Thực Trạng Nghèo Đa Chiều Tại Các Tỉnh Bắc Trung Bộ Của Việt Nam

Bài viết phân tích thực trạng nghèo đa chiều tại các tỉnh Bắc Trung Bộ Việt Nam, nêu rõ nguyên nhân và giải pháp cải thiện tình hình.

• Tác giả: Lê Thị Thanh Quý
• Người hướng dẫn: Th.S. Nguyễn Thị Phương Thảo
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Thực Trạng Nghèo Đa Chiều Tại Các Tỉnh Bắc Trung Bộ Của Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN I: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 1.4.2. Phương pháp phân tích
• 1.5. Kết cấu đề tài
• 2. PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHÈO ĐA CHIỀU
• 2.1. Khái niệm nghèo
• 2.2. Phương pháp đo lường nghèo đa chiều
• 2.3. Các chiều và chỉ báo đo lường nghèo đa chiều
• 3. CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG NGHÈO ĐA CHIỀU TẠI CÁC TỈNH BẮC TRUNG BỘ CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. Đánh giá thực trạng nghèo đa chiều tại các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ của Việt Nam
• 3.2.1. Giới thiệu về bộ dữ liệu Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam
• 3.2.2. Thực trạng nghèo đa chiều của các hộ gia đình tại các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2014 - 2016
• 3.2.3. Kiểm định sự khác biệt trong điểm số thiếu hụt trung bình theo đặc trưng nhân khẩu hộ
• 3.2.4. Mô hình hồi quy logistic dự đoán xác suất hộ nghèo đa chiều
• 3.2.4.1. Chiều giáo dục
• 3.2.4.2. Chiều điều kiện sống
• 3.2.4.3. Chiều tiếp cận thông tin
• 4. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GỢI Ý CHÍNH SÁCH TRONG CÔNG TÁC GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU CHO CÁC TỈNH VÙNG BẮC TRUNG BỘ
• 4.1. Nhóm giải pháp chung
• 4.2. Đánh giá các chính sách giảm nghèo
• 4.3. Giải pháp về các chính sách xã hội hỗ trợ người nghèo
• 4.4. Nhóm các giải pháp đặc thù tại các tỉnh khó khăn, nơi có tỷ lệ hộ nghèo cao
• 5. PHẦN III: KẾT LUẬN
• 5.1. Gợi ý chính sách
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghèo Đa Chiều Tại Bắc Trung Bộ Việt Nam

Nghèo đa chiều là một vấn đề nghiêm trọng tại các tỉnh Bắc Trung Bộ Việt Nam. Vùng này có tỷ lệ nghèo cao, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và xã hội. Đánh giá thực trạng nghèo đa chiều giúp nhận diện rõ hơn các nguyên nhân và hệ quả của tình trạng này. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, nghèo đa chiều không chỉ là thiếu thu nhập mà còn bao gồm các khía cạnh như giáo dục, y tế và điều kiện sống.

1.1. Khái Niệm Nghèo Đa Chiều Và Tác Động Đến Phát Triển

Nghèo đa chiều được định nghĩa là tình trạng thiếu hụt trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế và điều kiện sống. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát triển của con người và cộng đồng. Theo UN, nghèo đa chiều là một rào cản lớn đối với sự phát triển bền vững.

1.2. Đặc Điểm Kinh Tế Xã Hội Của Các Tỉnh Bắc Trung Bộ

Các tỉnh Bắc Trung Bộ có đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội đa dạng. Tuy nhiên, điều kiện sống và cơ hội việc làm còn hạn chế. Tỷ lệ hộ nghèo tại đây cao hơn mức trung bình cả nước, cho thấy sự cần thiết phải có các chính sách hỗ trợ hiệu quả.

II. Thực Trạng Nghèo Đa Chiều Tại Các Tỉnh Bắc Trung Bộ

Thực trạng nghèo đa chiều tại Bắc Trung Bộ cho thấy nhiều hộ gia đình vẫn đang phải đối mặt với khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ cơ bản. Theo số liệu từ Khảo sát mức sống hộ gia đình, tỷ lệ nghèo đa chiều tại đây vẫn ở mức cao, đặc biệt là trong các lĩnh vực giáo dục và y tế.

2.1. Đánh Giá Tình Hình Nghèo Đa Chiều Giai Đoạn 2014 2016

Giai đoạn 2014 - 2016, tỷ lệ nghèo đa chiều tại Bắc Trung Bộ không có nhiều cải thiện. Nhiều hộ gia đình vẫn thiếu hụt trong các chỉ số như giáo dục và y tế, dẫn đến việc khó khăn trong việc thoát nghèo.

2.2. Nguyên Nhân Gây Ra Nghèo Đa Chiều Tại Vùng

Nguyên nhân chính dẫn đến nghèo đa chiều tại Bắc Trung Bộ bao gồm thiếu cơ hội việc làm, điều kiện sống kém và thiếu tiếp cận với các dịch vụ xã hội. Những yếu tố này tạo ra vòng luẩn quẩn khó thoát khỏi nghèo đói.

III. Giải Pháp Giảm Nghèo Đa Chiều Tại Bắc Trung Bộ

Để giảm nghèo đa chiều, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách hỗ trợ cần tập trung vào việc cải thiện điều kiện sống, giáo dục và y tế cho người dân. Việc áp dụng các mô hình phát triển bền vững sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống.

