Tìm Hiểu Nghệ Thuật Quân Sự Của Nguyễn Trãi Qua Tác Phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập

Chuyên khảo phân tích Tìm hiểu nghệ thuật quân sự của nguyễn trãi thông qua tác phẩm quân trung từ mệnh tập đề tài sinh, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Phan Thanh Long
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Mai
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Nghệ Thuật Quân Sự Nguyễn Trãi Qua Tác Phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập
• Loại tài liệu: đề tài sinh viên nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH NGHỆ THUẬT QUÂN SỰ CỦA NGUYỄN TRÃI
• 1.1. Khái quát về Nguyễn Trãi
• 1.2. Những nhân tố góp phần hình thành nên nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi
• 2. CHƯƠNG 2: TÌM HIỂU NGHỆ THUẬT QUÂN SỰ CỦA NGUYỄN TRÃI THÔNG QUA TÁC PHẨM “QUÂN TRUNG TỪ MỆNH TẬP”
• 2.1. Chiến lược quân sự của Nguyễn Trãi trong Quân trung từ mệnh tập
• 2.2. Chiến thuật quân sự của Nguyễn Trãi trong “Quân trung từ mệnh tập”
• 3. CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG NGHỆ THUẬT QUÂN SỰ CỦA NGUYỄN TRÃI TRONG VIỆC XÂY DỰNG QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
• 3.1. Vận dụng nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ
• 3.2. Vận dụng nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi trong việc xây dựng quân đội nhân dân Việt Nam trong thời đại mới
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Quân Sự Nguyễn Trãi

Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi là một trong những thành tựu nổi bật trong lịch sử quân sự Việt Nam. Ông không chỉ là một nhà quân sự tài ba mà còn là một nhà tư tưởng vĩ đại. Tác phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập của ông đã thể hiện rõ nét những quan điểm và chiến lược quân sự độc đáo. Tác phẩm này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng quân đội hiện đại.

1.1. Khái Quát Về Nguyễn Trãi và Tác Phẩm

Nguyễn Trãi (1380 - 1442) là một nhân vật lịch sử quan trọng, nổi bật với tác phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập. Tác phẩm này không chỉ phản ánh tư tưởng quân sự mà còn thể hiện tâm huyết của ông đối với dân tộc.

1.2. Ý Nghĩa Của Nghệ Thuật Quân Sự

Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi không chỉ là những chiến lược cụ thể mà còn là những bài học quý giá cho các thế hệ sau. Ông đã xây dựng một hệ thống tư tưởng quân sự có tính hệ thống và sâu sắc.

II. Những Thách Thức Trong Nghệ Thuật Quân Sự Của Nguyễn Trãi

Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động, Nguyễn Trãi đã phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Cuộc kháng chiến chống quân Minh là một trong những thử thách lớn nhất mà ông phải vượt qua. Những khó khăn này đã thúc đẩy ông phát triển nghệ thuật quân sự của mình.

2.1. Bối Cảnh Lịch Sử Thời Kỳ Đó

Thế kỷ XV là thời kỳ đầy biến động với sự xâm lược của nhà Minh. Nguyễn Trãi đã phải tìm ra những phương pháp mới để đối phó với kẻ thù mạnh hơn.

2.2. Những Khó Khăn Trong Chiến Lược Quân Sự

Chiến lược quân sự của Nguyễn Trãi phải đối mặt với nhiều khó khăn, từ việc huy động lực lượng đến việc xây dựng lòng tin trong nhân dân. Ông đã phải tìm ra những cách thức mới để khắc phục những khó khăn này.

III. Phương Pháp Chiến Lược Quân Sự Của Nguyễn Trãi

Chiến lược quân sự của Nguyễn Trãi được xây dựng dựa trên những nguyên tắc cơ bản và thực tiễn. Ông đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để đạt được mục tiêu chiến thắng trong cuộc kháng chiến chống Minh.

3.1. Chiến Lược Đánh Địch

Nguyễn Trãi đã phát triển nhiều chiến lược đánh địch linh hoạt, từ việc sử dụng địa hình đến việc kết hợp giữa chiến tranh chính trị và quân sự.

3.2. Tư Tưởng Về Lãnh Đạo Quân Đội

Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lãnh đạo quân đội bằng trí tuệ và lòng yêu nước. Nguyễn Trãi đã xây dựng một đội ngũ lãnh đạo có khả năng thích ứng với mọi tình huống.

