Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NĂNG LỰC CỦA CÁN BỘ CHÍNH QUYỀN CẤP XÃ 1. Một số vấn đề về chính quyền cấp xã 1. Chính quyền cấp xã Chính quyền cấp xã là chính quyền Nhà nước ở cơ sở, có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng, là chỗ dựa và công cụ sắc bén để thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, làm cơ sở cho chiến lược ổn định và phát triển đất nước, là yếu tố chi phối mạnh mẽ đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh trên địa bàn cơ sở. Chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp tổ chức và thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống.
Thực tiễn cho thấy có hệ thống đường lối, chính sách pháp luật đúng đắn, khoa học nhưng ở đó chính quyền cấp xã hoạt động không hiệu lực, hiệu quả thì đường lối, chính sách, pháp luật chưa thực sự đi sâu vào cuộc sống, không phát huy được sức mạnh của nhân dân và ngược lại ở đâu cấp xã hoạt động có hiệu lực, hiệu quả, thì ở đó đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước được thực thi nghiêm minh, chính trị ổn định, kinh tế - xã hội phát triển, đời sống nhân dân ngày càng ổn định và nâng lên. Chính quyền cấp xã là cấp hướng dẫn, giám sát các hoạt động tự quản của nhân dân phát huy mọi khả năng phát triển kinh tế - xã hội. Đây là nét đặc thù của chính quyền cấp xã so với các cấp chính quyền khác. Chính quyền cấp xã là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; là cấp trực tiếp tuyên truyền, phổ biến, giáo dục đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước cho nhân dân hiểu và thực hiện, đồng thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, ý chí của nhân dân để phản ánh với cấp trên.
Chính quyền cấp xã là cấp thấp nhất, cấp gần dân nhất, bao gồm Hội đồng Nhân dân xã và Ủy ban Nhân dân xã thực hiện quyền lực Nhà nước và 10 đại diện cho ý chí, nguyện vọng quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở, quyết định và thực hiện những chủ trương, biện pháp phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng – an ninh trên địa bàn theo quy định của Hiến pháp, pháp luật và tổ chức phát huy tính tự quản của nhân dân, đồng thời cũng là nơi kiểm nghiệm tính đúng đắn, sự phù hợp các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Cán bộ chính quyền cấp xã Theo Luật Cán bộ, công chức năm 2008, tại Điều 4 quy định: Cán bộ xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã) là công dân Việt Nam được bầu cử giữ chức vụ theo nhiệm kỳ trong Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy, người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội; công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước” [25, tr. Theo Điều 30 Luật Tổ chức Chính quyền địa phương năm 2015 quy định “Chính quyền địa phương ở xã là cấp chính quyền địa phương gồm có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân xã” [26, tr. Từ cách quy định trên, cán bộ chính quyền cấp xã bao gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân cấp xã trên địa bàn huyện.
Vị trí, vai trò của cán bộ chính quyền cấp xã Vị trí của chính quyền cấp xã là “cầu nối” giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là nhân tố quyết định đến sự thành bại của cách mạng, là khâu then chốt trong công tác xây dựng Đảng. Cán bộ là người đặt ra đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước, đường lối chính sách, pháp luật có đúng đắn khoa học, phần lớn phụ thuộc vào cán bộ, có chính sách rồi nhưng việc thực thi nó như thế nào thì phụ thuộc vào cán bộ. Nếu cán bộ giỏi, có năng lực tận tâm với công việc 11 thì chính sách được thi hành và sớm đi vào cuộc sống. Để có thể đưa chính sách của Đảng và Nhà nước tuyên truyền, giải thích cho nhân dân hiểu và thực thi nghiêm túc thì yêu cầu đối với người cán bộ chính quyền cấp xã phải có trình độ, trí tuệ nhất định.
Chủ trương, chính sách có hay mấy nhưng nếu cán bộ không tốt thì cũng không thực hiện được, cán bộ không có trình độ, trách nhiệm thì khi thực hiện nhiệm vụ dễ dẫn đến làm sai lệch tinh thần, nội dung của đường lối, chế độ chính sách đó hoặc chính sách không đến được với người dân mà điều này thì rất nguy hiểm. Như đã phân tích thì cán bộ chính quyền cấp xã có vị trí quyết định trong việc triển khai, tổ chức thực hiện thắng lợi các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước tại cơ sở. Cán bộ chính quyền địa phương cấp xã là những người giữ vị trí, vai trò trụ cột, có tác động chi phối mọi hoạt động tại cơ sở. Vì vậy, cán bộ chính quyền cấp xã là những người ngoài việc nắm vững đường lối, chủ trương, chính sách của các tổ chức cơ sở Đảng, Nhà nước, Đoàn thể cấp trên để tuyên truyền, phổ biến, dẫn dắt, tổ chức cho quần chúng thực hiện, mà còn am hiểu sâu sắc đặc điểm, tình hình kinh tế - xã hội, những yếu tố văn hóa của địa phương để đề ra nhiệm vụ, biện pháp cụ thể hóa đường lối, chủ trương, chính sách ấy cho phù hợp với điều kiện đặc thù của địa phương.