3.1. Chính Sách Hỗ Trợ Người Nghèo Hiện Nay

Chính sách hỗ trợ người nghèo hiện nay bao gồm các chương trình đào tạo nghề, hỗ trợ tài chính và cải thiện cơ sở hạ tầng. Những chính sách này cần được thực hiện đồng bộ để đạt hiệu quả cao nhất.

3.2. Các Mô Hình Phát Triển Bền Vững Được Áp Dụng

Các mô hình phát triển bền vững như hợp tác xã, mô hình nông nghiệp hữu cơ đang được áp dụng tại Bắc Trung Bộ. Những mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn cải thiện điều kiện sống cho người dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy các chính sách giảm nghèo đã có những tác động tích cực đến đời sống người dân. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và điều chỉnh các chính sách để đảm bảo tính hiệu quả và bền vững.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Các Chính Sách Giảm Nghèo

Các chính sách giảm nghèo đã giúp nhiều hộ gia đình cải thiện điều kiện sống và tiếp cận dịch vụ xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua để đạt được mục tiêu giảm nghèo bền vững.

4.2. Đánh Giá Tác Động Của Nghèo Đa Chiều Đến Phát Triển Kinh Tế

Nghèo đa chiều không chỉ ảnh hưởng đến đời sống cá nhân mà còn tác động đến sự phát triển kinh tế của toàn vùng. Việc giảm nghèo đa chiều sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghèo Đa Chiều Tại Bắc Trung Bộ

Kết luận cho thấy nghèo đa chiều là một vấn đề cần được giải quyết một cách toàn diện. Tương lai của vùng Bắc Trung Bộ phụ thuộc vào các chính sách giảm nghèo hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Giảm Nghèo Đa Chiều

Giảm nghèo đa chiều không chỉ là trách nhiệm của chính phủ mà còn là của toàn xã hội. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định trong việc thực hiện các chính sách giảm nghèo.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững Trong Tương Lai

Định hướng phát triển bền vững cần được chú trọng trong các chính sách giảm nghèo. Việc kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong các lý thuyết về phát triển con người, sự tiến bộ xã hội được đánh giá dựa trên ba tiêu chí cốt lõi: một cuộc sống có học vấn cao, một cuộc sống vật chất đầy đủ và một cuộc sống khỏe mạnh, trường thọ. Nghèo đói là rào cản trực tiếp đối với các mục tiêu này, thể hiện qua việc cá nhân hoặc hộ gia đình bị tước đoạt khả năng tiếp cận các cơ hội học tập, chăm sóc y tế và cải thiện thu nhập. Về mặt học thuật và thực tiễn chính sách, cách tiếp cận nghèo đơn chiều truyền thống dựa trên thu nhập bộc lộ nhiều hạn chế khi không phản ánh toàn diện các thiếu hụt phi tiền tệ. Do đó, việc áp dụng phương pháp đo lường nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Index - MPI) giúp các nhà hoạch định chính sách có được bức tranh toàn diện và chính xác hơn về tình trạng phân hóa mức sống.

Tại Việt Nam, các vùng kinh tế - xã hội có mức độ thiếu hụt và đặc điểm nghèo đói rất khác biệt. Vùng Bắc Trung Bộ là địa bàn có tỷ lệ nghèo theo chuẩn thu nhập đứng thứ hai cả nước, thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai, bão lũ và biến đổi khí hậu. Sự phân hóa địa hình sâu sắc giữa vùng gò đồi, miền núi phía Tây và dải đồng bằng cát pha ven biển phía Đông đã tạo ra những rào cản hạ tầng và an sinh xã hội nghiêm trọng. Đề tài khóa luận "Thực trạng nghèo đa chiều tại các tỉnh Bắc Trung Bộ của Việt Nam" do sinh viên Lê Thị Thanh Quý thực hiện (ngành Thống kê kinh doanh, Khoa Hệ thống Thông tin Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế Huế) tập trung giải quyết yêu cầu đánh giá thực nghiệm mức độ thiếu hụt đa chiều tại khu vực này.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng nghèo đa chiều của các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2014 – 2016.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về nghèo đa chiều.
  2. Đánh giá thực trạng nghèo đa chiều tại các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2014 – 2016.
  3. Đề xuất một số biện pháp giảm nghèo cho các tỉnh Bắc Trung Bộ trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng nghèo đa chiều ở các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ của Việt Nam trong giai đoạn 2014 – 2016.
• Phạm vi không gian: 6 tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2014 – 2016 (dựa trên các kỳ điều tra Khảo sát mức sống hộ gia đình).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa khung lý thuyết về nghèo đa chiều từ các nghiên cứu quốc tế của Ngân hàng Thế giới (WB, 2000), Amartya Sen và phương pháp đo lường của Alkire - Foster (2007, 2011). Tại Việt Nam, nghiên cứu bám sát căn cứ pháp lý và định hướng từ Hiến pháp 2013, Nghị quyết số 15-NQ/TW, Nghị quyết số 76/2014/QH13 và Đề án tổng thể chuyển đổi phương pháp tiếp cận đo lường nghèo từ đơn chiều sang đa chiều do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐTB&XH) ban hành.