IV. Ứng Dụng Nghệ Thuật Quân Sự Của Nguyễn Trãi Trong Thực Tiễn

Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi không chỉ có giá trị trong lịch sử mà còn có thể áp dụng trong thực tiễn hiện nay. Những bài học từ tác phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập vẫn còn nguyên giá trị.

4.1. Ứng Dụng Trong Xây Dựng Quân Đội Nhân Dân

Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi đã được áp dụng trong việc xây dựng quân đội nhân dân Việt Nam, giúp nâng cao sức mạnh và khả năng chiến đấu.

4.2. Những Bài Học Cho Thế Hệ Hiện Nay

Các thế hệ hiện nay có thể học hỏi từ tư tưởng và chiến lược của Nguyễn Trãi để áp dụng vào các tình huống thực tiễn, từ quản lý đến lãnh đạo.

V. Kết Luận Về Nghệ Thuật Quân Sự Nguyễn Trãi

Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi là một di sản quý giá của dân tộc. Tác phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập không chỉ là tài liệu tham khảo mà còn là nguồn cảm hứng cho các thế hệ sau. Những tư tưởng và chiến lược của ông vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghệ Thuật Quân Sự

Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Nguyễn Trãi

Nghiên cứu về Nguyễn Trãi và nghệ thuật quân sự của ông sẽ tiếp tục được phát triển, mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu và học giả.

Nội dung chính

Nghệ Thuật Quân Sự Nguyễn Trãi Qua Tác Phẩm "Quân Trung Từ Mệnh Tập"

Báo cáo nghiên cứu khoa học cấp trường | Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQG TP.HCM | 2009

---

Tóm Tắt Nghiên Cứu

Nghiên cứu này đặt ra câu hỏi trung tâm: Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi được thể hiện như thế nào qua tác phẩm "Quân Trung Từ Mệnh Tập", và những tư tưởng đó có giá trị ứng dụng ra sao trong việc xây dựng Quân đội Nhân dân Việt Nam hiện đại?

Đề tài sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic làm phương pháp chủ đạo, kết hợp với phương pháp so sánh, đối chiếu và phân tích đồng đại – lịch đại để hệ thống hóa tư tưởng quân sự của Nguyễn Trãi (1380–1442) – danh nhân văn hóa thế giới được UNESCO vinh danh năm 1980.

Các phát hiện chính cho thấy nghệ thuật quân sự Nguyễn Trãi được xây dựng trên ba trụ cột chiến lược: Chiến tranh nhân dân toàn dân, chiến lược đánh lâu dài và đặc biệt là chiến lược "Tâm Công" – đánh mạnh vào lòng địch mà không cần giao tranh trực tiếp. Những tư tưởng này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn được kế thừa và vận dụng hiệu quả trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, khẳng định tính trường tồn của học thuyết quân sự Nguyễn Trãi trong dòng chảy tư tưởng quân sự Việt Nam.

---

Bối Cảnh và Tầm Quan Trọng

Vị Thế của Nguyễn Trãi trong Nghiên Cứu Lịch Sử

Nguyễn Trãi là nhân vật lịch sử hiếm có: vừa là nhà thơ lớn nhất thời phong kiến với Quốc Âm Thi Tập (254 bài) và Ức Trai Thi Tập (105 bài), vừa là nhà chiến lược quân sự, nhà ngoại giao, nhà địa lý và nhà tư tưởng chính trị xuất sắc bậc nhất thế kỷ XV. UNESCO vinh danh ông năm 1980 nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh là sự công nhận của cộng đồng quốc tế đối với những đóng góp vĩ đại của ông cho nhân loại.

Từ thế kỷ XV, các vua chúa và sử gia đã đánh giá Nguyễn Trãi ở mức độ cao nhất. Vua Lê Thánh Tông từng ban chiếu: "Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo" – Tấm lòng Ức Trai sáng như sao khuê. Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú, Dương Bá Cung… đều dành phần quan trọng trong sự nghiệp nghiên cứu để tôn vinh ông.

Khoảng Trống Nghiên Cứu

Mặc dù có lịch sử nghiên cứu phong phú kéo dài hơn 5 thế kỷ, nghệ thuật quân sự Nguyễn Trãi được phân tích hệ thống qua lăng kính chuyên biệt của tác phẩm "Quân Trung Từ Mệnh Tập" vẫn còn là khoảng trống. Các công trình trước như "Nguyễn Trãi – Đánh giặc cứu nước" của Nguyễn Lương Bích hay luận án của GS Võ Xuân Đàn mới chỉ dừng lại ở phân tích những nhân tố ảnh hưởng hoặc tư tưởng tổng quát, chưa đi sâu vào phân tích cụ thể từng chiến lược, chiến thuật trong văn bản gốc của "Quân Trung Từ Mệnh Tập" – tập hợp 77 văn kiện chính trị – quân sự của Nguyễn Trãi.

