phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận án gồm 4 chương, 09 tiết. 5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC BÀN VỀ Y ĐỨC VÀ Y ĐỨC NGƢỜI THẦY THUỐC QUÂN ĐỘI 1. Những công trình khoa học tiêu biểu bàn về y đức Vấn đề y đức và nâng cao y đức cho người thầy thuốc là vấn đề phức tạp.
Đến nay đã có nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước bàn về vấn đề này. Theo phạm vi nghiên cứu đã xác định, tác giả luận án chỉ tổng quan một số công trình được coi là tiêu biểu và liên quan trực tiếp đến đề tài. Ở nước ngoài, một số công trình khoa học đã nghiên cứu vấn đề này dưới các góc độ tiếp cận khác nhau. Cụ thể là: Các công trình nghiên cứu về những nguyên tắc của đạo đức y khoa: Cuốn sách “A case - book of medical ethics” của các tác giả Torrence F.
Ackerman, Cason Strong [112]. Cuốn sách đã chỉ ra những nguyên tắc đạo đức trong thực hành y học và “cung cấp một cái nhìn thực tế về những vấn đề trọng tâm liên quan đến đạo đức y học lâm sàng” [112, tr. Từ việc phân tích nhiều trường hợp cụ thể trên lâm sàng, các tác giả đã tổng hợp, đánh giá được những tình huống đạo đức điển hình thường gặp ở người bác sĩ trong quá trình điều trị. Trên cơ sở đó, giúp bác sĩ đưa ra các quyết định đạo đức đúng đắn để điều trị một trường hợp lâm sàng cụ thể trong tương lai.
Các cuốn sách: “Principles of health care ethics” của Raanan Gillon [110]; và “Ethics, principles of clinical medicine” của John Rees P. [108] đã khẳng định: Nghề Y từ lâu đã chấp thuận một số những tuyên bố về đạo đức được hình thành và phát triển chủ yếu vì lợi ích của người bệnh. Là thành viên của nghề này, người thầy thuốc phải nhận thức được trách nhiệm trước tiên và trên hết của mình đối với bệnh nhân, xã hội, 6 đồng nghiệp và chính bản thân mình. Các nguyên lý đạo đức y khoa không phải những điều luật, mà là các tiêu chuẩn về đạo đức định hướng hành vi, phong cách ứng xử và chuẩn mực đạo đức của người thầy thuốc chân chính.
Các công trình nghiên cứu về vấn đề giao tiếp giữa bác sĩ với người bệnh: Điển hình như những cuốn: “Doctor - patient communication”, Clinical Method của Elan Preston M [107]; hay “The doctor - patient relationship” Clinical Method của Pauline A. Các công trình này đã chỉ ra tầm quan trọng trong giao tiếp giữa bác sĩ với người bệnh và khẳng định: “Hiệu quả giao tiếp này là chức năng trung tâm của y học lâm sàng” [107, tr. Hầu hết các thông tin chẩn đoán cần thiết đều phát sinh trong quá trình giao tiếp giữa bác sĩ và người bệnh. Các công trình khoa học trên cũng chỉ ra nền tảng của quan hệ bác sĩ và người bệnh dựa trên nghĩa vụ của người bác sĩ chịu sự ủy thác luân lý của người bệnh.
Nghĩa vụ này được xây dựng trên nền tảng các đức hạnh cơ bản: tính quên mình, sự hy sinh, lòng vị tha và tính chính trực. Khi có xung đột giữa các nguyên tắc đạo đức, người bác sĩ cần vận dụng phân tích y đức bằng các phương pháp luận là tính rõ ràng; nhất quán; liên kết; áp dụng và đầy đủ. Trong sách chuyên khảo “The ethics of medical research on humans” của tác giả Claire Foster [106] đã trình bày những khía cạnh đạo đức trong nghiên cứu y học. Tác giả đã chỉ ra rằng, khoa học sức khoẻ ngày càng phát triển và một trong những nguyên nhân của sự phát triển đó phải kể đến vai trò của các nghiên cứu.
Mục đích của các nghiên cứu sức khoẻ có sự tham gia của đối tượng nghiên cứu là con người, nhằm cải thiện sức khoẻ cho chính con người. Để đạt được mục đích đó đòi hỏi kết quả của các nghiên cứu phải chính xác. Vì vậy, lý tưởng nhất là các nghiên cứu phải được tiến hành trên chính con người, trên một nhóm người, có như thế mới xác định đúng giá trị và hiệu quả của thử nghiệm trước khi đưa ra áp dụng rộng rãi. Nhưng vì còn là nghiên cứu, nên đôi khi có những hậu quả, nguy cơ cho sức khoẻ của đối 7 tượng mà người nghiên cứu chưa lường hết được.
Bất cứ đề tài nghiên cứu khoa học nào cũng phải tôn trọng các nguyên tắc: tính khoa học, tính pháp lý, tính thực tiễn, v. và bảo đảm các quy định về mặt đạo đức là điều tối cần thiết cho mọi nghiên cứu khoa học trên con người. Sự thể hiện của đạo đức trong nghiên cứu y học không chỉ là tính nhân đạo, mà biểu hiện cả tính khoa học, tính pháp lý và giá trị thực tiễn của nghiên cứu. Ở Việt Nam, từ trước đến nay vấn đề y đức thực sự đã thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả, họ đã nghiên cứu vấn đề này dưới nhiều khía cạnh khác nhau như: Trong cuốn chuyên khảo “Phát triển sự nghiệp y tế ở nước ta trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Đỗ Nguyên Phương [79] đã phân tích khái quát những vấn đề chung về y đức, y đạo.