Khung đo lường nghèo đa chiều áp dụng trong khóa luận gồm 5 chiều tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản và 10 chỉ báo thành phần, mỗi chiều có trọng số bằng nhau ($w = 1/5 = 0{,}2$) và mỗi chỉ báo có trọng số $w_k = 1/10 = 0{,}1$:

Chiều nghèo ($w=1/5$)	Chỉ số đo lường ($w_k=1/10$)	Ngưỡng thiếu hụt của hộ gia đình
1. Giáo dục	1.1. Trình độ giáo dục người lớn	Có ít nhất 1 thành viên đủ 15 tuổi chưa tốt nghiệp THCS và hiện không đi học.
	1.2. Tình trạng đi học của trẻ em	Có ít nhất 1 trẻ em trong độ tuổi đi học (5 đến dưới 15 tuổi) hiện không đi học.
2. Y tế	2.1. Tiếp cận dịch vụ y tế	Có người bị ốm đau nặng (nằm một chỗ/nghỉ việc) nhưng không đi khám chữa bệnh.
	2.2. Bảo hiểm y tế	Có ít nhất 1 thành viên từ 6 tuổi trở lên hiện tại không có bảo hiểm y tế.
3. Nhà ở	3.1. Chất lượng nhà ở	Đang ở trong nhà thiếu kiên cố hoặc nhà đơn sơ.
	3.2. Diện tích nhà ở bình quân	Diện tích nhà ở bình quân đầu người nhỏ hơn 8 $m^2$.
4. Điều kiện sống	4.1. Nguồn nước sinh hoạt	Không được tiếp cận nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh.
	4.2. Hố xí/nhà tiêu	Không sử dụng hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh.
5. Tiếp cận thông tin	5.1. Dịch vụ viễn thông	Không có thành viên nào sử dụng thuê bao điện thoại và internet.
	5.2. Tài sản tiếp cận thông tin	Không có tivi, radio, máy tính và không nghe được đài truyền thanh xã/thôn.

Quy trình tính toán chỉ số nghèo đa chiều theo phương pháp Alkire - Foster gồm 7 bước:

1. Xác định điểm thiếu hụt của hộ $i$: $c_i = \sum_{k=1}^K w_k I_{ki}$ (với $I_{ki} = 1$ nếu hộ thiếu hụt chỉ báo $k$ và $0$ nếu không thiếu hụt; $\sum w_k = 1$).
2. Xác định ngưỡng nghèo đa chiều ($L$ hoặc $k$). Tác giả chọn ngưỡng cắt chuẩn $k = 1/3$ (hộ có $c_i \ge 1/3$ được xác định là hộ nghèo đa chiều).
3. Ước lượng tỷ lệ nghèo đa chiều (chỉ số đếm đầu $H$): $H = q / n$ ($q$ là số hộ nghèo đa chiều, $n$ là tổng số hộ).
4. Ước lượng mức độ tập trung nghèo / độ sâu nghèo ($A$): $A = \frac{\sum c_i(L)}{q}$.
5. Tính chỉ số nghèo đa chiều điều chỉnh ($MPI$): $MPI = H \times A$.

Nguồn dữ liệu và phương pháp phân tích:

• Dữ liệu: Sử dụng bộ dữ liệu Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) năm 2014 và 2016 do Tổng cục Thống kê tiến hành. Tác giả trích xuất mẫu điều tra thu nhập - chi tiêu với quy mô toàn quốc là 9.399 hộ, trong đó mẫu đại diện cho 6 tỉnh Bắc Trung Bộ gồm 978 hộ (chiếm tỷ trọng 10,4% tổng mẫu).
• Công cụ và phương pháp xử lý: Số liệu được xử lý trên phần mềm SPSS bằng các kỹ thuật:
  • Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm).
  • Kiểm định giả thuyết thống kê: Kiểm định $T$-test độc lập (Independent Sample T-test) và phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) để so sánh sự khác biệt trong điểm số thiếu hụt trung bình theo đặc trưng nhân khẩu hộ.
  • Hồi quy Logistic nhị phân (Binary Logistic Regression) nhằm dự đoán xác suất nghèo đa chiều của hộ gia đình dựa trên các biến đặc điểm kinh tế - xã hội.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về nghèo đa chiều

Chương này tập trung hệ thống hóa các trường phái tiếp cận lý thuyết về nghèo đói từ đơn chiều đến đa chiều. Tác giả trình bày các định nghĩa tiêu biểu của Liên hợp quốc (UN, 2008), ESCAP (1993), Ngân hàng Thế giới (WB, 2000) và chuẩn nghèo thu nhập quốc tế 1 USD/ngày tại Hội nghị Thượng đỉnh Phát triển Xã hội Copenhagen (1995). Khóa luận so sánh ưu - nhược điểm giữa phương pháp chỉ số tổng hợp vô hướng (Alkire - Foster, Maasoumi - Logu) và phương pháp bảng thông tin (Ravallion, 2011), từ đó làm rõ tính ưu việt của phương pháp Alkire - Foster trong việc xếp hạng, so sánh theo thời gian và phân rã mức độ đóng góp của từng chiều cạnh.

Về mặt thực tiễn, chương 1 điểm lại tiến trình 6 lần điều chỉnh chuẩn nghèo của Việt Nam. Giai đoạn 2011 - 2015 theo Quyết định số 09/2011/QĐ-TTg, tỷ lệ nghèo cả nước giảm từ 14,2% (2010) xuống còn 5,97% (2014). Tuy nhiên, chuẩn nghèo thu nhập bộc lộ hạn chế do lạm phát giá tiêu dùng (CPI) và không xử lý được các rào cản tiếp cận dịch vụ công. Dữ liệu VHLSS giai đoạn 2012 - 2016 cho thấy tỷ lệ nghèo đa chiều toàn quốc giảm từ 18,1% xuống 10,9%; nghèo chi tiêu giảm từ 17,2% xuống 9,8%; nghèo thu nhập giảm từ 12,6% xuống 7,0%. Dù vậy, khoảng cách giữa người Kinh và đồng bào dân tộc thiểu số tiếp tục giãn rộng: năm 2010, tỷ lệ nghèo của người dân tộc thiểu số là 66,3%, chiếm 47% tổng số hộ nghèo cả nước, trong khi ở người Kinh chỉ là 12,9%.

