CHƯƠNG 1: LÊ LỰU VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI 1. M t vài hái niệm về thế giới nghệ thuật Thế giới nghệ thuật là một thuật ngữ có tính chất mở với nội hàm khá rộng. Gọi là thế giới vì nó cũng có nét giống với thế giới nói chung như: có sự thống nhất giữa các mặt, có quy luật vận động nội tại. Nhưng nếu thế giới nói chung được hiểu là vũ trụ, hoàn cầu, là toàn bộ những gì thuộc về tự nhiên và xã hội đang tồn tại thì thế giới nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của con người.
Thế giới nghệ thuật thống nhất trong nó tất cả các thành tố cấu trúc nên tác phẩm và các quy luật cấu trúc làm nên phong cách tác giả. Nó vừa phản ánh kinh nghiệm cá nhân, vừa phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật của một thời đại. Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật bao gồm nhiều cấp độ: - Cấp độ một tác phẩm - Cấp độ một loại hình tác phẩm - Cấp độ sáng tác của một tác giả - Cấp độ một trào lưu Mỗi thế giới nghệ thuật như một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới, ứng với một cách quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới. Một thế giới nghệ thuật như thế bao gồm một quan niệm nghệ thuật về con người, một không gian nghệ thuật riêng, một thời gian nghệ thuật riêng, và một hình thức ngôn ngữ tương ứng.
Có người quan niệm thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể bao gồm quan niệm thẩm mỹ, hệ thống đề tài theo một khuynh hướng nghệ thuật nhất định. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng. Thế giới nghệ thuật chỉ xuất hiện một cách có ước lệ trong sáng tác nghệ thuật. Chẳng hạn, trong thế giới truyện cổ tích, con người và loài vật, cây cối, thần phật đều có thể nói chung một thứ tiếng người; đôi hài có thể đi một bước bảy dặm, nồi cơm vô tận ăn mãi không hết, con người chết đi có thể hoá kiếp.
Trong văn học lãng mạn, quan hệ nhân vật thường xây dựng trên cơ sở cảm hoá, trong văn học cách mạng, nhân vật thường chia thành hai tuyến địch-ta, người chiến sĩ cách mạng và quần chúng. Như thế mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới. Sự hiện diện của thế giới nghệ thuật không cho phép đánh giá và lý giải tác phẩm văn học theo lối đối chiếu giản đơn giữa các yếu tố hình tượng với các sự thực đời sống riêng lẻ, xem có giống hay không, thật hay không, mà phải đánh giá trong chỉnh thể của tác phẩm so với chỉnh thể hiện thực. Các yếu tố của hình tượng chỉ có ý nghĩa trong thế giới nghệ thuật của nó.
Với mỗi ngành nghệ thuật thì có những thế giới nghệ thuật đặc thù, nhưng tựu chung lại đều là tổng thể của sự ước lệ nghệ thuật về cả nội dung và hình thức của tác phẩm nghệ thuật. Khái niệm thế giới nghệ thuật giúp chúng ta hình dung được tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của sáng tác nghệ thuật và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ. Trong văn học, thế giới nghệ thuật của tác phẩm là thành quả sáng tạo của nhà văn, phản ánh quan niệm về thế giới , một cách cắt nghĩa về thế giới nghệ thuật của nhà văn cũng như tác phẩm. Theo Chu Văn Sơn thì Thế giới nghệ thuật của nhà văn chính là một thế giới hình tượng sống động (với tất cả tính phong phú đa dạng và tính hệ thống tinh vi của nó) sinh thành và châu tuần quanh một trục tư tưởng nghệ thuật (xuyên suốt và bao trùm cả một đời văn) được xây cất bằng vật liệu ngôn từ.
Thế giới nghệ thuật vừa là con đẻ vừa là hiện thân của tư tưởng và thi pháp nhà văn. Nó vận động, biến đổi và mang bản sắc riêng của từng nhà văn, từng tác phẩm. Tìm hiểu về một nhà văn và tác phẩm của nhà văn cũng có nghĩa là phải tiếp cận thế giới nghệ thuật của anh ta trên tính thống nhất toàn vẹn đó. Thế giới nghệ thuật của nhà văn bao giờ cũng là một chỉnh thể, có cấu trúc nội 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tại riêng, được kiến tạo theo một nguyên tắc thống nhất, theo những quy luật riêng.
Một thế giới nghệ thuật chân chính bao giờ cũng được tạo dựng trên hệ thống quan niệm riêng của người nghệ sĩ, dù nó có được phát triển tự giác hay không. Với mỗi một giai đoạn, trào lưu, khuynh hướng văn học thì có một thế giới nghệ thuật riêng: thế giới nghệ thuật của thần thoại với quan niệm về các sự vật có thể biến hoá lẫn nhau. còn thế giới nghệ thuật của sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa gắn với quan niệm tác động tương hỗ giữa tính cách và môi trường. Thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học là rất rộng lớn với nhiều phần khác nhau về nội dung cũng như hình thức xây dựng tác phẩm.
