CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm về thủ tục hành chính và cải cách thủ tục hành chính Dưới góc độ luật học, hoạt động Quản lý Nhà nước luôn luôn tuân thủ những quy tắc pháp lý, những quy định cụ thể về trình tự, cách thức khi sử dụng thẩm quyền Nhà nước đối với từng cơ quan để giải quyết công việc, gọi chung là những quy phạm thủ tục; trong đó có thủ tục lập pháp, thủ tục tố tụng tư pháp và thủ tục hành chính. Thủ tục hành chính là quy định của pháp luật về trình tự, thủ tục, cách thức giải quyết công việc của các cơ quan nhà nước với tổ chức và công dân ở các địa phương. Như vậy, thủ tục hành chính là thủ tục của các hoạt động Quản lý hành chính, là những công việc cụ thể được tiến hành theo một trật tự nhất định do nhà nước quy định để giải quyết công việc thuộc chức năng của cơ quan hành chính Nhà nước.
Đó là các thủ tục buộc phải tuân theo của cơ quan hành chính nhà nước trong qúa trình tiến hành các hoạt động quản lý điều hành các công việc nhà nước. Trong quá trình giải quyết các hồ sơ, giấy tờ tại cơ quan nhà nước đều có những thủ tục, thủ tục thường là những trình tự hành chính, quy định của pháp luật trong quản lý hành chính nhà nước và triển khai thực hiện công vụ ở các địa phương. Theo quan điểm khoa học luật hành chính: Thủ tục hành chính là “trình tự kế tiếp nhau theo thứ tự thời gian và không gian trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước” hoặc “Thủ tục hành chính là trình tự thực hiện thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước trong việc giải quyết các công việc của nhà nước và các kiến nghị, yêu cầu của cơ quan, tổ chức, công dân”. Trong pháp luật Việt Nam cũng có những quan niệm khác nhau về thủ tục hành chính: Nghị quyết của Chính phủ số 38 ngày 04/5/1994 về cải cách một bước thủ tục hành chính trong việc giải quyết công việc của công dân và tổ chức - có định nghĩa thủ tục hành chính cơ bản là các thủ tục “tiếp nhận và giải quyết công việc của công dân và tổ chức”.
Nghị định số 63/2010/NĐ-CP ngày 08/6/2010 của Chính 7 luan an phủ về kiểm soát TTHC (được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định số 48/2013/NĐ-CP ngày 14/5/2013 của Chính phủ) định nghĩa về TTHC: “Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức”. - Trình tự thực hiện là các bước tiến hành của các cơ quan, tổ chức, công dân thực hiện thủ tục hành chính trong giải quyết một công việc cụ thể từ thực tiễn. - Hồ sơ là những loại giấy tờ mà người yêu cầu thực hiện thủ tục hành chính cần phải nộp hoặc xuất trình cho công chức chuyên môn của cơ quan nhà nước kiểm tra, đối chiếu để có cơ sở thực hiện công vụ hành chính đã tiếp nhận, trình cấp có thẩm quyền giải quyết. - Yêu cầu, điều kiện là những việc công dân, tổ chức đòi hỏi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết theo một trình tự nhất định.
Từ những phân tích trên, TTHC được hiểu là: các thủ tục nhằm giải quyết một công việc cụ thể trong cơ quan nhà nước liên quan đến cá nhân, tổ chức khi có yêu cầu. TTHC được pháp luật quy định để các cá nhân, tổ chức và mọi công dân phải thực hiện theo đúng trình tự trong hoạt động quản lý nhà nước, qua đó để mọi người thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình, bảo đảm nâng cao hiệu quản lý hành chính nhà nước, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật tại các địa phương. Khái niệm cải cách thủ tục hành chính - Cải cách là định hướng có hệ thống mục đích rõ ràng, phát triển tốt hơn ban đầu. - CCHC, theo đó, được hiểu là những thay đổi có tính hệ thống, lâu dài và có mục đích nhằm làm cho hệ thống hành chính nhà nước hoạt động tốt hơn, thực hiện tốt hơn các chức năng, nhiệm vụ Quản lý xã hội của mình.
Đó là một trong những nội dung quan trọng của khoa học hành chính, có ý nghĩa không chỉ về mặt lý luận mà còn mang tính thực tiễn cao. 8 luan an Cải cách hành chính nhà nước là quá trình của công cuộc đổi mới, xây dựng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam, từng bước nâng cao chất lượng phục vụ hành chính, đáp ứng được yêu cầu nguyện vọng của mọi tầng lớp nhân dân. CCTTHC là một trong những nội dung quan trọng của nền hành chính mỗi quốc gia trên cơ sở của phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ chế hành chính, áp dụng khoa học kỹ thuật trong quản lý hành chính nhà nước. Tóm lại, theo nghĩa rộng CCTTHC có thể hiểu là một quá trình thay đổi cơ TTHC và tất cả các hoạt động có ý thức của bộ máy Nhà nước nhằm đạt được sự hợp tác giữa các bộ phận và các cá nhân vì mục đích chung của cộng đồng và các sản phẩm phục vụ nhân dân thông qua các phương thức tổ chức và thực hiện quyền lực.