Chương II: Thực trạng nghèo đa chiều tại các tỉnh Bắc Trung Bộ của Việt Nam

Chương 2 trình bày chi tiết bức tranh tự nhiên, kinh tế - xã hội và kết quả tính toán định lượng cho 6 tỉnh Bắc Trung Bộ:

1. Đặc điểm địa bàn: Tổng diện tích vùng là 51,5 nghìn $km^2$ (chiếm 15,5% cả nước); Thanh Hóa có diện tích lớn thứ hai ($11.133{,}4\text{ }km^2$) và dân số lớn nhất (3.406,8 nghìn người, mật độ 306 người/$km^2$); Nghệ An có diện tích lớn nhất ($16.490{,}7\text{ }km^2$); Quảng Trị có quy mô dân số thấp nhất (600,5 nghìn người); Quảng Bình có mật độ dân số thấp nhất (105 người/$km^2$). Mẫu khảo sát 978 hộ có tỷ lệ khu vực nông thôn chiếm tới 79,8%; chủ hộ nữ chiếm 21,4%; dân tộc thiểu số chiếm 11,0%. Về học vấn chủ hộ, nhóm không bằng cấp và THCS năm 2016 lần lượt chiếm 16,5% và 38,3%.

2. Chỉ số nghèo đa chiều theo các ngưỡng cắt (k):

   • Ngưỡng $k = 1/5$: Năm 2014 có $H = 20{,}1%$, $A = 40{,}3%$, $MPI = 0{,}081$; năm 2016 có $H = 17{,}2%$, $A = 39{,}0%$, $MPI = 0{,}067$.
   • Ngưỡng $k = 1/4$: Năm 2014 có $H = 8{,}9%$, $A = 38{,}2%$, $MPI = 0{,}034$; năm 2016 có $H = 9{,}1%$, $A = 38{,}5%$, $MPI = 0{,}035$.
   • Ngưỡng $k = 1/3$ (ngưỡng chuẩn): Năm 2014 có $H = 10{,}4%$, $A = 40{,}4%$, $MPI = 0{,}042$; năm 2016 có $H = 8{,}3%$, $A = 39{,}8%$, $MPI = 0{,}033$.
   • Ngưỡng $k = 1/2$: Năm 2014 có $H = 1{,}1%$, $A = 54{,}5%$, $MPI = 0{,}006$; năm 2016 có $H = 2{,}1%$, $A = 52{,}4%$, $MPI = 0{,}011$.

Tiêu chí phân nhóm	Năm 2014			Năm 2016			Thay đổi tương đối của MPI (%)
	H (%)	A (%)	MPI	H (%)	A (%)	MPI
Toàn vùng BTB (ngưỡng 1/3)	10,4	40,4	0,042	8,3	39,8	0,033	-21,43
Theo tỉnh:
Thanh Hóa	10,6	41,5	0,044	9,3	40,8	0,038	-13,64
Nghệ An	8,9	49,4	0,044	10,1	48,5	0,049	+11,36
Hà Tĩnh	6,7	44,8	0,030	5,2	42,3	0,022	-26,67
Quảng Bình	10,0	43,0	0,043	7,8	41,0	0,032	-25,58
Quảng Trị	14,7	51,7	0,076	9,8	50,0	0,049	-35,53
Thừa Thiên Huế	5,3	49,0	0,026	1,8	44,4	0,008	-69,23
Theo khu vực:
Nông thôn	11,5	45,2	0,052	9,2	44,6	0,041	-21,15
Thành thị	1,2	41,7	0,005	1,0	40,0	0,004	-20,00
Theo dân tộc chủ hộ:
Kinh / Hoa	5,1	45,1	0,023	3,1	45,2	0,014	-39,13
Dân tộc thiểu số	41,8	46,9	0,196	36,4	47,0	0,171	-12,76
Theo học vấn chủ hộ:
Không bằng cấp	19,9	42,2	0,084	17,2	43,0	0,074	-11,90
Tiểu học	15,0	45,3	0,068	10,2	44,1	0,045	-33,82
THCS	6,4	40,6	0,026	5,6	39,3	0,022	-15,38
THPT	5,4	40,7	0,022	1,5	40,0	0,006	-72,73
TC/CĐ/ĐH/SĐH	6,8	41,2	0,028	0,0	0,0	0,000	-100,00

