Nâng Cao Tỷ Lệ Áp Dụng C/O Hưởng Ưu Đãi Thuế Quan Theo Các Hiệp Định Thương Mại Của Việt Nam

Việt Nam đã tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do (FTA), mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. 84 trang · Học viện Ngân hàng · 2022.

• Tác giả: Đặng Thị Dịu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Thị Hoàng Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Kinh doanh quốc tế
• Đề tài: Nâng Cao Tỷ Lệ Áp Dụng C/O Hưởng Ưu Đãi Thuế Quan Từ Hiệp Định Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH, BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ C/O HƯỞNG ƯU ĐÃI THUẾ QUAN TỪ CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO
• 1.1. Lý luận chung về quy tắc xuất xứ
• 1.1.1. Khái niệm quy tắc xuất xứ
• 1.1.2. Các loại quy tắc xuất xứ
• 1.1.3. Các tiêu chí xuất xứ
• 1.1.4. Quy tắc xuất xứ trong một số Hiệp định thương mại tự do
• 1.1.4.1. Hiệp định RCEP
• 1.1.4.2. Hiệp định EVFTA
• 1.1.4.3. Hiệp định CPTPP
• 1.2. Tổng quan về Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O)
• 1.2.1. Tìm hiểu chung về C/O
• 1.2.1.1. Định nghĩa về C/O (Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa)
• 1.2.1.2. Mục đích của việc cấp C/O
• 1.2.2. Đặc điểm của C/O
• 1.2.3. Những ưu đãi đặc biệt của giấy chứng nhận xuất xứ C/O đối với các chủ thể
• 1.2.4. Trình tự các bước xin cấp C/O
• 1.2.5. Thời hạn cấp C/O
• 1.3. Sử dụng C/O hưởng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do
• 1.3.1. Khái quát chung về Hiệp định thương mại tự do
• 1.3.2. Các hiệp định thương mại tự do Việt Nam tham gia
• 1.3.3. Ưu đãi thuế quan trong một số Hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam tham gia
• 1.3.3.1. Hiệp định EVFTA
• 1.3.3.2. Hiệp định CPTPP
• 1.3.4. Cách sử dụng C/O hưởng ưu đãi thuế quan
• 1.4. Các nhân tố tác động đến tỷ lệ áp dụng C/O hưởng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do
• 1.4.1. Về phía Chính phủ
• 1.4.2. Về phía các Doanh nghiệp Xuất nhập khẩu
• 1.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. THỰC TRẠNG TỶ LỆ SỬ DỤNG C/O ƯU ĐÃI THEO CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Cơ chế cơ quan nhà nước cấp C/O
• 2.1.1. Cơ quan có thẩm quyền cấp C/O
• 2.1.2. Tình hình tận dụng C/O ưu đãi theo các FTA trọng yếu của Việt Nam giai đoạn 2016-2021
• 2.1.2.1. Tỷ lệ sử dụng ưu đãi theo các mẫu C/O
• 2.1.2.2. Tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi theo cơ cấu mặt hàng
• 2.2. Cơ chế tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa
• 2.2.1. Thị trường ASEAN
• 2.2.2. Thị trường EU
• 2.2.3. Thị trường các nước CPTPP
• 2.2.4. Đánh giá cơ chế tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa
• 2.2.5. Thực trạng áp dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa tại Việt Nam
• 2.3. Đánh giá chung về tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi hưởng thuế quan tại Việt Nam
• 2.3.1. Kết quả đạt được
• 2.3.2. Nguyên nhân chủ quan
• 2.3.3. Nguyên nhân khách quan
• 2.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. GIẢI PHÁP NÂNG CAO TỶ LỆ ÁP DỤNG C/O ƯU ĐÃI THEO CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO
• 3.1. Xu hướng ký kết các FTA của Việt Nam
• 3.2. Xu hướng về ưu đãi thuế quan trong các FTA
• 3.3. Giải pháp nâng cao tỉ lệ áp dụng C/O hưởng ưu đãi thuế quan theo các FTA tại Việt Nam
• 3.3.1. Đẩy mạnh phương hướng áp dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa tại thị trường Việt Nam
• 3.3.2. Nâng cao hiểu biết về các quy tắc xuất xứ trong các Hiệp định thương mại tự do của doanh nghiệp
• 3.4. Một số khuyến nghị
• 3.4.1. Đối với cơ quan có thẩm quyền
• 3.4.2. Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tỷ Lệ Áp Dụng C O Hưởng Ưu Đãi Thuế Quan

Việt Nam đã tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do (FTA), mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, tỷ lệ áp dụng C/O (Chứng nhận xuất xứ) để hưởng ưu đãi thuế quan vẫn còn thấp. Việc hiểu rõ về C/O và các quy tắc xuất xứ là rất quan trọng để tối ưu hóa lợi ích từ các FTA.

1.1. Khái Niệm C O và Vai Trò Của Nó Trong Xuất Nhập Khẩu

C/O là giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa, chứng minh nguồn gốc sản phẩm. Nó giúp doanh nghiệp được hưởng ưu đãi thuế quan từ các FTA, giảm chi phí và tăng khả năng cạnh tranh.

1.2. Lợi Ích Từ Việc Sử Dụng C O Trong Giao Thương Quốc Tế

Sử dụng C/O giúp doanh nghiệp giảm thuế nhập khẩu, từ đó tiết kiệm chi phí. Điều này không chỉ giúp tăng lợi nhuận mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng thị trường.