Theo nghĩa hẹp, CCTTHC là việc nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và thực thi công vụ hành chính nhà nước trong thực tiễn. Chương trình tổng thể CCHC nhà nước giai đoạn 2011-2020: cải cách thể chế, CCTTHC cải cách tổ chức bộ máy Nhà nước; xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; cải cách tài chính công và hiện đại hóa nền hành chính [Nghị quyết 30c/NQ-CP ngày 08/11/2011 của Chính phủ] Trên cơ sở, Quyết định số 53/QĐ-BCĐCCHC ngày 13/02/2018 của Ban chỉ đạo CCHC của Chính phủ về việc ban hành kế hoạch hoạt động năm 2018 của Ban chỉ đạo cải cách hành chính của Chính phủ, có thể hiểu CCTTHC như sau: CCTTHC là thay đổi có kế hoạch, được xác định trên cơ sở thẩm quyền của các cơ quan nhà nước. Qua đó nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân, nâng cao tinh thần trách nhiệm cho đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn hiện nay. Chủ thể thực hiện cải cách thủ tục hành chính Mỗi một quy định TTHC đều có sự hiện hữu của hai nhóm chủ thể: cơ quan có thẩm quyền giải quyết và cá nhân, tổ chức tham gia.
Chủ thể thực hiện CCTTHC là chủ thể sử dụng quyền lực nhà nước, nhân danh Nhà nước tiến hành các thủ tục hành chính, bao gồm các cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước, tổ chức xã hội, cá nhân được Nhà nước trao quyền quản lý trong trường hợp cụ thể. 9 luan an Chủ thể thực hiện CCTTHC bao gồm các cơ quan, cán bộ, công chức được giao nhiệm vụ theo luật định. Chủ thể tham gia thủ tục bao gồm các cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước, các tổ chức và cá nhân tham gia trong hoạt động hành chính nhà nước, yêu cầu những nội dung công việc cần giải quyết hoặc phối hợp triển khai thực hiện trong các cơ quan hành chính. Việc phân chia chủ thể CCTTHC thành hai nhóm nói trên chỉ có tính chất tương đối.
Có nhiều chủ thể tuỳ vào từng trường hợp mà chủ thể đó là chủ thể thực hiện hay chủ thể tham gia thủ tục. Cơ quan hành chính nhà nước là cơ quan có chức năng quản lý hành chính nhà nước nên trong hầu hết các hoạt động của mình nhân danh quyền lực nhà nước thực hiện hoạt động quản lý. Những hoạt động này được thực hiện theo TTHC. Khi đó cơ quan hành chính nhà nước là chủ thể thực hiện cải cách thủ tục hành chính.
Các chủ thể này thực hiện nhiều thủ tục hành chính khác nhau, chẳng hạn, khi là cơ quan ban hành văn bản quy phạm pháp luật thực hiện thủ tục han hành văn bản quy phạm pháp luật để thiết lập trật tự quản lí trong các lĩnh vực xã hội; khi là cơ quan thanh tra, kiểm tra thực hiện thủ tục thanh tra kiểm tra được phát hiện nhanh chóng, xử lí kịp thời các vi phạm pháp luật loại trừ nguyên nhân dẫn đến vi phạm pháp luật; khi là chủ thể có quyền giải quvết các công việc cụ thể trong quản lí hành chính nhà nước tham gia các thủ tục cụ thể được hoàn thiện bộ máy nhà nước, tạo điều kiện cho việc thực hiện cũng như bảo vệ hữu hiệu quyền, nghĩa vụ và lợi ích của cá nhân, tổ chức (thành lập, sáp nhập, giải thể các cơ quan, đơn vị thuộc quyền, tuyển dụng, sử dụng, khen thưởng, kỉ luật cán bộ, công chức, cấp phép, giải quyết khiếu nại. Trong nhiều trường hợp, những CCTTHC này được các cán bộ, công chức trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước trực tiếp thực hiện. Các cán bộ, công chức khi đó là chủ thể thực hiện CCTTHC. Khả năng trở thành chủ thể thực hiện CCTTHC của cơ quan, cán bộ, công chức trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước phụ thuộc vào thẩm quyền do pháp luật quy định.
Do vậy, cải cách thủ tục 10 luan an hành chính gắn liền với việc cải cách bộ máy hành chính, tiến hành phân cấp quản lý phù hợp với năng lực của từng cấp và nhu cầu quản lý thực liễn. Cơ quan hành chính nhà nước, cán bộ, công chức của cơ quan hành chính nhà nước cũng là chủ thể tham gia CCTTHC. Chẳng hạn, là chủ thể tham gia thủ tục thanh tra; kiểm tra khi là đối tượng thanh tra, kiểm tra; là chủ thể tham gia thủ tục khiếu nại khi hành vi hành chính, quyết định hành chính của họ bị cơ quan, tổ chức, cá nhân khiếu nại lên cấp trên. Cơ quan quyền lực nhà nước, toà án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân mặc dù không có chức năng quản lý hành chính nhà nước nhưng để hoạt động một cách bình thường các cơ quan đó phải tiến hành nhiều hoạt động quản lý nội bộ.
Các hoạt động này tuân theo thủ tục hành chính trong đó cơ quan quyền lực nhà nước, toà án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân và cán hộ, công chức trong các cơ quan đó là chủ thể thực hiện CCTTHC. Ngoài ra, các cơ quan đó còn có quyền quản lý hành chính nhà nước trong trường hợp cụ thể do pháp luật quy định và khi đó đương nhiên là chủ thể thực hiện CCTTHC.