3. Mức độ đóng góp của các chiều và chỉ báo vào MPI:
   • Chiều điều kiện sống đóng góp lớn nhất vào MPI chung của vùng (chiếm khoảng 1/3), trong đó chỉ báo nhà tiêu/hố xí hợp vệ sinh đóng góp 17,97% (2016) và nước sinh hoạt hợp vệ sinh đóng góp 14,42% (2014) và 16,42% (2016).
   • Chiều giáo dục có chỉ báo trình độ học vấn người lớn đóng góp cao nhất trong 10 chỉ báo: 18,75% (năm 2014) và 18,28% (năm 2016); trong khi tình trạng đi học của trẻ em chỉ đóng góp 1,70% (2014) và 0,62% (2016).
   • Chiều tiếp cận thông tin đóng góp gần 25%, gồm dịch vụ viễn thông (13,08% năm 2016) và tài sản phục vụ thông tin (10,08% năm 2014, 12,08% năm 2016).
   • Chiều nhà ở: Chất lượng nhà ở đóng góp 6,82% (2014), 6,51% (2016); diện tích nhà ở đóng góp 5,60% (2014), 5,20% (2016).
   • Chiều y tế đóng góp thấp nhất: Tiếp cận dịch vụ y tế đóng góp 3,65% (2014), giảm còn 2,79% (2016); bảo hiểm y tế đóng góp 7,79% (2014).
   • Phân theo tỉnh: Nghệ An là địa phương đóng góp lớn nhất vào chỉ số MPI toàn vùng (chiếm 34,15% năm 2016), tiếp theo là Thanh Hóa (26,44%), trong khi Thừa Thiên Huế đóng góp thấp nhất (8,35%). Khu vực nông thôn đóng góp tới 97,66% vào MPI chung của vùng.

Chương 3: Một số gợi ý chính sách trong công tác giảm nghèo đa chiều cho các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ

Dựa trên kết quả định lượng, tác giả xây dựng hệ thống giải pháp chia thành 3 nhóm:

• Nhóm giải pháp chung và hoàn thiện chính sách: Tuyên truyền, thay đổi nhận thức của người dân nông thôn và cán bộ cơ sở từ tư duy nghèo thu nhập sang tiếp cận đa chiều; nâng cao tính khách quan trong điều tra, rà soát hộ nghèo, tránh tâm lý e ngại mất chính sách hỗ trợ; hoàn thiện cơ chế an sinh xã hội dựa trên quyền con người.
• Giải pháp về chính sách xã hội hỗ trợ giảm nghèo: Ưu tiên giải quyết các chỉ báo có mức độ thiếu hụt và đóng góp cao nhất vào MPI. Đẩy mạnh phổ cập giáo dục và đào tạo nghề cho lao động nông thôn; đầu tư hệ thống nước sạch tập trung và hỗ trợ kinh phí xây dựng công trình nhà tiêu hợp vệ sinh; mở rộng diện bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân gắn với nâng cao chất lượng khám chữa bệnh tại trạm y tế xã.
• Nhóm giải pháp đặc thù cho các địa bàn khó khăn: Dành nguồn lực tập trung cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng miền núi gò đồi phía Tây các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị. Phát triển các mô hình kinh tế nông - lâm kết hợp, bảo vệ rừng đầu nguồn, chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn trên đất cát pha, hiện đại hóa phương tiện đánh bắt thủy sản xa bờ và xây dựng công trình dân sinh thích ứng với thiên tai bão lũ thường niên.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính:

• Khóa luận xác định chỉ số nghèo đa chiều ($MPI$) toàn vùng Bắc Trung Bộ năm 2014 là $0{,}042$ ($H = 10{,}4%$, $A = 40{,}4%$) và giảm xuống $0{,}033$ vào năm 2016 ($H = 8{,}3%$, $A = 39{,}8%$). Tốc độ giảm MPI toàn vùng đạt $21{,}43%$, nhanh hơn mức bình quân cả nước ($18{,}87%$).
• Tình trạng nghèo đa chiều phân hóa mạnh mẽ: Tỷ lệ nghèo đa chiều ở nông thôn ($9{,}2%$ năm 2016) cao gấp gần 10 lần thành thị ($1{,}0%$), đóng góp tới $97{,}66%$ vào MPI toàn vùng.
• Nhóm chủ hộ là đồng bào dân tộc thiểu số có chỉ số MPI rất cao ($0{,}196$ năm 2014 và $0{,}171$ năm 2016; tỷ lệ nghèo $H = 36{,}4% - 41{,}8%$), mức đóng góp vào MPI vùng tăng từ $51{,}32%$ lên trên $60%$ vào năm 2016.
• Mức độ thiếu hụt lớn nhất thuộc về hai chỉ báo: Trình độ giáo dục của người lớn (đóng góp $18{,}28%$ vào MPI) và Hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh (đóng góp $17{,}97%$). Ngược lại, chỉ báo đi học của trẻ em và tiếp cận dịch vụ y tế có mức độ thiếu hụt thấp nhất.
• Địa phương có chỉ số nghèo đa chiều cao nhất vùng là Quảng Trị ($MPI = 0{,}076$ năm 2014 và $0{,}049$ năm 2016). Địa phương có MPI thấp nhất và tốc độ giảm nghèo nhanh nhất là Thừa Thiên Huế (giảm $69{,}23%$, $MPI$ đạt $0{,}008$ năm 2016). Tỉnh đóng góp quy mô nghèo lớn nhất vào MPI vùng là Nghệ An ($34{,}15%$).

Giải pháp đề xuất:

• Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp can thiệp có trọng tâm: phổ cập giáo dục nghề nghiệp cho chủ hộ không có bằng cấp; hỗ trợ tín dụng xây dựng nước sạch và nhà vệ sinh; quy hoạch cụm dân cư vùng núi gò đồi thích ứng thiên tai.

