CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH HIỆN NAY 1. Khái niệm, đặc điểm, nội dung cải cách hành chính 1. Khái niệm cải cách hành chính Cải cách hành chính (CCHC) là một trong những nội dung chủ yếu của khoa học hành chính, không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn mang tính thực tiễn cao. Bộ máy hành chính nhà nước là một bộ phận không tách rời khỏi bộ máy nhà nước nói riêng và hệ thống chính trị của một quốc gia nói chung, nên nó chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các yếu tố chính trị, yếu tố kinh tế - xã hội, cũng như mang tính đặc trưng khác của mỗi quốc gia như truyền thống văn hóa, lịch sử hình thành và phát triển… CCHC ở các nước khác nhau nên cũng mang sắc thái riêng, được tiến hành trên những cấp độ khác nhau, ở nội dung khác nhau.
Ở Việt Nam, CCHC được xác định là một bộ phận quan trọng của công cuộc đổi mới, là trọng tâm của tiến trình cải cách nhà nước. CCHC là tác động có kế hoạch lên toàn bộ hoặc một số bộ phận của hệ thống hành chính được xác định bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền để làm cho hoạt động của nó hiệu lực, hiệu quả, năng suất và chất lượng cao hơn, tạo ra những thay đổi trong các yếu tố cấu thành của nền hành chính nhằm làm cho các cơ quan hành chính nhà nước hoạt động hiệu lực, hiệu quả hơn, phục vụ nhân dân, phục vụ xã hội tốt hơn. Thông qua hoạt động CCHC tạo nên những thay đổi cơ bản trong hệ thống hành chính nhà nước: Thể chế, cơ cấu tổ chức, nhân sự, tài chính công và tiến trình quản lý nhà nước. CCHC bao gồm các cải cách về tổ chức, nhân sự, quy trình và công vụ cũng như các biện pháp thích ứng của hành chính công nhằm tạo ra các cơ quan hành chính hiệu quả với nhân dân.
7 Luan van CCHC thay đổi cơ bản, lâu dài, liên tục các hoạt động có ý thức của bộ máy nhà nước để tạo ra hiệu lực, hiệu quả quản lý và các sản phẩm phục vụ nhân dân thông qua các phương thức tổ chức và thực hiện quyền lực. CCHC có chủ định nhằm cải tiến quản lý của bộ máy nhà nước; lập kế hoạch; định thể chế; tổ chức; công tác cán bộ; tài chính; chỉ huy; phối hợp; kiểm tra; thông tin và đánh giá” [Error! Reference source not found. Từ những vấn đề trên có thể hiểu: CCHC là quá trình tác động có chủ định của các cơ quan có thẩm quyền thông qua các biện pháp chính trị, tổ chức, kỹ thuật, chuyên môn hoặc các biện pháp khác để sửa đổi các khâu không hợp lý trong quy trình QLNN trên các lĩnh vực quản lý theo luật định nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả, tinh gọn thủ tục hành chính, tạo môi trường thông thoáng thuận lợi cho hoạt động QLNN phát triển phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc thù ngành, địa phương phục vụ đắc lực nhiệm vụ nâng cao hiệu quả, hiệu lực hơn, đáp ứng yêu cầu quản lý kinh tế - xã hội của một quốc gia. Như vậy, quan điểm của luận văn được hiểu theo nghĩa hẹp.
Sự cần thiết CCHC hiện nay Thứ nhất, Quán triệt quan điểm đẩy mạnh CCHC và trên cơ sở đánh giá kết quả thực hiện Chương trình tổng thể CCHC nhà nước giai đoạn 2011- 2020, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 30c/NQ-CP ngày 8/11/2011 của Chính phủ đã xác định vai trò của CCHC là: Xét về góc độ quản lý cho thấy, “quan hệ giữa nền hành chính nhà nước với các lĩnh vực kinh tế - xã hội là quan hệ giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý, nền hành chính nhà nước được tổ chức ra là để quản lý và điều hành xã hội, trong đó có quản lý kinh tế là lĩnh vực trọng yếu nhất trong xã hội. Trong cơ chế thị trường, đối tượng điều chỉnh và quản lý của nền hành chính tăng lên cả về số lượng và chất lượng; nội dung và hình thức quản lý, đa dạng, phức tạp, với nhiều thành phần kinh tế cùng tham gia. Trong cơ chế đó, nền hành chính nhà nước phải 8 Luan van đổi mới nội dung và cách thức quản lý. Trong công cuộc đổi mới đất nước, phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, bộ máy hành chính nhà nước chủ yếu thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với nền kinh tế đa chủ thể, đa thành phần thông qua hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng bộ.
