Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGHĨA VỤ VÀ QUYỀN CỦA CHA MẸ ĐỐI VỚI CON 1. Khái niệm, nội dung, đặc điểm của nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con 1. Khái niệm nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con Dưới góc độ pháp lý, cha, mẹ và con là những chủ thể quan hệ pháp luật hôn nhân gia đình, theo đó pháp luật quy định rất cụ thể những nghĩa vụ mà họ phải thực hiện và quyền mà họ được hưởng. Các quan hệ pháp luật giữa cha mẹ và con mang những đặc điểm giống như các quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình nói chung.
Tuy nhiên trong nội dung quan hệ pháp luật nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con còn mang một yếu tố rất đặc trưng của gia đình Việt Nam đó là xuất phát từ tình cảm yêu thương gắn bó giữa cha mẹ với con cái, giữa các thành viên trong gia đình, tất cả nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con đều hướng tới đảm bảo cho sự phát triển lành mạnh và toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần cho con. Để có thể đưa ra khái niệm về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con trước hết ta cần tìm hiểu nội dung của thuật ngữ “nghĩa vụ” và “quyền”. Theo từ điển luật học: “Quyền là khái niệm khoa học pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và bảo đảm thực hiện đối với cá nhân, tổ chức để theo đó cá nhân, tổ chức được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không ai được ngăn cản, hạn chế” [2, tr.648] còn “Nghĩa vụ là việc phải làm theo bổn phận của mình” [2, tr. Pháp luật quy định nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con vừa dựa trên những chuẩn mực về đạo đức mà nền tảng của nó xuất phát từ những yếu tố: tình cảm, huyết thống, nuôi dưỡng nhưng vẫn phải đảm bảo theo một quy tắc thống nhất theo sự điều chỉnh của pháp luật.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những phân tích trên đây, có thể hiểu: Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con là tổng hợp những quy định mà pháp luật cho phép cha, mẹ được hưởng, được làm, được đòi hỏi và những điều buộc cha mẹ phải làm vì lợi ích của con, bao gồm nghĩa vụ và quyền về nhân thân và nghĩa vụ và quyền về tài sản. Nội dung nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con Nội dung nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con được luật Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam quy định rất chi tiết và cụ thể. Nghiên cứu các quy định này chúng ta có thể chia nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con làm hai nhóm chính đó là: Nghĩa vụ và quyền về nhân thân: Cha mẹ có nghĩa vụ và quyền thương yêu, trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con, tôn trọng ý kiến của con, chăm lo việc học tập và giáo dục để con phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ và đạo đức, trở thành người con hiếu thảo của gia đình, công dân có ích cho xã hội. Cha mẹ không được phân biệt đối xử với con trên cơ sở giới hoặc theo tình trạng hôn nhân của cha mẹ; không được lạm dụng sức lao động của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động; không được xúi giục, ép buộc con làm việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.
Cha mẹ là người giám hộ hoặc đại diện cho con, đối với con chưa thành niên cha mẹ có quyền quyết định chế độ pháp lý về nhân thân của con như: quyền đặt họ tên, tôn giáo, quốc tịch, dân tộc, chỗ ở của con. Cha mẹ còn có thể bị hạn chế quyền đối với con chưa thành niên khi bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con, hoặc có hành vi vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con; phá tán tài sản của con; xúi giục, ép buộc con làm những việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội… 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghĩa vụ và quyền về tài sản: Hệ thống pháp luật Hôn nhân và gia đình phân định quan hệ pháp luật về tài sản của cha mẹ đối với con thành hai nhóm: quan hệ nuôi dưỡng, cấp dưỡng và quan hệ tài sản khác. Luật hôn nhân và gia đình điều chỉnh chủ yếu là quan hệ cấp dưỡng, nuôi dưỡng giữa cha mẹ đối với con, đồng thời kết hợp với luật dân sự điều chỉnh các quan hệ tài sản khác phát sinh giữa cha mẹ đối với con. Nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng của cha mẹ đối với con là nghĩa vụ pháp lý đồng thời nó còn mang tính chất tình cảm tự nhiên và luân lý.
Nghĩa vụ này được pháp luật quy định gắn liền với nhân thân của cha, mẹ và không thể thay thế hoặc chuyển giao cho người khác. Các quan hệ tài sản khác bao gồm: nghĩa vụ và quyền quản lý, định đoạt tài sản riêng của con chưa thành niên, bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra… 1. Đặc điểm nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con được Luật hôn nhân và gia đình và luật Dân sự điều chỉnh. Trong đó Luật hôn nhân và gia đình có nhiều quy định mang tính đặc thù hơn về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con.