Đóng góp của khóa luận:

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể và cập nhật về nghèo đa chiều tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ giai đoạn bản lề chuyển đổi chính sách (2014 - 2016) bằng phương pháp Alkire - Foster trên phần mềm SPSS.
• Phân rã chi tiết mức độ đóng góp của từng chỉ báo và từng nhóm nhân khẩu, chỉ rõ việc giảm nghèo thu nhập không đồng nghĩa với giải quyết triệt để các thiếu hụt về điều kiện vệ sinh và học vấn người lớn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu hoàn toàn dựa trên dữ liệu thứ cấp từ Khảo sát mức sống hộ gia đình (VHLSS) với quy mô mẫu 978 hộ cho toàn vùng Bắc Trung Bộ, chưa tiến hành điều tra sơ cấp mở rộng tại các cụm dân cư vùng sâu, vùng xa. Phạm vi phân tích dừng lại ở giai đoạn 2014 – 2016.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phân tích sang các kỳ điều tra VHLSS mới hơn; ứng dụng các mô hình kinh tế lượng không gian và phân tích hồi quy tác động đa biến phức hợp nhằm đo lường mức độ tác động của các cú sốc thiên tai, biến đổi khí hậu đến nguy cơ tái nghèo đa chiều tại miền Trung.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Kinh tế phát triển, Thống kê kinh tế - xã hội, Hệ thống thông tin kinh tế và Quản lý công. Những nội dung có giá trị tham khảo nổi bật gồm:

• Quy trình chuẩn hóa 7 bước tính toán chỉ số nghèo đa chiều $H$, $A$, $MPI$ và kỹ thuật phân rã mức đóng góp theo phương pháp Alkire - Foster.
• Hệ thống bảng số liệu đối sánh chi tiết về các chiều thiếu hụt an sinh xã hội tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ trong giai đoạn chuyển giao chính sách 2014 – 2016.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng bộ dữ liệu nào và quy mô mẫu tại vùng Bắc Trung Bộ là bao nhiêu?
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) năm 2014 và 2016 do Tổng cục Thống kê thực hiện, trích xuất mẫu điều tra thu nhập - chi tiêu với 978 hộ gia đình tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ (chiếm 10,4% mẫu toàn quốc).

2. Ngưỡng cắt nghèo đa chiều ($k$) được chọn trong phân tích chính thức của khóa luận là bao nhiêu?
Tác giả tính toán theo 4 ngưỡng ($k = 1/5$, $1/4$, $1/3$, $1/2$) và chọn ngưỡng $k = 1/3$ làm ngưỡng phân tích chính thức theo khuyến nghị chuẩn của Alkire & Foster.

3. Chỉ báo nào đóng góp tỷ trọng lớn nhất vào chỉ số nghèo đa chiều (MPI) chung của vùng Bắc Trung Bộ?
Chỉ báo có mức đóng góp cao nhất là Trình độ giáo dục của người lớn (chiếm 18,75% năm 2014 và 18,28% năm 2016), tiếp theo là Hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh (chiếm 17,97% năm 2016) và Nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh (chiếm 16,42% năm 2016).

4. Tỉnh nào có chỉ số nghèo đa chiều (MPI) cao nhất và tỉnh nào có tốc độ giảm nghèo nhanh nhất vùng?
Tỉnh có chỉ số MPI cao nhất vùng qua 2 năm là Quảng Trị ($MPI = 0{,}076$ năm 2014 và $0{,}049$ năm 2016). Tỉnh có MPI thấp nhất và tốc độ giảm nghèo đa chiều nhanh nhất là Thừa Thiên Huế (giảm 69,23%, từ $0{,}026$ năm 2014 xuống $0{,}008$ năm 2016).

5. Mức độ thiếu hụt đa chiều giữa nhóm dân tộc thiểu số và người Kinh chênh lệch như thế nào?
Năm 2016, tỷ lệ nghèo đa chiều ở nhóm dân tộc thiểu số là 36,4% ($MPI = 0{,}171$), cao hơn rất nhiều so với người Kinh là 3,1% ($MPI = 0{,}014$). Đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 60% mức đóng góp vào MPI chung của toàn vùng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Thị Thanh Quý đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và đo lường thực nghiệm thực trạng nghèo đa chiều tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ giai đoạn 2014 – 2016 theo phương pháp Alkire - Foster. Kết quả cho thấy chỉ số MPI toàn vùng có xu hướng giảm từ 0,042 xuống 0,033, tuy nhiên tình trạng nghèo vẫn tập trung sâu sắc ở khu vực nông thôn, đồng bào dân tộc thiểu số và những hộ có chủ hộ thiếu bằng cấp. Hai chiều thiếu hụt trầm trọng nhất là điều kiện sống (nhà tiêu hợp vệ sinh, nước sạch) và giáo dục người lớn, qua đó đặt ra yêu cầu điều chỉnh các chính sách giảm nghèo chuyển từ hỗ trợ thu nhập thuần túy sang đầu tư hạ tầng thiết yếu và nâng cao năng lực xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHÈO ĐA CHIỀU 1. Khái niệm nghèo  Nghèo đơn chiều: Hiện nay có nhiều quan niệm nghèo đói đang được các quốc gia thừa nhận: Theo Liên hợp quốc (UN): “Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không được đi học, không được đi khám bệnh, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không được tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền, và bị loại trừ của các cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng.

