Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Chương 3: Thực trạng năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam Chương 4: Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam. 10 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan nghiên cứu quốc tế có liên quan đến đề tài * Nhóm nghiên cứu tập trung đo lường năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo Eng (2004) [62] đã thực hiện đánh giá năng lực cạnh tranh ngành lúa gạo của các nước Đông Nam Á trong nền kinh tế lúa gạo thế giới bao gồm Thái Lan, Việt Nam, Campuchia, Burma, Malaysia và Philippines. Trong nghiên cứu này tác giả đã thực hiện đánh giá năng lực cạnh tranh ngành lúa gạo thông qua năng suất lao động, chi phí sản xuất, năng suất của ngành.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng năng suất lao động cao là nguồn lợi thế so sánh chính trong sản xuất lúa gạo của Campuchia, Thái Lan và Việt Nam. Các yếu tố về phía cung dường như là quan trọng trong việc giải thích lý do tại sao các quốc gia Đông Nam Á chiếm lĩnh thị trường gạo thế giới trước chiến tranh. Ưu điểm trong sản xuất nông nghiệp tại những quốc gia này là công nghệ sản xuất lao động đơn giản, chi phí thấp, năng suất lao động cao hơn nhiều so với các khu vực sản xuất lúa gạo đông dân khác ở Đông Á. Irshad và cộng sự (2018) [71] đã nghiên cứu năng lực cạnh tranh của ngành gạo tại Pakistan trên thị trường quốc tế và tiềm năng xuất khẩu của quốc gia này ra thị trường thế giới.
Trong nghiên cứu này tác giả đã sử dụng chỉ số về thị phần xuất khẩu, lợi thế cạnh tranh để đánh giá năng lực cạnh tranh của ngành gạo Pakistan trên thị trường thế giới trong giai đoạn 2003-2016. Theo đó, Pakistan có lợi thế cạnh tranh cao nhất so với các nước lớn khác trên thế giới về xuất khẩu gạo, nhưng sự biến động trong chỉ số về năng lực khả năng cạnh tranh của gạo Pakistan cho thấy các nhà sản xuất và xuất khẩu Pakistan đang phải đối mặt với gánh nặng thuế suất cao, chi phí sản xuất, giá cao và thiếu điện. Bên cạnh đó việc thiếu hoạt động nghiên cứu và phát triển cũng là một trong những lý do chính dẫn tới suy giảm khả năng cạnh tranh xuất khẩu gạo của Pakistan. Ilyas và cộng sự (2009) [70] với nghiên cứu năng lực cạnh tranh giữa các nước xuất khẩu Châu Á trên thị trường gạo thế giới đã thực hiện đánh giá năng lực cạnh tranh thông qua chỉ số lợi thế cạnh tranh của Balassa (1965) [44].
Kết quả nghiên cứu khá tương đồng với nghiên cứu của Irshad và cộng sự (2018) [71]. Theo đó, Ấn Độ, Pakistan, Thái Lan và Việt Nam đều có lợi thế cạnh tranh so với Trung 11 Quốc trong xuất khẩu gạo. Không có sự khác biệt đáng kể về lợi thế cạnh tranh giữa Thái Lan và Việt Nam hoặc giữa Ấn Độ và Việt Nam trong thương mại nông sản hoặc Pakistan và Việt Nam trong tổng thương mại hàng hóa. Pakistan là quốc gia có lợi thế cạnh tranh cao hơn so với tất cả các quốc gia Châu Á khác.