Nền hành chính nhà nước phải được cải cách để thực hiện các chính sách xã hội, phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái, tạo điều kiện cho mọi người phát huy dân chủ, có cơ hội phát triển, được hưởng thụ và cống hiến, giải quyết tốt các vấn đề xã hội. Nhà nước phải tạo môi trường chính trị ổn định, giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc, bảo đảm quốc phòng - an ninh phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm đời sống nhân dân; phát triển kết cấu hạ tầng sản xuất và kết cấu hạ tầng xã hội, đầu tư phát triển nguồn nhân lực, cung cấp các dịch vụ công tốt hơn, có hiệu quả hơn cho xã hội; phát huy cao nhất những tác động tích cực của cơ chế thị trường, đồng thời ngăn ngừa, hạn chế và khắc phục những tác động tiêu cực, bảo vệ các quyền lợi hợp pháp của nhân dân”[Error! Reference source not found. Thứ hai, CCHC nhằm tạo tiền đề quan trọng trong việc thực hiện phát triển kinh tế xã hội đáp yêu cầu của thực tiễn đối với việc CCHC nhà nước ở Việt Nam “Bước vào thời kỳ đổi mới toàn diệnđất nước, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy đổi mới kinh tế là trọng tâm, Đảng và Nhà nước chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đó là nền kinh tế sản xuất hàng hóa với nhiều thành phần kinh tế tham gia, hoạt động vừa theo những nguyên tắc và quy luật khách quan của kinh tế thị trường, vừa theo những nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội; đồng thời, phải phát huy cao vai trò quản lý, hướng dẫn, định hướng của Chính phủ, Nhà nước xã hội chủ nghĩa.
Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường 9 Luan van định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải có một khuôn khổ thể chế pháp lý và cơ chế quản lý nhà nước tương ứng. Khi mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường thay đổi, vai trò” [Error! Reference source not found. CCHC nhà nước ở Việt Nam về chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước đối với nền kinh tế cũng phải được đổi mới. Trong bộ máy nhà nước, thì trước tiên là nền hành chính phải được cải cách nhằm tạo ra sự thích ứng với nền kinh tế thị trường và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý kinh tế - xã hội.
Xét về góc độ quản lý cho thấy, “quan hệ giữa nền hành chính nhà nước với các lĩnh vực kinh tế - xã hội là quan hệ giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý, nền hành chính nhà nước được tổ chức ra là để quản lý và điều hành xã hội, trong đó có quản lý kinh tế là lĩnh vực trọng yếu nhất trong xã hội. Trong cơ chế thị trường, đối tượng điều chỉnh và quản lý của nền hành chính tăng lên cả về số lượng và chất lượng; nội dung và hình thức quản lý, đa dạng, phức tạp, với nhiều thành phần kinh tế cùng tham gia. Trong cơ chế đó, nền hành chính nhà nước phải đổi mới nội dung và cách thức quản lý. Trong công cuộc đổi mới đất nước, phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, bộ máy hành chính nhà nước chủ yếu thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với nền kinh tế đa chủ thể, đa thành phần thông qua hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng bộ”[Error! Reference source not found.
Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương, khóa VII của Đảng (1995) đã ra Nghị quyết về việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính nhà nước. Đảng chủ trương cải cách một bước nền hành chính nhà nước đồng bộ trên ba nội dung cơ bản: Cải cách thể chế của nền hành chính nhà nước; chấn chỉnh tổ chức bộ máy và quy chế hoạt động của hệ thống hành chính; xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức hành chính. 10 Luan van CCHC là quá trình tác động có chủ định của các cơ quan có thẩm quyền thông qua các biện pháp chính trị, tổ chức, kỹ thuật, chuyên môn hoặc các biện pháp khác để sửa đổi các khâu không hợp lý trong quy trình QLNN trên các lĩnh vực quản lý theo luật định nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả, tinh gọn thủ tục hành chính, tạo môi trường thông thoáng thuận lợi cho hoạt động QLNN phát triển phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc thù ngành, địa phương phục vụ đắc lực nhiệm vụ nâng cao hiệu quả, hiệu lực hơn, đáp ứng yêu cầu quản lý kinh tế - xã hội của một quốc gia. Như vậy, quan điểm của luận văn được hiểu theo nghĩa hẹp.
Thứ ba, thực hiện CCHC nhằm thực hiện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tăng cường hội nhập quốc tế. Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X (2007) Nghị quyết chuyên đề về CCHC trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tăng cường hội nhập quốc tế. Nghị quyết đã xác định rõ mục tiêu, quan điểm, yêu cầu, chủ trương, biện pháp đẩy mạnh CCHC. Nghị quyết tập trung vào việc: Chính phủ tiếp tục ban hành Chương trình CCHC nhà nước giai đoạn 2011 - 2020, tập trung vào xây dựng và hoàn thiện thể chế về tổ chức và hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước; cải cách tổ chức bộ máy hành chính; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính; cải cách chế độ công vụ, công chức và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin”[16].Chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về CCHCđã tạo được những kết quả bước đầu quantrọng, góp phần vào thành tựu chung của đất nước [1, tr.
“CCHCchưa đạt yêu cầu đề ra; thủ tục hành chính còn gây phiền hà cho tổ chức và công dân” [1, tr.