Nhiệm vụ và quyền hạn của cán bộ chính quyền cấp xã Nhiệm vụ và quyền hạn của cán bộ chính quyền cấp xã được quy định cụ thể trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015. Tại Điều 31 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định: “Tổ chức và bảo đảm việc thi hành Hiến pháp và pháp luật trên địa bàn xã. Quyết định những vấn đề của xã trong phạm vi được phân quyền, phân cấp theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan. 12 Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn do cơ quan hành chính nhà nước cấp trên ủy quyền.
Chịu trách nhiệm trước chính quyền địa phương cấp huyện về kết quả thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương ở xã. Quyết định và tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, huy động các nguồn lực xã hội để xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh trên địa bàn xã”. Mối quan hệ của cán bộ chính quyền cấp xã trong hệ thống chính trị Hệ thống chính trị nước ta được cấu thành bởi ba bộ phận bao gồm Đảng, Chính quyền, Mặt trận và các đoàn thể chính trị - xã hội; ba bộ phận này có mối quan hệ mật thiết, gắn bó với nhau, mỗi bộ phận có vai trò và vị trí riêng và được thể hiện trong quy định tổ chức và phương thức hoạt động riêng. Chính quyền cấp xã là một trong những bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị và là một bộ phận tạo nên hệ thống chính quyền cấp cơ sở.
Chính quyền cấp xã có những mối quan hệ theo chiều ngang, theo chiều dọc; trong điều hành công việc, tùy từng mối quan hệ mà chính quyền cấp xã có thể là chủ thể, có thể là khách thể quản lý nhà nước nhằm bảo đảm sự thống nhất, dân chủ trong tổ chức, tránh sự chồng chéo, thiếu trách nhiệm, tránh hiện tượng cục bộ trong nội bộ tổ chức, trong quản lý nhà nước. Để hoàn thành xứ mệnh của mình Đảng ta đã không ngừng đổi mới phương thức lãnh đạo và phương thức cầm quyền, xác lập và tăng cường mối quan hệ hữu cơ giữa Đảng, chính quyền, mặt trận và các đoàn thể chính trị nhằm mục đích tạo cơ sở thực hiện tốt quyền làm chủ của nhân dân. Mối quan hệ của cán bộ chính quyền cấp xã với UBND cấp huyện và các cơ quan chuyên môn cấp huyện 13 Là mối quan hệ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của UBND cấp xã với cơ quan cấp trên, nên mối liên hệ giữa cán bộ chính quyền cấp xã cũng nằm trong mối quan hệ đó. Như vậy: + Cán bộ chính quyền cấp xã chịu sự chỉ đạo của UBND cấp huyện, chịu trách nhiệm và chỉ đạo thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo với UBND và các cơ quan chuyên môn cấp huyện theo quy định hiện hành về chế độ thông tin báo cáo.
Trong quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ, phải báo cáo kịp thời để xin ý kiến chỉ đạo của UBND cấp huyện khi gặp những vấn đề vượt quá thẩm quyền hoặc chưa được pháp luật quy định. + Chịu sự chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra đôn đốc về chuyên môn, nghiệp vụ của cơ quan chuyên môn cấp huyện trong thực hiện nhiệm vụ chuyên môn trên địa bàn xã; có trách nhiệm phối hợp trong tuyển dụng, đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ chính quyền cấp xã, từng bước nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ chính quyền cấp xã. Mối quan hệ của cán bộ chính quyền cấp xã với Đảng ủy, Hội đồng nhân dân, Mặt trận và các đoàn thể chính trị cấp xã; thôn, buôn trưởng của các thôn, buôn. - Mối quan hệ với Đảng ủy cấp xã Cùng với chính quyền cấp xã chịu sự lãnh đạo của Đảng ủy cấp xã trong việc thực hiện các chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và các văn bản chỉ đạo của cơ quan Nhà nước cấp trên.
Chủ động đề xuất với Đảng ủy về phương hướng, nhiệm vụ cụ thể để lãnh đạo, chỉ đạo phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh, trật tự an toàn xã hội, nâng cao đời sống nhân dân; trên cơ sở kế hoạch quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chính quyền cấp xã chủ động giới thiệu những cán bộ công chức có phẩm chất, năng lực đảm nhận các chức vụ công tác chính quyền và những vấn đề quan trọng khác của địa phương.