng các điều kiện kinh tế - xã hội, kỹ thuật không tương ứng, thì ưu thế tài nguyên cũng khó trở thành sản xuất hiện thực, cũng như chuyển hóa thành ưu thế kinh tế. Ngược lại, điều kiện kinh tế, kỹ thuật được ứng dụng vào khai thác và sử dụng, sẽ phát huy mạnh mẽ tiềm lực sản xuất của ruộng đất, biến điều kiện tự nhiên từ bất lợi thành có lợi cho phát triển kinh tế - xã hội. PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 - Về không gian: Trong thực tế, mọi ngành sản xuất vật chất, phi vật chất đều cần đến đất đai như điều kiện không gian để hoạt động. Không gian bao gồm cả vị trí và mặt bằng.
Đặc tính cung cấp không gian của đất đai là yếu tố vĩnh cửu của tự nhiên ban phát cho xã hội loài người. Không gian mà ruộng đất cung cấp có đặc tính vĩnh cửu và cố định, vị trí khi sử dụng và số lượng sử dụng không thể vượt quá quy mô hiện có. Do vị trí không gian của đất lúa không thể bị mất đi và cũng không tăng thêm trong quá trình sử dụng, nên phần nào đã giới hạn sức tải nhân khẩu và số lượng lao động. Có nghĩa tác dụng hạn chế của không gian ruộng đất luôn xảy ra trong khi dân số và kinh tế xã hội luôn phát triển.
Sự bất biến của tổng diện tích ruộng đất không chỉ hạn chế khả năng mở rộng không gian sử dụng đất, mà còn chi phối giới hạn thay đổi của cơ cấu đất đai. Điều này quyết định việc điều chỉnh cơ cấu đất đai theo loại, số lượng được sử dụng căn cứ sức sản xuất của đất và yêu cầu sản xuất của xã hội nhằm đảm bảo lực tải của ruộng đất. Vì vậy, cần phải thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc sử dụng ruộng đất hợp lý, tiết kiệm, có hiệu quả kết hợp bảo vệ tài nguyên đất và môi trường [9]. Xu hướng sử dụng đất trồng lúa * Sử dụng đất phát triển theo chiều rộng và tập trung Sự gia tăng dân số cùng với sự phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật làm cho nhu cầu sử dụng đất ngày càng tăng lên.
Điều này đòi hỏi phải tăng quy mô sử dụng đất, khai thác tối đa các diện tích đất dù ở bất cứ vị trí nào có thể đưa vào sử dụng. Và trong quá trình sử dụng phải chú ý sản xuất theo hướng tập trung, không để đất đai manh mún, để hiệu quả mang lại từ việc sử dụng không gian của đất hiện có là cao nhất. * Sử dụng đất phát triển theo hướng phức tạp hóa và chuyên môn hóa Khoa học kỹ thuật đang trên đà phát triển mạnh, khả năng kiểm soát tự nhiên của con người ngày càng được nâng lên và quá trình sử dụng đất ngày càng đa dạng và phức tạp hơn. Trước đây, do kinh tế, khoa học kỹ thuật chưa phát triển làm cho việc sử dụng đất gặp nhiều khó khăn.
Ngày nay, đất đai không chỉ được sử dụng ở bề mặt, ở những nơi bằng phẳng, mà còn đi sâu khai thác ở trong lòng đất, sông suối, hải đảo và cả trên những địa hình phức tạp nhất. Đất đai là loại hàng hóa đặc biệt, việc phát triển kinh tế hàng hóa dẫn đến sự phân công trong sử dụng đất theo hướng chuyên môn hóa. Bên cạnh đó, tính khu vực của đất làm cho thế mạnh sản xuất giữa các vùng là khác nhau. Vì vậy, tùy điều kiện thực tế của mỗi vùng để có thể chuyên môn hóa một loại hình sử dụng đất nào đó nhằm mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất đồng thời bảo vệ đất bảo vệ môi trường.
PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 * Sử dụng đất phát triển theo hướng xã hội hóa và công hữu hóa Sự phát triển của khoa học kỹ thuật dẫn đến việc xã hội hóa sản xuất. Xã hội hóa trong sử dụng để đáp ứng yêu cầu của xã hội, hướng tới các lợi ích cộng đồng và tiến bộ xã hội. Và để xã hội hóa sử dụng đất thì phải có chế độ công hữu hóa về đất đai, đảm bảo quá trình sử dụng đất được diễn ra thuận lợi dưới sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước. Luật đất đai Việt Nam quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, đây là một điều kiện thuận lợi cho việc phát triển sử dụng đất theo xu thế này và là công cụ cần thiết đầu tiên để thiết lập trật tự và công bằng xã hội [11].
Tầm quan trọng của đất trồng lúa Đất trồng lúa có vai trò hết sức quan trọng, quyết định đến toàn bộ hoạt động sản xuất của ngành nông nghiệp. Vai trò này thể hiện ở các nội dung sau đây: - Đất trồng lúa là một điều kiện cần thiết cho hoạt động kinh tế nông thôn: Từ xa xưa đến nay, hoạt động kinh tế của nông dân chủ yếu là sản xuất. Để sản xuất, họ phải sử dụng công cụ lao động tác động vào đất đai. Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng không thể thiếu được với người nông dân.
Nếu không có đất để sản xuất thì không thể có bất cứ một nền nông nghiệp nào. Điều này đúng với mọi thời đại. Đất đai là tặng vật của tự nhiên cho con người.