Tính Thời Sự

Trong bối cảnh hiện đại, việc xây dựng học thuyết quân sự quốc phòng toàn dân đặt ra nhu cầu cấp thiết phải quay trở lại khai thác di sản tư tưởng của cha ông. Nghiên cứu không chỉ có giá trị thuần túy hàn lâm mà còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc: kế thừa tinh hoa để phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại mới.

---

Methodology và Approach

Khung Lý Luận

Nghiên cứu được tiến hành trên nền tảng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, coi tư tưởng quân sự Nguyễn Trãi như sản phẩm tất yếu của hoàn cảnh lịch sử – xã hội và của thiên tài cá nhân trong sự tương tác biện chứng với nhau.

Phương Pháp Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử là trục chính – tái hiện trung thực bối cảnh lịch sử thế kỷ XV, từ sự sụp đổ của nhà Trần, sự thất bại của nhà Hồ trước quân Minh, đến sự hình thành và phát triển của khởi nghĩa Lam Sơn, để từ đó đặt tư tưởng Nguyễn Trãi vào đúng tọa độ lịch sử của nó.

Phương pháp logic giúp hệ thống hóa các tư tưởng rải rác trong 77 bức thư và văn kiện của "Quân Trung Từ Mệnh Tập" thành các hệ thống chiến lược – chiến thuật có tính nhất quán và khoa học.

Ngoài ra, nghiên cứu còn vận dụng:

• Phương pháp so sánh đồng đại: so sánh tư tưởng Nguyễn Trãi với các chiến lược của Trần Hưng Đạo, các tướng lĩnh cùng thời
• Phương pháp lịch đại: truy tìm nguồn gốc tư tưởng từ Nho – Phật – Lão và truyền thống quân sự dân tộc
• Phương pháp đối chiếu: đối chiếu giữa lý luận trong "Quân Trung Từ Mệnh Tập" với thực tiễn diễn biến của khởi nghĩa Lam Sơn

Phạm Vi và Giới Hạn

Nghiên cứu giới hạn trong phân tích nghệ thuật quân sự Nguyễn Trãi trong cuộc kháng chiến chống Minh thông qua văn bản "Quân Trung Từ Mệnh Tập", không bao hàm toàn bộ tư tưởng chính trị hay văn học của ông. Đây là lựa chọn phương pháp luận có chủ đích nhằm đảm bảo chiều sâu phân tích cho một đề tài cấp trường.

---

Phát Hiện Chính

1. Chiến Lược Chiến Tranh Nhân Dân – Toàn Dân Đánh Giặc

Đây là nền tảng bất biến trong tư tưởng quân sự Nguyễn Trãi. Ông sớm nhận ra nguyên nhân thất bại của nhà Hồ: "Cậy mình mạnh giàu, mặc dân khốn khó… nhân dân oán gét mà không biết". Từ đó, ông xây dựng triết lý chiến tranh dựa trên sức mạnh toàn dân, được đúc kết trong câu thơ bất hủ: "Phúc chu thủy tín dân do thủy" (Lật thuyền mới biết dân mạnh như nước).

Chiến tranh nhân dân trong tư duy Nguyễn Trãi không chỉ là huy động lực lượng mà còn là đảm bảo chính nghĩa, làm cho mỗi người dân hiểu lý do chiến đấu và tự nguyện cống hiến. Khởi nghĩa Lam Sơn từ vài trăm người ban đầu đã trở thành phong trào toàn quốc chính là minh chứng thực tiễn.

2. Chiến Lược Đánh Lâu Dài – Lấy Yếu Thắng Mạnh

Trước quân Minh với hơn 80 vạn quân thiện chiến, Nguyễn Trãi chủ trương không đối đầu trực diện mà thực hiện chiến lược tiêu hao kéo dài. Ông vận dụng triết lý "tránh khi giặc đang hăng, đánh khi giặc mệt", kết hợp với phương châm "bên ngoài giả thác hòa thân, bên trong lo rèn chiến cụ".