Từ khái niệm đã nêu ở phần trên ta có thể rút ra một số đặc điểm về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con như sau: Thứ nhất, các căn cứ phát sinh nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con dựa trên những sự kiện đặc biệt là huyết thống hoặc nuôi dưỡng nên mang tính chất lâu dài bền vững. Khác với quan hệ pháp luật dân sự phát sinh thông qua sự thoả thuận theo hợp đồng dân sự hoặc theo quy định pháp luật như bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nên chỉ tồn tại trong một thời hạn xác định. Nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con về nguyên tắc được xác lập từ khi con sinh ra đến khi con trưởng thành nhưng hiện nay pháp luật Hôn nhân và gia đình cũng không nêu ra các căn cứ chấm dứt nghĩa vụ và quyền của cha mẹ, có lẽ các nhà làm luật cho rằng điều đó không thật sự cần thiết. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sở dĩ như vậy vì nó xuất phát từ tính chất của mối quan hệ nghĩa vụ và quyền giữa cha, mẹ với con, chứa đựng yếu tố tình cảm thiêng liêng, thể hiện thương yêu và trách nhiệm giữa cha, mẹ - con, là sợi dây gắn bó quan hệ lâu dài giữa các chủ thể và trong chừng mực nào đó sự điều chỉnh của pháp luật trong mối quan hệ này cũng chỉ là tương đối.
Thứ hai, nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con tuân theo nguyên tắc bình đẳng. Sự bình đẳng ở đây thể hiện ở hai khía cạnh. Một là, bình đẳng giữa vợ và chồng trong việc thực hiện nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con. Điều này đã được Luật hôn nhân và gia đình quy định rõ, theo đó cha, mẹ có nghĩa vụ và quyền ngang nhau trong việc nuôi dạy con.
Hai là, bình đẳng giữa các con trong mối quan hệ với các nghĩa vụ và quyền của cha mẹ, không phân biệt con nuôi hay con đẻ, con trai hay con gái, con trong giá thú hay con ngoài giá thú. Khi xây dựng các chế định về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con Luật chỉ dựa vào sự tồn tại của quan hệ cha - mẹ - con, luật không phân biệt tính chất của quan hệ đó bởi vậy nghĩa vụ và quyền của cha, mẹ gắn với tư cách của cha mẹ không lệ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha, mẹ. Do đó cha mẹ có kết hôn, đã ly hôn, chung sống như vợ chồng, thậm chí con sinh ra từ quan hệ “ngoài vợ ngoài chồng” … thì cha, mẹ vẫn có các nghĩa vụ và quyền đối với con như nhau trừ trường hợp cha, mẹ bị hạn chế quyền đối với con chưa thành niên theo quyết định của Tòa án. Thứ ba, nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con có mối quan hệ chặt chẽ, tương ứng với nhau không thể tách rời.
Luật hôn nhân và gia đình quy định các quyền của cha, mẹ cũng đồng thời chính là nghĩa vụ của họ hay nói khác đi trong quyền có nghĩa vụ và ngược lại, vì thế Luật dùng thuật ngữ “nghĩa vụ và quyền” thay cho việc chỉ dùng “nghĩa vụ” hoặc “quyền”. Mặt khác việc dùng thuật ngữ “nghĩa vụ và quyền” của cha mẹ là nhằm mục đích nhấn mạnh nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái đồng thời thể hiện sự thay đổi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triệt để về cách nhìn của những người làm luật hiện đại so với những người làm luật cổ về nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con. Bởi vì cha, mẹ sinh ra con trước hết phải đặt nghĩa vụ nuôi dạy con lên hàng đầu, có như vậy mới có thể tạo môi trường tốt nhất để con cái có điều kiện phát triển toàn diện. Thứ tư, nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con xuất phát từ tình cảm gia đình thiêng liêng, không mang tính chất đền bù ngang giá và gắn với nhân thân của cha mẹ, không thể chuyển giao cho người khác.
Nếu như trong quan hệ dân sự thông thường giữa các chủ thể tham gia thì quyền của chủ thể này tương ứng với nghĩa vụ của chủ thể khác, nó mang tính chất đền bù ngang giá và cái mà các chủ thể hướng tới thông thường là lợi ích vật chất (tài sản) thì trong quan hệ pháp luật nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con quyền và nghĩa vụ không thể tách rời, không mang tình chất đền bù ngang giá. Suy cho cùng trong các quyền của cha mẹ đều chứa đựng các yếu tố nghĩa vụ và ngược lại, các nghĩa vụ của cha mẹ đều thể hiện quyền cha mẹ và mục đích mà các chủ thể hướng tới không phải là lợi ích về tài sản mà mục đích cuối cùng vẫn là vì sự phát triển của con cái, vì sự ổn định của gia đình, của xã hội.