Báo cáo của Ngân hàng thế giới và Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Quốc tế về phát triển nghành lúa gạo và nghề nghiệp tại vùng Mekong đã tổng quan về thực trạng phát triển của ngành lúa gạo của các nước Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam. Báo cáo này đã thực hiện đánh giá năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo thông qua nguồn cung đầu vào, năng suất, chuỗi giá trị gạo. Trong báo cáo đã chỉ ra rằng để đạt được lợi thế cạnh tranh trên thị trường nước ngoài những quốc gia này không thể chỉ phụ thuộc vào nâng cấp quá trình sản xuất mà phải chú ý tới chất lượng, an toàn, độ tin cậy cung cấp, tiếp thị và thương hiệu. Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa các sản phẩm trong ngành lúa gạo là cần thiết và nó sẽ thành công hơn nếu các quốc gia chú trọng nâng cao hiệu quả canh tác lúa cũng như chất lượng nguồn nhân lực.
Thực tế nghiên cứu cho thấy những người nông dân đang vật lộn với việc nâng cao năng suất, chất lượng lúa và các vấn đề khác trong quá trình canh tác. Do đó, để thúc đẩy xuất khẩu, giảm nghèo cũng như nâng cao năng lực cạnh tranh các quốc gia này cần nâng cao kiến thức chuyên môn về canh tác và tăng khả năng tiếp cận với thị trường đô thị cho người nông dân [59]. * Nhóm nghiên cứu tập trung nhân tố điều kiện sản xuất và kinh doanh ngành lúa gạo Nghiên cứu của Li và Luo (2018) [77] nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo tại Tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Trong nghiên cứu các tác giả đã sử dụng thị phần xuất khẩu hàng hóa và hiệu suất xuất khẩu tương đối để tính toán khả năng cạnh tranh của ngành lúa gạo tại tỉnh Hồ Nam và kết hợp mô hình kim cương của Porter để phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới năng lực cạnh tranh của ngành lúa gạo.
Theo kết quả nghiên cứu, các yếu tố thuộc nhóm điều kiện sản xuất như: nguồn nước, điều kiện đất và môi trường là những yếu tố có ảnh hưởng nhiều tới năng lực cạnh tranh ngành lúa gạo của tỉnh này. Tỉnh Hồ Nam thuộc vùng khí hậu gió mùa cận nhiệt đới nên thích hợp cho trồng lúa. Ở đây, lượng mưa trung bình hàng năm là 1200-1800mm, và nhiệt độ trung bình hàng năm là từ 16-18 độ C. Đặc biệt, ba yếu 12 tố mưa, ánh sáng và nhiệt có giá trị cao đồng bộ hơn.
Tuy nhiên, do sự phân bố không gian và thời gian không đồng đều trong một năm và tần suất của thiên tai ở Hồ Nam khá cao nên đã gây ảnh hưởng xấu đến việc trồng và thu hoạch lúa. Ngoài ra, mối đe dọa của cây bệnh và sâu thường dẫn đến giảm năng suất lúa ở Hồ Nam. Bên cạnh đó, điều kiện đất đai cũng là một trong những yếu tố đang ảnh hưởng tiêu cực tới năng lực cạnh tranh ngành lúa gạo của tỉnh này. Tổng diện tích đất trồng lúa ở tỉnh Hồ Nam là 2755,9 nghìn ha, chiếm 16,5% tổng diện tích đất ở Hồ Nam.
Tuy nhiên, theo kết quả nghiên cứu tài nguyên đất đang đối mặt với vấn đề "chất lượng" và "số lượng" giảm ở Hồ Nam. Từ quan điểm "số lượng", diện tích trồng trọt trên đầu người của Hồ Nam chỉ là 540 mét vuông, ít hơn 60% so với Trung Quốc. Nghiêm trọng hơn, diện tích đất canh tác ở Hồ Nam bị giảm khoảng 23 nghìn ha mỗi năm. Từ góc độ "chất lượng", tỉnh Hồ Nam có nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú, nhưng một số doanh nghiệp khoáng sản thiếu cơ chế xử lý "ba chất thải" (khí thải, nước thải và chất thải) ở một số khu vực dẫn tới đất phải chịu ô nhiễm kim loại nặng ở các mức độ khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và an toàn của lúa và các sản phẩm phụ của nó.