Phát hiện quan trọng là Nguyễn Trãi đã biến hòa đàm thành vũ khí chiến lược: tranh thủ thời gian hòa hoãn để tuyển quân, luyện binh, tích lũy lực lượng, chuẩn bị cho những trận quyết chiến. Đây là tư duy quân sự vượt trước thời đại, đặt nền tảng cho học thuyết "vừa đánh vừa đàm" trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ sau này.

3. Chiến Lược "Tâm Công" – Đánh Vào Lòng Người

Đây là phát hiện xuất sắc nhất và độc đáo nhất của nghiên cứu. "Tâm Công" (攻心) – mưu phạt tâm công, bất chiến tự khuất – là chiến lược đánh mạnh vào tinh thần đối phương để địch không cần giao chiến cũng phải tự sụp đổ.

Nguyễn Trãi vận dụng "Tâm Công" đa tầng:

• Với nhân dân Việt Nam: khơi dậy tinh thần dân tộc, làm cho mỗi người dân thấy lý do chiến đấu
• Với ngụy quân ngụy quyền: thức tỉnh nghĩa nước tình nhà, mở ra con đường quay trở về
• Với tướng giặc Minh: vạch trần bản chất phi nghĩa, khoét sâu mâu thuẫn nội bộ địch
• Với binh lính nhà Minh: khêu gợi nỗi nhớ quê hương, suy yếu ý chí chiến đấu

Kết quả thực tiễn: tướng Trương Lân và Trần Vân chỉ huy thành Điêu Diêu đã ra hàng sau khi nhận thư Nguyễn Trãi, nghĩa quân toàn thắng mà không tốn một binh một tốt.

4. Hệ Thống Chiến Thuật Linh Hoạt

Bên cạnh chiến lược vĩ mô, nghiên cứu còn làm rõ các chiến thuật cụ thể của Nguyễn Trãi: lấy ít thắng nhiều, lấy đoản binh chống trường trận, tập kích bất ngờ, phục kích lợi dụng địa hình, kết hợp đấu tranh quân sự – chính trị – ngoại giao – binh vận trong một tổng thể thống nhất.

5. Tính Kế Thừa và Vận Dụng

Nghiên cứu xác nhận một chuỗi kế thừa liên tục: từ Trần Hưng Đạo → Nguyễn Trãi → Hồ Chí Minh – Võ Nguyên Giáp. Các nguyên tắc "dân là gốc", "đánh vào lòng người", "vừa kháng chiến vừa kiến quốc" của Nguyễn Trãi đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp nâng lên tầm học thuyết trong thế kỷ XX.

---

Đóng Góp Khoa Học

Đóng Góp Lý Luận

Nghiên cứu là công trình đầu tiên ở cấp độ sinh viên hệ thống hóa toàn bộ tư tưởng quân sự Nguyễn Trãi theo hai chiều chiến lược và chiến thuật, dựa trực tiếp trên văn bản "Quân Trung Từ Mệnh Tập". Điều này bổ sung vào kho tàng nghiên cứu về Nguyễn Trãi một góc nhìn chuyên biệt, cụ thể và có hệ thống.

Đặc biệt, việc làm rõ nội hàm và cơ chế vận hành của chiến lược "Tâm Công" là đóng góp lý luận quan trọng, giúp phân biệt rõ ràng tư tưởng quân sự Nguyễn Trãi với các nhà quân sự đương thời và tiền bối.

Đóng Góp Phương Pháp Luận

Việc kết hợp phương pháp lịch sử – logic với phân tích văn bản học trực tiếp trên nguyên tác tạo ra một mô hình nghiên cứu có thể nhân rộng cho các công trình tương tự về di sản quân sự cổ đại Việt Nam.

Đóng Góp Thực Tiễn

Nghiên cứu cung cấp luận cứ lịch sử cho việc xây dựng học thuyết quốc phòng toàn dân trong thời đại mới, khẳng định rằng truyền thống "lấy yếu thắng mạnh, lấy ít địch nhiều" không phải ngẫu nhiên mà có nền tảng lý luận sâu sắc từ thế kỷ XV.

Ý Nghĩa Chính Sách

Kết quả nghiên cứu có thể được tích hợp vào chương trình giáo dục quốc phòng – an ninh, làm phong phú thêm nội dung giảng dạy về truyền thống quân sự dân tộc và cung cấp tư liệu tham chiếu cho các nhà hoạch định chính sách quốc phòng.