Nghèo có nghĩa là dễ bị bạo hành, phải sống ngoài lề xã hội hoặc trong các điều kiện rủi ro, không được tiếp cận nước sạch và công trình vệ sinh an toàn” (Tuyên bố Liên hợp quốc, 6/2008, được lãnh đạo của tất cả các tổ chức UN thông qua). Tại Hội nghị về chống nghèo đói do Uỷ ban Kinh tế Xã hội Khu vực Châu Á- Thái Bình Dương (ESCAP) tại Bangkok, Thái Lan vào tháng 9 năm 1993, các quốc gia trong khu vực đã thống nhất cao rằng: “Nghèo khổ là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và những phong tục ấy được xã hội thừa nhận. Theo Amartya Kumar Sen, nhà Kinh tế Ấn Độ (đoạt giải Nobel Kinh tế): để tồn tại, con người cần có những nhu cầu vật chất và tinh thần tối thiểu; dưới mức tối thiểu này, con người sẽ bị coi là đang sống trong nghèo nàn. Hội nghị thượng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tổ chức tại Copenhagen Đan Mạch năm 1995 đã đưa ra một định nghĩa cụ thể hơn về nghèo đói sau: “Nghèo đói là tất cả những ai mà thu nhập thấp hơn dưới 1 USD mỗi ngày cho một người, số tiền được coi như đủ để mua những sản phẩm thiết yếu để tồn tại” (Nguyễn Hằng Trang, 1993).

SV: Lê Thị Thanh Quý 5 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: ThS. Nguyễn Thị Phương Thảo Nói một cách cụ thể hơn, nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống ở mức tối thiểu, không thỏa mãn nhu cầu cơ bản của con người. Nhu cầu cơ bản ở đây chính là cái thiết yếu, cái tối thiểu để duy trì sự tồn tại của con người. Nhu cầu ăn, mặc, ở , y tế, giáo dục, đi lại, giao tiếp,…  Nghèo đa chiều: Theo Ngân hàng Thế giới (WB 2000), “đói nghèo là sự mất đi tình trạng ấm no”, ấm no có thể được đo bằng việc sở hữu của cá nhân về thu nhập, sức khoẻ, dinh dưỡng, giáo dục, tài sản, nhà ở và các quyền nhất định trong xã hội như quyền tự do ngôn luận.

Đói nghèo là sự thiếu các cơ hội, thiếu quyền lực và khả năng dễ bị tổn thương; Đói nghèo thực sự là hiện tượng do rất nhiều nguyên nhân như vậy và cần có chính sách toàn diện và chương trình can thiệp nhằm thúc đẩy sự ấm no, và giúp họ ra khỏi đói nghèo. Vấn đề nghèo đa chiều có thể đo bằng tiêu chí thu nhập và các tiêu chí phi thu nhập. Sự thiếu hụt cơ hội, đi kèm với tình trạng suy dinh dưỡng, thất học, bệnh tật, bất hạnh và tuyệt vọng là những nội dung được quan tâm trong khái niệm nghèo đa chiều. Thiếu đi sự tham gia và tiếng nói về kinh tế, xã hội hay chính trị sẽ đẩy các cá nhân đến tình trạng bị loại trừ, không được thụ hưởng các lợi ích phát triển kinh tế - xã hội và do vậy bị tước đi các quyền con người cơ bản (UN, 2012: 5).

Tuy nhiên, chuẩn nghèo đa chiều có thể là một chỉ số không liên quan đến mức thu nhập mà bao gồm các khía cạnh khác liên quan đến sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (Oxfam và ActionAid, 2010:11). Chỉ số nghèo đa chiều (Multidimensional Poverty Index) của quốc tế, với ba chiều cạnh chính là: y-tế, giáo dục và điều kiện sống, hiện là một thước đo quan trọng nhằm bổ sung cho phương pháp đo lường nghèo truyền thống dựa trên thu nhập. Các khái niệm trên cho thấy sự thống nhất cao của các quốc gia, các nhà chính trị và các học giả với quan điểm nghèo là một hiện tượng đa chiều, cần được chú ý nhìn nhận là sự thiếu hụt hoặc không được thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người. Nghèo đa chiều là tình trạng con người không được đáp ứng ở mức tối thiểu các nhu cầu cơ bản trong cuộc sống.

SV: Lê Thị Thanh Quý 6 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: ThS. Nguyễn Thị Phương Thảo Khái niệm nghèo đa chiều được đề cập ở Việt Nam từ năm 2013. Đo lường nghèo đa chiều cần được áp dụng để dựng nên một bức tranh đầy đủ và toàn diện hơn về thực trạng nghèo ở nước ta. Hiện nay Bộ LĐ-TB&XH đang đề xuất xây dựng bộ tiêu chí nghèo đa chiều, đồng thời rà soát cơ chế, chính sách nhằm thực hiện giảm nghèo theo hướng đa chiều ở Việt Nam.

Phương pháp đo lường nghèo đa chiều Mặc dù bản chất đa diện của nghèo đã được thống nhất rộng rãi nhưng việc tìm được một phương pháp đo lường phù hợp để truyền tải được thông tin về phạm vi, mức độ thiếu hụt theo cách hiệu quả nhất cho các nhà phân tích và hoạch định chính sách không phải là điều đơn giản. Nhiều phương pháp luận/phương pháp tiếp cận đã được xây dựng để đo lường nghèo đa chiều. Trong số đó, một vài cách tiếp cận, như Alkire-Foster (2011) hay Maasoumi-Logu (2008), sử dụng các chỉ số đa chiều vô hướng để thể hiện thông tin từ nhiều chiều thiếu hụt trong một con số tổng hợp. Thuận lợi lớn nhất của các phương pháp “chỉ số tổng hợp” là chúng giúp ta xếp hạng và so sánh nghèo qua nhiều giai đoạn, vùng miền, quốc gia v.v… Tuy nhiên, các chỉ số tổng hợp thường bị phê phán vì việc sử dụng trọng số tương đối cho mỗi chiều mà các trọng số này thường được tuỳ chọn và bị chi phối bởi ý muốn chủ quan của những nhà thiết lập và sử dụng phương pháp đo lường này.