Đặc biệt, đối với các tiểu thuyết của Lê Lựu thì thế giới nghệ thuật là một tổng thể bao trùm, việc nghiên cứu tất cả là rất khó khăn. Chúng tôi chỉ chọn lựa để nghiên cứu một số yếu tố chủ chốt mà thôi. Cu c đ i và quá trình sáng tác của Lê Lựu Cu c đ i nhà văn Lê Lựu sinh ngày 12/12/1942 tại một làng ngoại đê sông Hồng, xã Tân Châu, huyện Khoái (nay là Châu Giang, Hưng Yên). Ông sinh trưởng trong một gia đình nông dân Việt Nam vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Quê ông là một vùng đất nghèo, những vụ lúa thường không đủ nuôi người, người nông dân phải trồng thêm củ đót chống đói ba tháng. Câu ngạn ngữ xưa oai oái như phủ Khoái xin tương đủ để hình dung về cái nghèo của cả vùng quê ấy. Có l vì thế mà ông có những trang văn chân thực về cảnh nghèo, cảnh đi làm thuê của người nông dân làng Hạ Vị trong Thời xa vắng. Từ những năm 60, Lê Lựu rời ghế nhà trường bước vào quân đội.
Tại thời điểm lúc đó phong trào ba nhất (nhất về huấn luyện quân sự, rèn luyện kỹ thuật; nhất về mặt gương mẫu, kỷ luật; nhất về lao động và sản xuất) đang hừng hực khí thế, Lê Lựu từ một cậu bé ở làng xa phủ, xa huyện cũng hoà mình vào không khí thi đua công- nông- binh toàn miền Bắc, làm lính thông tin rồi chuyển sang làm báo, từ những năm 1963-1972 Lê Lựu về làm phóng viên báo Quân khu Ba. Sau chiến tranh một vài năm, Lê Lựu về làm việc ở toà soạn tạp chí Văn nghệ Quân đội trong 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong đời thường Lê Lựu chân thật, hồn nhiên, có phần lôi thôi lếch thếch luộm thuộm , song về tình cảm thì gần gũi, chân thật, cởi mở. Những năm gần đây ông rời toà soạn để về đường Nguyễn Tam Trinh làm giám đốc Trung tâm văn hoá doanh nhân.
Vị giám đốc vẫn giữ tác phong cởi mở và giản dị đến thân quen. Từ những trang viết đầu tiên, ông luôn thể hiện sự cần mẫn nghiêm túc. Để có vị trí trên văn đàn, Lê Lưụ đã trải qua một quá trình khổ luyện. Nhà văn không chấp nhận sự nhạt nh o tầm thường.
Ở bất cứ tác phẩm nào dù lớn hay nh , ông cũng muốn gửi gắm vào một cái gì đó. Ông viết một cách vất vả chật vật không phải vì thiếu cảm xúc, thiếu tài năng mà quan trọng hơn với ông là phải viết "như thế nào?" Chính vì vậy, ông viết chậm, mỗi ngày chỉ v n vẹn vài trang, có khi chỉ mấy mươi dòng. Có những nhà văn đôi khi chỉ cần một tác phẩm thôi cũng đủ lưu giữ tên tuổi với đời. Hoàng Ngọc Phách với tác phẩm Tố Tâm chẳng hạn.
Với Lê Lựu, sáng tác của ông có bề dày hơn. Ông cầm bút ngay từ khi còn là một chàng lính trẻ trong hàng ngũ chiến đấu. Trước khi trở thành nhà tiểu thuyết, ông đã là một cây bút truyện ngắn. Là một nhà văn – chiến sỹ, trực tiếp đứng trong hàng ngũ của những anh lính cụ Hồ, nếm trải bao nhiêu đắng cay của cuộc chiến tranh, cho nên sáng tác của Lê Lựu thường in đậm dấu ấn chiến tranh và chất chứa bao suy tư trăn trở về tình người, tình đời.
Lê Lựu sử dụng khá nhiều vốn liếng thực tế trong những năm làm người lính lăn lộn ở Trường Sơn cũng như vốn hiểu biết về sinh hoạt và phong cảnh làng quê yêu dấu. Nhiều tình huống trong truyện dường như là kỷ niệm của bản thân người viết. Do vậy, tác phẩm của ông để lại trong lòng người đọc ấn tượng sâu sắc bởi nội dung thấm đẫm tính nhân văn cao đẹp và hiện thực cuộc sống gai góc, tươi mới ngồn ngộn chảy trên trang viết. Cuộc sống riêng tư của ông cũng không được bình lặng như mọi người vẫn tưởng và phần nhiều là do hoàn cảnh chi phối.
Ông lấy vợ lần đầu tiên ở quê, có một đứa con chung, sau nhiều năm thì li dị. Người vợ thứ hai là một cô gái thành 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phố nhưng cuộc sống cũng không yên ổn hơn. Phải chăng như người xưa thường nói: được cái này mất cái kia không ai có thể trọn vẹn được tất cả. Ông không may mắn trong hạnh phúc gia đình nhưng lại thành công trong sự nghiệp viết văn của mình.
Điều này chưa thể khẳng định được nhưng có l chính những éo le trong cuộc sống riêng tư đã cho nhà văn những trang viết có giá trị, đó là một nguồn nội lực mạnh m để có nhà văn Lê Lựu. Quá trình sáng tác của Lê Lựu Bước vào làng văn Việt Nam, người đọc biết đến Lê Lựu qua những sáng tác truyện ngắn Tết àng Mụa (Văn nghệ quân đội 2/1964), Những người ại hậu phương (Văn nghệ quân đội 5/1964), Gan g c Bạch Long Vĩ (Văn nghệ quân đội 7/1965), Những người đi nối mạch cầu (Văn nghệ- 10/1966), ác chiến sĩ tí hon (Văn nghệ- 1967)… đặc biệt Người cầm súng đã đạt giải nhì cuộc thi truyện ngắn do báo Văn nghệ tổ chức năm 1967- 1968. Người đọc lúc này mới thực sự chú ý đến ông.