---

Đối Tượng Quan Tâm

Nhà Nghiên Cứu Học Thuật

Các nhà sử học, nhà nghiên cứu văn học trung đại, chuyên gia lịch sử tư tưởng Việt Nam sẽ tìm thấy trong nghiên cứu này một khung phân tích mới để tiếp cận "Quân Trung Từ Mệnh Tập" – tác phẩm lâu nay thường được nghiên cứu dưới góc độ văn học hơn là quân sự.

Chuyên Gia Quốc Phòng và An Ninh

Các nhà nghiên cứu chiến lược, giảng viên các học viện quân sự, và cán bộ hoạch định chính sách quốc phòng có thể khai thác nghiên cứu này như nguồn tư liệu lịch sử để làm giàu thêm học thuyết quốc phòng toàn dân Việt Nam.

Nhà Giáo Dục và Sinh Viên Lịch Sử

Đây là mô hình nghiên cứu khoa học tốt cho sinh viên ngành Lịch sử, đặc biệt trong việc vận dụng phương pháp phân tích văn bản lịch sử, kết hợp với luận giải bối cảnh xã hội để rút ra những nhận định có giá trị khoa học.

Công Chúng Yêu Lịch Sử

Với văn phong tiếp cận hệ thống và dễ hiểu, nghiên cứu còn phục vụ những người đam mê lịch sử quân sự và văn hóa cổ trung đại Việt Nam, giúp họ hiểu sâu hơn về một trong những nhân cách vĩ đại nhất của dân tộc.

---

FAQ – Câu Hỏi Thường Gặp

1. Phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu là gì?

Phát hiện quan trọng nhất là việc hệ thống hóa và làm rõ chiến lược "Tâm Công" như một học thuyết quân sự hoàn chỉnh, độc lập – không phải chỉ là biện pháp ngoại giao bổ trợ mà là chiến lược quân sự cốt lõi của Nguyễn Trãi. Đây là cống hiến xuất sắc nhất của ông và hiếm có trong lịch sử quân sự thế giới thời trung đại.

2. Phương pháp nghiên cứu có gì đặc biệt?

Điểm đặc biệt là sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích văn bản nguyên tác của "Quân Trung Từ Mệnh Tập" với tái hiện bối cảnh lịch sử theo nguyên tắc duy vật biện chứng. Điều này giúp tránh được cả hai sai lầm thường gặp: hoặc là tách rời tư tưởng khỏi hoàn cảnh lịch sử, hoặc là chỉ mô tả sự kiện mà không khái quát thành lý luận.

3. Kết quả có thể generalize không?

Các nguyên tắc cốt lõi như chiến tranh nhân dân, đánh lâu dài, tâm công có tính phổ quát cao trong bối cảnh chiến tranh không đối xứng (lực lượng nhỏ chống lực lượng lớn hơn nhiều lần). Bằng chứng là chúng đã được vận dụng thành công trong thế kỷ XX bởi Hồ Chí Minh và Võ Nguyên Giáp.

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo là gì?

Cần có nghiên cứu sâu hơn để so sánh hệ thống tư tưởng quân sự Nguyễn Trãi với Binh Pháp Tôn Tử và các học thuyết quân sự Đông Á khác; đồng thời nghiên cứu ảnh hưởng cụ thể của "Quân Trung Từ Mệnh Tập" lên các tác phẩm quân sự thế kỷ XIX–XX của Việt Nam.

5. Practical applications là gì?

Tư tưởng "Tâm Công" có thể được ứng dụng trong chiến lược thông tin và truyền thông thời hiện đại; nguyên tắc "toàn dân đánh giặc" là cơ sở lý luận cho chính sách quốc phòng toàn dân; còn chiến lược đàm phán kết hợp với củng cố thực lực là bài học quý giá cho ngoại giao quốc phòng đương đại.

---

Kết Luận

Nghiên cứu "Nghệ thuật quân sự của Nguyễn Trãi qua tác phẩm Quân Trung Từ Mệnh Tập" đã góp phần khẳng định một chân lý lịch sử: tư tưởng quân sự của Nguyễn Trãi không đơn thuần là sản phẩm của một thời đại, mà là di sản trí tuệ vượt thời đại với ba trụ cột bất biến – Chiến tranh nhân dân, Đánh lâu dài, và Tâm Công.

Sức mạnh thật sự của dân tộc Việt Nam trong các cuộc kháng chiến không nằm ở số lượng vũ khí hay quân số, mà nằm ở sức mạnh của lòng dân và tính chính nghĩa – điều mà Nguyễn Trãi đã nhận ra từ thế kỷ XV và đã chứng minh bằng thắng lợi lịch sử năm 1428.

