Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ XÃ THANH AN, HUYỆN HỚN QUẢN, TỈNH BÌNH PHƯỚC TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Quan hệ của hệ thống chính trị cấp cơ sở với xây dựng nông thôn mới 1. Hệ thống chính trị và hệ thống chính trị cấp cơ sở ở nông thôn 1. Hệ thống chính trị Trong chính trị học phương Tây thì thuật ngữ HTCT đã được sử dụng từ lâu.
Tuy nhiên, đối với các nước xã hội chủ nghĩa, thuật ngữ HTCT được dùng lần đầu trong Văn kiện Đại hội lần thứ 25 Đảng Cộng sản Liên Xô và được trình bày đầy đủ trong các văn kiện Đại hội lần thứ 27 của Đảng Cộng sản Liên Xô. Tại Việt Nam thuật ngữ HTCT được chính thức sử dụng từ Nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VI (3-1989). Theo góc nhìn của khoa học chính trị, HTCT với tư cách là kết cấu để thực thi quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền. Trong các nước phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa, giai cấp công nhân và nhân dân lao động là chủ thể của quyền lực chính trị, tổ chức và quản lý xã hội, quyết định nội dung hoạt động của HTCT.
Có thể khái quát: HTCT là một chỉnh thể các tổ chức chính trị hợp pháp trong xã hội, bao gồm các đảng chính trị, nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội được xây dựng trên các quyền, chuẩn mực xã hội, có sự liên kết với nhau và phân bố theo một kết cấu chức năng-tổ chức nhất định nhằm thực thi quyền lực chính trị trong đời sống xã hội. Khác với HTCT ở các nước tư bản chủ nghĩa, HTCT ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây và HTCT ở Việt Nam hiện nay, ngoài nhà nước và các chính đảng còn có một số tổ chức chính trị - xã hội. HTCT ở nước ta hiện nay bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, đặc biệt là MTTQ Việt Nam và 05 đoàn thể chính trị - xã hội: 9 Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Mình, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam. Đặc điểm của HTCT ở Việt Nam hiện nay là tính nhất nguyên chính trị.
Điều này được thể hiện ở các phương diện: Không có chính đảng đối lập. Chế độ chính trị ở Việt Nam là thể chế chính trị một đảng duy nhất cầm quyền. Nhất nguyên về tổ chức (các thành phần thuộc HTCT đều do Đảng Cộng sản lãnh đạo; Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội không độc lập với Đảng và Nhà nước…HTCT ở Việt Nam gắn liền với vai trò tổ chức và lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Mỗi tổ chức thành viên của HTCT đều do Đảng Cộng sản Việt Nam sáng lập vừa đóng vai trò là hình thức tổ chức quyền lực của nhân dân (Nhà nước), tổ chức tập hợp, đoàn kết quần chúng, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của quần chúng (MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội), vừa là tổ chức mà qua đó Đảng Cộng sản thực hiện sự lãnh đạo chính trị đối với xã hội.
Nhất nguyên về tư tưởng: Tính nhất nguyên chính trị của HTCT được thể hiện ở tính nhất nguyên tư tưởng. Toàn bộ HTCT đều được tổ chức và hoạt động trên nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Tính thống nhất. HTCT ở Việt Nam bao gồm nhiều tổ chức có tính chất, vị trí, vai trò, chức năng khác nhau nhưng có quan hệ chặt chẽ, gắn bó với nhau, tạo thành một thể thống nhất.
Sự thống nhất của các thành viên đa dạng, phong phú về tổ chức, phương thức hoạt động trong HTCT đã tạo điều kiện để phát huy sức mạnh tổng hợp và tạo ra sự cộng hưởng sức mạnh trong toàn bộ hệ thống. Tính thống nhất của HTCT được xác định bởi các yếu tố: 1) Sự lãnh đạo thống nhất của một đảng duy nhất cầm quyền là Đảng Cộng sản Việt Nam; 2) Sự thống nhất về mục tiêu chính trị của toàn bộ hệ thống là xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam với nội dung: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; 3) Sự thống nhất ở nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động là tập trung dân chủ; 4) Sự thống nhất của hệ thống tổ chức ở từng cấp, từ Trung ương đến địa phương, với các bộ phận hợp thành. Gắn bó mật thiết với nhân dân, chịu sự kiểm tra, giám sát của nhân dân. Đây là đặc điểm có tính nguyên tắc của HTCT ở Việt Nam.
Đặc điểm này khẳng định 10 HTCT Việt Nam không chỉ gắn với chính trị, quyền lực chính trị, mà còn gắn với xã hội. Trong HTCT, có các tồ chức chính trị (như Đảng, Nhà nước), các tổ chức vừa có tính chính trị, vừa có tính xã hội (như MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội khác). Do vậy, HTCT không đứng trên xã hội, tách khỏi xã hội (như những lực lượng chính trị áp bức xã hội trong các xã hội có bóc lột), mà là một bộ phận của xã hội, gắn bó với xã hội. Cầu nối quan trọng giữa HTCT với xã hội chính là MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội.