Tác giả nhấn mạnh: “Ở phương Đông hay phương Tây thì y đức đều có những điểm chung, đó là tinh thần thái độ phục vụ, hành vi đối xử, bổn phận của người thầy thuốc đối với bệnh nhân và những quy tắc xử sự đối với thầy, cũng như đối với người ngoài nghề” [79, tr. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra những yêu cầu cấp bách phải nâng cao y đức của người thầy thuốc trong giai đoạn hiện nay. Trong cuốn “Một số vấn đề xây dựng ngành Y tế phát triển ở Việt Nam” [81] cũng của tác giả Đỗ Nguyên Phương đã dành một phần nội dung để làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về y tế và đạo đức của người thầy thuốc Việt Nam. Tại đây còn giới thiệu về thân thế, sự nghiệp của các Giáo sư như: Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Hồ Đắc Di, Hoàng Đình Cầu, v.
Họ là những “người thầy thuốc làm rạng rỡ cho nền y học Việt Nam” [81, tr. Để xây dựng ngành Y tế phát triển ở Việt Nam hiện nay, theo tác giả phải thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Song, trước mắt toàn ngành cần mở rộng những đợt sinh hoạt chính trị rộng rãi để quán triệt và tổ chức thực hiện tốt 12 điều quy định về y đức, đây là yếu tố nền tảng thúc đẩy nền y tế XHCN ngày càng phát triển, góp phần to lớn vào việc xây dựng nguồn lực con người cho đất nước. 8 Tác phẩm “Nguồn gốc của y đức, sự đóng góp của nền y học và văn hóa Việt Nam” của tác giả Ngô Gia Hy [40].
Trên cơ sở tổng kết lịch sử hình thành y đức trên thế giới, tác giả khẳng định: Dù thời xưa hay thời nay, ở phương Đông hay phương Tây, qua các lời thề và di huấn, y đức cũng có những tính chất chung, nên các thầy thuốc ở bất cứ đâu đều có bổn phận như nhau, đó là: bổn phận với đồng nghiệp, với khoa học, với bệnh nhân, với bậc thầy, với học trò, với tập thể và với xã hội. Đây là những nghĩa vụ, chuẩn mực y đức cơ bản mà người thầy thuốc cần phải có trong quá trình hoạt động chuyên môn. Cuốn sách “Y đức và đức sinh học, nguồn gốc và phát triển” của tác giả Ngô Gia Hy [41] đã mô tả một cách khá đầy đủ vấn đề y đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, đồng thời cũng chỉ ra những nội dung mới của y đức nảy sinh khi y học có bước phát triển mới. Tại đây, tác giả còn đưa ra những suy nghĩ về bảo hiểm y tế với tư cách là đòn bẩy dự phòng và xóa bỏ tiêu cực trong khám, chữa bệnh, đồng thời chỉ ra nhiều khó khăn về mặt tâm lý - xã hội của người thầy thuốc khi thực hiện y đức thời hiện đại.
Cuốn sách “Quản lý bệnh viện” [93] do tác giả Lê Ngọc Trọng làm chủ biên đã dành riêng một chuyên mục để viết về y đức. Theo tác giả, “Người hành nghề y đòi hỏi phải có những phẩm chất đặc biệt, được thể hiện ở tinh thần trách nhiệm cao, tận tụy phục vụ, hết lòng thương yêu chăm sóc người bệnh” [93, tr. Tác giả đã phân tích những thách thức mới mà y đức nước ta đang phải đương đầu. Ông cho rằng, “Thách thức lớn nhất, nóng bỏng nhất là đòi hỏi nâng cao y đức trước nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường.
Hiện tượng phí ngầm xuất hiện là một tồn tại nhức nhối và đang làm xói mòn lương tâm, đạo đức không ít người hành nghề y” [93, tr. Tác giả nhấn mạnh: “Nâng cao y đức là bổn phận của mỗi người hành nghề y, là trách nhiệm của tập thể, là sự quan tâm của toàn xã hội” [93, tr. 9 Cuốn sách “Một số sự kiện hàng ngày ở bệnh viện” của tác giả Nguyễn Văn Lê [44] giới thiệu một số sự kiện về văn hóa trong giao tiếp, ứng xử giữa người với người trong bệnh viện. Đồng thời, tác giả nhấn mạnh đến các mối quan hệ cơ bản như giao tiếp ứng xử giữa thầy thuốc với bệnh nhân; giữa thầy thuốc với thân nhân người bệnh; giữa thầy thuốc với thầy thuốc; giữa thầy thuốc với sinh viên, v.
Những quan hệ đó được biểu hiện qua các sự kiện có thật và hết sức sinh động ở các bệnh viện trong thành phố Hồ Chí Minh. Với nội dung thiết thực như vậy, cuốn sách trên đã trở thành tài liệu tham khảo quý góp phần “phục vụ việc giáo dục y đức cho các thầy thuốc trẻ và phục vụ đông đảo bạn đọc” [44, tr. Chuyên luận “Đại danh y Lãn Ông và cơ sở tư tưởng của nghề làm thuốc” của tác giả Trần Văn Thụy [87] trình bày một cách có hệ thống những tư tưởng y đức của Hải Thượng Lãn Ông. Xuất phát từ quan niệm nghề y là nhân thuật, gồm hai yếu tố khoa học và lòng vị tha gắn bó mật thiết với nhau, ông cho rằng người làm nghề y phải có kiến thức đầy đủ và đức hạnh trọn vẹn.
Cuốn sách cũng trình bày hệ thống y đức theo tư tưởng của ông gồm 8 tội cần tránh và 9 điều Y huấn cách ngôn để răn dạy học trò của mình trong quá trình hành nghề.