Tiếp tục nghiên cứu và khai thác di sản tư tưởng Nguyễn Trãi là việc làm có ý nghĩa thiết thực cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam trong thời đại mới.

---

Tác giả: Phan Thanh Long | Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Mai | Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQG TP.HCM, 2009

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của lịch sử dân tộc. Hình ảnh thiên thần Phù Đổng cùng với hình ảnh người thiếu niên anh hùng Trần Quốc Toản thời Trần, căm giặc cướp nước, nghiến răng bóp nát quả cam trên tay, cương quyết dương ngọn cờ “phá cường địch, báo hoàng ân”, tình nguyện đem người nhà, bà con thân thuộc, xông pha trận tuyến đánh giặc lập công đã là những tấm gương phản chiếu khí phách anh hùng và tinh thân dũng cảm tuyệt vời của thanh thiếu niên Việt Nam, một lực lượng tiền phong xung kích và hùng mạnh nhất của dân tộc ở tất cả các thời đại, lúc nào cũng sẵn lòng hiến thân mình cho tổ quốc, để cứu nước nhà, bảo vệ non sông gấm vóc từ ngàn xưa để lại. Truyền thống anh hùng đó là sự thể hiện ra thành hành động ý chí, ý thức dân tộc và tinh thần làm chủ đất nước của nhân dân ta, trở thành một truyền thống lâu đời của dân tộc, truyền thống anh dũng, bất khuất kiên cường chiến đấu cho độc lập, thống nhất tổ quốc. Dân tộc ta hình thành rất sớm, dựng nước rất sớm và ý thức dân tộc cũng nảy nở rất sớm.

Trong quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước, ý thức dân tộc của nhân dân ta ngày càng mạnh mẽ và sâu sắc. Ý thức đó đã có ở tất cả các tầng lớp nhân dân, tất cả các lứa tuổi và ở tất cả các thời đại. Tinh thần anh dũng bất khuất của Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn cho đến các cụ già trong điện Diên Hồng hay các em nhỏ Thánh Gióng, Trần Quốc Toản. Đã là tượng trưng rực rỡ cho ý thức dân tộc kiên cường của nhân dân ta qua các thời đại.

Ý thức dân tộc đã tạo nên khí phách anh hùng và những phẩm chất cao quý của con người Việt Nam, của dân tộc Việt Nam. Ý thức dân tộc, khí 15 phách dân tộc và những đạo đức cao quý đó đã tạo cho dân tộc ta một sức mạnh tinh thần rất lớn để đánh thắng quân xâm lược.2 Nhân tố gia đình. Trong những nhân tố góp phần hình thành nên nhân cách của Nguyễn Trãi chúng ta không thể không kể đến tác động của gia đình. Cha Nguyễn Trãi là Nguyễn Ứng Long, một nho sinh nghèo, còn mẹ là Trần Thị Thái, con gái thứ ba của quan Tư Đồ Trần Nguyên Đán, họ vua, cháu bốn đời của Trần Quang Khải, người danh tướng mà tên tuổi gắn liền với những chiến công oanh liệt ở Chương Dương, Thăng Long, Tây Kết, Hàm Tử, đánh tan quân Nguyên xâm lược vào cuối thế kỷ XIII.

Việc cha mẹ Nguyễn Trãi lấy nhau đã trở thành một giai thoại trong lịch sử, giai thoại đó biểu dương ý chí chống lễ giáo phong kiến của người con gái “lá ngọc cành vàng” dòng họ nhà vua, cương quyết lấy chồng là một nho sĩ nghèo. Và Nguyễn Ứng Long, người danh sĩ đương thời cũng sẵn sàng với cuộc tình duyên đẹp đẽ ấy, không ra làm quan, không cần “vinh thân phì gia” mà chỉ làm một thầy đồ dạy trẻ trong hơn hai mươi năm liền, để ghi vào lịch sử chế độ khắc nghiệt tàn bạo của giai cấp thống trị Việt Nam cuối thời Trần. Sinh ra trong một gia đình như vậy, nhưng tư tưởng phóng khoáng cương nghị của cha mẹ Nguyễn Trãi chống đối lại những ràng buộc của chế độ phong kiến áp bức, khinh dân, không thể không ảnh hưởng đến tâm hồn của Nguyễn Trãi ngay từ lúc trẻ thơ. Ngay từ nhỏ, Nguyễn Trãi đã nhận được sự giáo dục ân cần của cha mẹ.