Sự gắn bó mật thiết giữa HTCT với nhân dân được thể hiện trên các yếu tố: quy luật tồn tại của Đảng, là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng cầm quyền; Nhà nước là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội là hình thức tập hợp, tổ chức của chính các tầng lớp nhân dân; HTCT là trường học dân chủ của nhân dân. Mỗi tổ chức trong HTCT là phương thức thực hiện quyền làm chủ của nhân dân. Sự kết hợp giữa tính giai cấp và tính dân tộc của HTCT. Đặc điểm nổi bật của HTCT ở Việt Nam là HTCT đại diện cho nhiều giai cấp, tầng lớp nhân dân.
Các giai cấp, tầng lớp nhân dân được đại diện bởi các tổ chức thành viên trong HTCT, đều thừa nhận vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân. Do vậy, HTCT ở nước ta mang bản chất giai cấp công nhân và tính dân tộc sâu sắc. Sự kết hợp giữa tính giai cấp và tính dân tộc được khẳng định trong bản chất của từng tổ chức thuộc HTCT. Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam.
Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội đã gắn kết vấn đề dân tộc với vấn đề giai cấp, tạo nên sức mạnh tổng hợp của HTCT. Đồng thời, sự phân biệt giữa dân tộc và giai cấp mang tính tương đối, không có ranh giới rõ ràng. Hệ thống chính trị cơ sở ở nông thôn HTCT cấp cơ sở ở nông thôn là tổng thể gồm: Đảng bộ cơ sở, chính quyền, các TCCT-XH hoạt động trong một cơ chế nhất định nhằm thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và phát huy quyền làm của nhân dân ở cấp cơ sở thuộc khu vực nông thôn.
11 Như vậy, HTCT cấp cơ sở ở nông thôn bao gồm các tổ chức: Đảng, chính quyền, MTTQ và các đoàn thể chính trị - xã hội hoạt động trên địa bàn xã. Ngoài những đặc điểm chung của HTCT cả nước, HTCT cơ sở ở nông thôn Việt Nam còn có các đặc điểm riêng: Thứ nhất, HTCT cơ sở ở nông thôn là cấp gắn với cộng đồng dân cư. Do vậy, tổ chức và hoạt động mang tính tự quản cao. Tính chất vừa quản lý, vừa tự quản ở cơ sở thể hiện mối quan hệ giữa xã với thôn.
Thứ hai, cơ sở ở nông thôn là nơi triển khai thực hiện đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước đến với dân, là nơi đánh giá để điều chỉnh chủ trương, chính sách. Đồng thời, cơ sở cũng là cấp gần nhất với thực tiễn và trực tiếp nhất với cuộc sống của dân, nơi hiểu biết rõ nhất những tâm tư, nguyện vọng của nhân dân. Không những vậy, còn là nơi đánh giá về đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước có đi vào cuộc sống hay không để kịp thời điều chỉnh cho phù hợp với nguyện vọng của nhân dân. Thứ ba, HTCT cơ sở ở nông thôn là cấp có bộ máy đơn giản nhất, có đội ngũ cán bộ biến động nhất, ít chuyên nghiệp nhất.
Đặc điểm này bị chi phối là do cơ chế một thời gian dài cán bộ HTCT ở cơ sở không được xem là là công chức nhà nước và cũng như hiện nay mới công chức hóa được một phần, chế độ, chính sách còn bất cập nên họ không yên tâm công tác, không thu hút được người có trình độ chuyên môn cao. Phần lớn cán bộ đều trưởng thành từ thực tiễn nên chưa được đào tạo bài bản, hơn nữa tâm lý ngại học tập do thu nhập không đáp ứng, công việc không ổn định. Thứ tư, HTCT cơ sở ở nông thôn là cấp đầu tiên đối mặt với những yêu cầu bức xúc của dân chúng, những mâu thuẫn nảy sinh trong đời sống. Đời sống xã hội ở cơ sở rất nhiều phức tạp, hàng ngày phải giải quyết những mâu thuần phát sinh, những yêu cầu bức xúc của nhân dân.
Do vậy, yêu cầu đặt ra là đội ngũ cán bộ ở cơ sở ở nông thôn phải sát dân, có tâm huyết, trách nhiệm với nhân dân, chăm lo mọi quyền lợi của nhân dân. Thứ năm, HTCT cơ sở ở nông thôn là cấp mà quan hệ dòng họ, văn hóa làng, xã có thể tác động mạnh nhất. HTCT cơ sở mà ở đó mối quan hệ trong cộng đồng 12 dân cư bị chi phối bởi những yếu tố văn hóa làng, xã, dòng tộc có ảnh hưởng đến nội bộ tổ chức và hiệu quả hoạt động của HTCT. Trong quan hệ với dân, cán bộ cơ sở dễ bị chi phối, ràng buộc bởi những yếu tố đó.
Do đó, cần phải hết sức chú ý khắc phục tư tưởng dòng tộc, cục bộ địa phương lợi dụng chức quyền theo kiểu “một nguời làm quan, cả họ được nhờ”.