Sampaothon (2016) [96] phân tích, so sánh lợi thế cạnh tranh của ngành lúa gạo Thái Lan và Việt Nam trên thị trường Trung Quốc. Các tác giả cho rằng so với Việt Nam, ngành gạo của Thái Lan có lợi thế cạnh tranh trong công nghệ, năng lực sản xuất và chất lượng gạo cao cấp. Tuy nhiên họ cũng có một vài điểm yếu như năng suất thấp, chi phí nhân công và hậu cần cao và nhận thức của người nông dân còn hạn chế. Trong nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng các nguồn lực đầu vào là yếu tố then chốt tạo nên lợi thế cạnh tranh của các quốc gia.
Nếu Việt Nam có lợi thế với nguồn nhân lực rẻ thì Thái Lan khá vượt trội trong việc áp dụng công nghệ vào quá trình sản xuất, đặc biệt là việc phát triển hệ thống thông tin. Bên cạnh đó quy mô doanh nghiệp được coi là một lợi thế của ngành lúa gạo Thái Lan vì nó tăng nguồn lực sẵn có và giảm chi phí thông qua hội nhập theo chiều dọc và tính kinh tế theo quy mô. Từ kết quả nghiên cứu và thực trạng xuất khẩu gạo của Thái Lan nghiên cứu đã đề xuất rằng người lao động của Thái Lan cần nâng cao nhận thức về chất lượng gạo, tầm quan trọng của chất lượng gạo trong việc duy trì lợi thế cạnh tranh. Hơn nữa, việc nghiên cứu cách thức bảo vệ thương hiệu gạo Thái Lan, đặc 13 biệt là gạo Hom Mali cao cấp và các loại gạo mới được phát triển tại thị trường Trung Quốc cũng cần được lưu tâm.
* Nhóm nghiên cứu tập trung vào các ngành hỗ trợ và liên quan Nghiên cứu của Jafar và cộng sự (2015) [72] về năng lực cạnh tranh ngành lúa gạo Pakistan trong bối cảnh thương mại toàn cầu. Nền kinh tế của Pakistan dựa vào nông nghiệp là chủ yếu. Trong đó, ngành nông nghiệp là ngành mang lại nguồn thu ngoại tệ chính. Trong ngành nông nghiệp, xuất khẩu gạo đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế của đất nước.
Trong vài năm trở lại đây, xuất khẩu gạo giảm do thị trường truyền thống suy giảm, khủng hoảng năng lượng và thiếu sự đầu tư trong nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực nông nghiệp. Như vậy, Pakistan đã mất hơn 30% thị phần từ khu vực thị trường cho các đối thủ nước ngoài. Chi phí giao dịch đối với hàng nhập khẩu thấp hơn đáng kể so với xuất khẩu, điều này ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu của quốc gia. Vì vậy, nghiên cứu này cho rằng Pakistan cần phải chú ý tới việc xây dựng chuỗi xuất khẩu, tiếp cận khu vực thị trường mới như Châu Âu để gia tăng hiệu quả thương mại của ngành gạo cũng như thực hiện các cải cách trong chính sách thương mại để tạo nên lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Nghiên cứu của Mukhopadhyay và Chakrabarti (2016) [83], công nghiệp hóa nông nghiệp ở Ấn Độ đã tạo ra cuộc cách mạng trong lĩnh vực lúa gạo. Hiện nay nền kinh tế Ấn Độ đang phải đối mặt với việc suy giảm lợi nhuận của ngành sản xuất lúa, xu hướng thay đổi nhu cầu lương thực ở các thành phố đang phát triển nhanh và sự hội kinh tế. Những vấn đề này đã đặt ra thách thức cho các nhà hoạch định chính sách với mục tiêu duy trì tăng trưởng sản lượng lương thực ổn định để đảm bảo an ninh lương thực và đồng thời tạo ra cơ hội việc làm.