Thầy đồ Nguyễn Ứng Long đã dồn tâm huyết của mình vào việc dạy bảo cho những người con của mình. Ông không ra làm quan một phần cũng vì thấy xã hội nhiễu nhương lúc bấy giờ nên chuyên tâm dạy dỗ con cái, cam chịu cảnh “một ông đồ nghèo”. Năm 1383, lúc Nguyễn Trãi mới ba tuổi thì giặc Chiêm nổi lên, triều đình phải bỏ cả kinh thành chạy giặc và Nguyễn Ứng Long cũng phải rời bỏ mẹ già, vợ con để đi lánh nạn. Mãi đến năm 1385, Nguyễn Ứng Long mới từ nơi lánh nạn trở về.

Vừa lọt lòng mẹ được vài tuổi, Nguyễn Trãi đã phải chịu cảnh chiến tranh tàn phá, loạn lạc chia ly, sống xa cha mấy năm, nhưng Nguyễn Trãi vẫn được sự chỉ bảo tận tình của mẹ và cũng rất chịu khó “lục tuế nhi đồng phả ái thư” (sáu tuổi đã ham đọc sách). Khi hết chiến tranh, cha con chồng 16 vợ gặp nhau, vui cảnh gia đình đoàn tụ nhưng gia đình Nguyễn Trãi cũng như bao cảnh gia đình của quần chúng nhân dân ta lúc đó, vẫn phải sống đói khổ thiếu thốn, vì chiến tranh tàn phá, vì sự bất lực của bọn vua tôi nhà Trần không khôi phục được tình hình kinh tế sau loạn lạc, vì giai cấp thống trị vẫn tăng cường bóc lột nhân dân để thỏa mãn đời sống riêng của chúng. Những cảnh chết chóc đói khổ ấy đã có ấn tượng sâu sắc trong đời sống Nguyễn Trãi và làm nảy nở trong đầu Nguyễn Trãi những tư tưởng căm thù xâm lược, oán ghét giai cấp thống trị bóc lột và những tình cảm yêu nước yêu dân, thương quần chúng nhân dân lao động ngay từ trẻ thơ. Cũng trong năm 1385, Trần Nguyên Đán – người đã không ngần ngại vượt ra ngoài những lễ giáo phong kiến đã cho phép cha mẹ Nguyễn Trãi lấy nhau cũng đã nghỉ quan, về hưu dưỡng tại Côn Sơn.

Nguyễn Trãi được đón về Côn Sơn ở với ông ngoại, có lẽ cũng vì Trần Nguyên Đán muốn cho Nguyễn Trãi đỡ khổ và bớt phần vất vả cho cha mẹ Nguyễn Trãi. Là một người yêu nước thương dân vô hạn, Trần Nguyên Đán cũng đành bất lực trước xã hội đương thời: Năm nay đại hạn thu mưa dầm, Lúa khô, mạ hỏng hại rất lớn. Ba vạn quyển sách cũng vô dụng, Bạc đầu vẫn phụ lòng thương dân. Về sống với ông ngoại, Nguyễn Trãi lại được sự dạy dỗ chỉ bảo trực tiếp của ông ngoại.

Những tư tưởng yêu dân, yêu nước từ Trần Nguyên Đán đươc truyền sang người cháu ngoại Nguyễn Trãi. Nhưng về ở với ông ngoại được vài năm thì mẹ mất và ở với ông ngoại được năm năm thì ông ngoại cũng qua đời. Lúc đó Nguyễn Trãi mới 10 tuổi. Từ đấy Nguyễn Ứng Long một mình nuôi nấng dạy dỗ bốn con nhỏ: Nguyễn Trãi, Nguyễn Báo, Nguyễn Hùng và Nguyễn Ly với nghề thầy đồ dạy trẻ của ông.

Kiếm ăn với nghề thầy đồ dạy trẻ trong một hoàn cảnh xã hội thiếu thốn, đói kém như thế, cuộc sống của 5 cha con Nguyễn Ứng Long chắc chắn là vô cùng chật vật và kéo dài mãi đến khi triều Trần sụp đổ hẳn. Mặc dù cuộc sống rất khó khăn nhưng Nguyễn Ứng Long vẫn rất tận tâm truyền thụ những tư tưởng yêu nước, yêu dân của mình cho con cái. Mười lăm năm được thân phụ 17 kèm cặp trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn do chiến tranh tàn phá, xã hội loạn lạc những Nguyễn Trãi vẫn quyết chí học hành và đến tuổi thanh niên đã nổi tiếng là người tài cao học rộng “thanh niên phương dự ái nho lâm” (Thuở thanh niên tiếng thơm ngát rừng nho). Nguyễn Phi Khanh cũng là một người có lòng thương yêu dân vô hạn: An đắc thử nhân như thác thược Hòa phong xuy biến cửu châu tâm.