Một cách tiếp cận khác của Ravallion (2011) đề xuất phương pháp “bảng thông tin” bao gồm tất cả thông tin về các chỉ số đo lường và phân tích nghèo đa chiều; Cách tiếp cận này cho phép người dùng tập trung phân tích vào bất kỳ chiều nào mà họ cảm thấy quan trọng. Tuy nhiên, cách tiếp cận “bảng thông tin” chỉ cho phép nghiên cứu và có thông tin theo từng chiều riêng lẻ (hoặc phân phối riêng lẻ - marginal distribution) mà không cho thấy được mối tương quan (hay phân phối có điều kiện - conditional distribution) giữa các chiều. Điều này làm cho phân tích nghèo đa chiều ít hấp dẫn hơn do phân phối có điều kiện (tương quan) bao hàm nhiều thông tin hơn và có thể cung cấp một bức tranh không giống với những gì thấy được qua phân phối của các chiều riêng lẻ. SV: Lê Thị Thanh Quý 7 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: ThS.

Nguyễn Thị Phương Thảo Phương pháp Alkire-Foster do Sabina Alkire và James Foster đề xuất thu hút sự quan tâm lớn từ cộng đồng quốc tế nhờ vào công cụ đơn giản trong đo lường và xếp hạng nghèo đa chiều (Alkire và Foster, 2007, 2011). Phương pháp này tổng hợp các thông tin thiếu hụt của nhiều chiều trong một con số tổng hợp, do đó nó có các lợi thế của cách tiếp cận này. Đó là, nó cho phép một xếp hạng đơn nhất các quốc gia, các vùng hay các hộ/cá nhân, mặc dù có thể xếp hạng dựa trên từng chiều có thể khác nhau. Đồng thời, có thể so sánh giữa các thời điểm khác nhau (Ferreira and Lugo, 2012); Đây là các đặc tính quan trọng để xác định ưu tiên về mặt chính sách cho các cá nhân/hộ hay các vùng và nó cho phép theo dõi vấn đề nghèo theo thời gian cũng như đánh giá tác động về mặt chính sách.

Thực tế, đây là các tính chất cần có của các chỉ số đo lường nghèo có tính kỹ thuật. Các chiều và chỉ báo đo lường nghèo đa chiều Bảng 1.1: Các chỉ tiêu đo lường Chiều Chỉ báo 1.2 Tình trạng đi học (trẻ em) 2.1 Tiếp cận các dịch vụ y tế 2.2 Bảo hiểm y tế 3. Điều kiện sống 3.1 Chất lượng nhà ở 3.2 Diện tích nhà ở bình quân đầu người 4. Điều kiện sống 4.1 Nguồn nước hợp vệ sinh 4.2 Hồ xí/nhà tiêu 5.

Tiếp cận thông tin 5.1 Sử dụng dịch vụ viễn thông 5.2 Tài sản phục vụ tiếp cận thông tin Nguồn: BLĐTB&XH SV: Lê Thị Thanh Quý 8 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: ThS. Nguyễn Thị Phương Thảo Chiều giáo dục: Giáo dục vừa là nhân tố thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, vừa là nhân tố giảm nghèo đói. Do vậy, ở phương diện cá nhân hoặc hộ gia đình thì nền tảng giáo dục tốt sẽ tạo ra lợi thế cho cá nhân ở nhiều mặt trong cuộc sống như là tăng năng suất, gia tăng thu nhập và cải thiện cuộc sống. Căn cứ mục tiêu Thiên niên kỷ, Việt Nam đã đề ra đến năm 2015 phải đảm bảo cho mọi trẻ em hoàn thành đầy đủ chương trình giáo dục tiểu học.

Vì những lý do nêu trên, 2 chỉ báo giáo dục dưới đây được chọn để xác định một hộ được xem là nghèo về giáo dục, nếu thiếu hụt một mức tối thiểu về giáo dục cơ bản. Chỉ báo giáo dục thứ 1 (CB1): trình độ học vấn của chủ hộ (Alkire and Santos, 2010). Chỉ báo này phản ánh mức học vấn trung bình của những người lao động chính trong hộ. Mức học vấn trung bình của người lao động chính trong hộ càng thấp thì khả năng cải thiện thu nhập và cải thiện cuộc sống trong hộ sẽ càng nhỏ.

Khả năng nghèo hoặc tái nghèo của hộ theo đó sẽ rất cao. Chỉ báo giáo dục thứ 2 (CB2): tuổi từ 6 đến 15 không được đi học (Alkire and Santos, 2010). Chỉ báo này phản ánh tình trạng nhập học của trẻ. Mặc dù trẻ em không là nguồn lực tạo ra thu nhập cho hộ gia đình, tuy nhiên, đây sẽ là một nguồn lực quan trọng để nâng cao mức sống, cải thiện thu nhập của hộ trong tương lai.

Ngoài ra, công ước quyền trẻ em khẳng định giáo dục là một nhu cầu và là quyền cơ bản của mọi trẻ em. Giáo dục chính là hành trang cho mỗi trẻ em để hoàn thiện bản thân và phát triển. Giáo dục giúp trẻ tiếp thu tri thức, đồng thời tự khám phá ra năng lực tiềm tàng.