(Chỉ ước dân ta làm ống bễ Thổi làn gió ấm tới muôn phương) Tấm lòng thương dân của Nguyễn Phi Khanh và của ông ngoại Trần Nguyên Đán cùng với thực tế cuộc sống đau khổ của nhân dân mà Nguyễn Trãi đã nhìn thấy ngay trong cuộc sống thường ngày không thể không in sâu vào trong tâm trí của ông ngay từ thuở nhỏ. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống nho học, cùng với sự dạy bảo tận tình của cha mẹ, của ông ngoại – những con người có nhân cách lớn – đã có ảnh hưởng to lớn đến Nguyễn Trãi. Những tư tưởng yêu nước, những băn khoăn trăn trở của cha, ông ngoại từ rất sớm đã trở thành những suy tư trăn trở của Nguyễn Trãi.3 Nhân tố thời đại Nguyễn Trãi. Nguyễn Trãi sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh xã hội hết sức nhiễu nhương.

Triều đại nhà Trần sau một thời kỳ phát triển cực thịnh đã đi dần đến khủng hoảng. Trong nội bộ giai cấp thống trị diễn ra hàng loạt những vụ chém giết, tranh cướp lẫn nhau và không biết bao cảnh chơi bời dâm dật của bọn vua chúa vương hầu. Giai cấp thống trị lục đục, sa đọa thì xã hội không ổn định. Gia nô bị bọn vương hầu quý tộc bóc lột, đàn áp thậm tệ.

Nông dân luôn bị cướp đoạt ruộng đất. Nạn mất mùa đói kém trầm trọng diễn ra hết năm này đến năm khác. Trần Nguyên Đán đã phải than thở về cảnh đói khổ của nhân dân và sự bất lực của mình trước cảnh đói khổ đó: “Ba vạn quyển sách cũng vô dụng, Bạc đầu đành phụ nỗi thương dân”. 18 Cùng với cảnh đói rét, dịch bệnh, chết chóc, tô thuế lao dịch triền miên, người dân còn phải chịu nhiều thứ ức hiếp cấm đoán khác.

Là gia nô thì dù có chiến công lớn cũng không được nhận quan tước. Là người lính thì suốt đời làm lính, không được học, không được đi thi. Sống trong cảnh bị đè nén, bóc lột đói khổ, chết chóc, người dân không thể cam chịu mãi. Họ đã vùng lên chống lại bọn thống trị.

Nhiều cuộc khởi nghĩa vũ trang của nông dân ta đã liên tiếp nổ ra, nhất là từ giữa thế kỷ XIV trở đi. Xung đột giữa quần chúng nhân dân và giai cấp thống trị ngày càng thêm gay gắt. Trong khi đó xung đột tranh chấp nội bộ giai cấp thống trị cũng ngày càng kịch liệt. Giai cấp thống trị nhà Trần đã không tập hợp được lực lượng cả nước tạo thành một sức mạnh để bảo vệ đất nước.

Chính trong hoàn cảnh nước nhà rối loạn và suy yếu, giặc ngoại xâm luôn luôn lăm le đe dọa. Chiêm Thành đánh phá, xâm lấn Đại Việt vẫn diễn ra liên tiếp từ trước cho đến sau khi Nguyễn Trãi ra đời. Năm 1383, Chiêm Thành đánh ra tới Quảng Oai (thuộc Hà Tây ngày nay). Vua tôi nhà Trần phải bỏ Thăng Long lên vùng núi Tiên Du lập triều đình cung điện tại núi Phật Tích tới gần 5 năm sau (tức đầu năm 1387) mới trở về Thăng Long.

Họa xâm lấn của nước láng giềng ở phương Nam chưa trừ được thì họa xâm lăng của nước láng giềng phương Bắc đã bắt đầu đe dọa nghiêm trọng. Những hoạch sách ức hiếp của nhà Minh ngày càng tăng. Từ năm 1384 tới năm 1395 vua tôi nhà Minh luôn đòi hỏi nước ta phải nộp người, voi chiến, lương thực, hoa quả cho chúng.