II. Thách Thức Trong Việc Tăng Tỷ Lệ Áp Dụng C O Hưởng Ưu Đãi Thuế Quan

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng tỷ lệ áp dụng C/O vẫn chưa cao. Các doanh nghiệp gặp phải nhiều thách thức trong việc hiểu và thực hiện các quy tắc xuất xứ. Điều này cần được giải quyết để tối ưu hóa lợi ích từ các FTA.

2.1. Thiếu Hiểu Biết Về Quy Tắc Xuất Xứ

Nhiều doanh nghiệp chưa nắm rõ các quy tắc xuất xứ, dẫn đến việc không tận dụng được ưu đãi thuế quan. Việc đào tạo và cung cấp thông tin là cần thiết.

2.2. Quy Trình Xin C O Phức Tạp

Quy trình xin cấp C/O còn nhiều thủ tục phức tạp, gây khó khăn cho doanh nghiệp. Cần có sự cải cách để đơn giản hóa quy trình này.

III. Phương Pháp Nâng Cao Tỷ Lệ Áp Dụng C O Hưởng Ưu Đãi Thuế Quan

Để nâng cao tỷ lệ áp dụng C/O, cần có các phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải thiện quy trình và tăng cường đào tạo cho doanh nghiệp là rất quan trọng.

3.1. Đẩy Mạnh Đào Tạo Về Quy Tắc Xuất Xứ

Cần tổ chức các khóa đào tạo cho doanh nghiệp về quy tắc xuất xứ và lợi ích của C/O. Điều này giúp nâng cao nhận thức và khả năng áp dụng.

3.2. Cải Cách Quy Trình Cấp C O

Cần đơn giản hóa quy trình cấp C/O, giảm thiểu thủ tục hành chính để doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận và sử dụng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của C O Trong Xuất Nhập Khẩu

Việc áp dụng C/O trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp đã tận dụng được ưu đãi thuế quan từ các FTA, giúp tăng trưởng doanh thu.

4.1. Kết Quả Từ Việc Sử Dụng C O

Nhiều doanh nghiệp đã ghi nhận sự tăng trưởng doanh thu nhờ vào việc sử dụng C/O. Điều này cho thấy tầm quan trọng của C/O trong chiến lược kinh doanh.

4.2. Các Mô Hình Thành Công Trong Ứng Dụng C O

Một số doanh nghiệp đã áp dụng thành công C/O, từ đó tạo ra mô hình kinh doanh hiệu quả. Họ có thể chia sẻ kinh nghiệm và bài học cho các doanh nghiệp khác.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của C O Trong Xuất Nhập Khẩu Việt Nam

Tương lai của C/O trong xuất nhập khẩu Việt Nam rất hứa hẹn. Với sự gia tăng các FTA, việc áp dụng C/O sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn. Doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt cơ hội này.

5.1. Xu Hướng Tăng Cường Sử Dụng C O

Dự báo rằng tỷ lệ sử dụng C/O sẽ tăng trong thời gian tới nhờ vào sự phát triển của các FTA và chính sách hỗ trợ từ chính phủ.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Doanh Nghiệp

Doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu và áp dụng C/O để tận dụng tối đa các ưu đãi thuế quan. Việc này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, Việt Nam đã tích cực đàm phán và tham gia nhiều Hiệp định Thương mại Tự do (FTA). Theo thống kê của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), tính đến tháng 1 năm 2022, Việt Nam đã có 16 FTA chính thức có hiệu lực. Việc tham gia các hiệp định này tạo điều kiện cho hàng hóa xuất khẩu được cắt giảm hoặc xóa bỏ hàng rào thuế quan và phi thuế quan. Tuy nhiên, việc thụ hưởng các mức thuế suất ưu đãi không diễn ra tự động mà đòi hỏi hàng hóa phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về quy tắc xuất xứ (QTXX) và được cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) tương ứng. Trong bối cảnh áp lực chi phí sản xuất và cạnh tranh quốc tế gia tăng, việc tận dụng C/O ưu đãi là phương thức trực tiếp giúp doanh nghiệp xuất nhập khẩu giảm chi phí thuế quan, nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Mặc dù kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tăng trưởng liên tục, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan thông qua C/O nhìn chung vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, thường không vượt quá mức trung bình 40% của thế giới. Nhằm giải quyết vấn đề này, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Thị Dịu (chuyên ngành Kinh doanh quốc tế, Học viện Ngân hàng) hướng tới các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể:

• Mục tiêu tổng quát: Đề xuất các biện pháp để doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam cắt giảm chi phí thuế quan thông qua việc nâng cao tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi từ các FTA.

• Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Đưa ra cơ sở lý thuyết về xuất xứ hàng hóa, Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) và các nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi.
  2. Nghiên cứu thực trạng doanh nghiệp Việt Nam tận dụng ưu đãi xuất xứ thông qua tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi hoặc cơ chế tự chứng nhận xuất xứ (TCNXX) hàng hóa; phân tích, đánh giá nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó và đề xuất các giải pháp nâng cao tỷ lệ này.

• Đối tượng nghiên cứu: Tỷ lệ áp dụng C/O ưu đãi theo các hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam đã tham gia ký kết.

• Phạm vi nghiên cứu:

  • Về không gian: Hoạt động sử dụng C/O ưu đãi của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam trong khuôn khổ các FTA đang thực thi.
  • Về thời gian: Phân tích chuỗi số liệu thống kê giai đoạn 2016–2021 do Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) và Tổng cục Hải quan công bố, đồng thời đối chiếu xu hướng giai đoạn 2011–2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên các định chế pháp lý quốc tế và văn bản pháp luật hiện hành của Việt Nam:

• Khung pháp lý và khái niệm:

  • Công ước Kyoto sửa đổi năm 1999 (Phụ lục chuyên đề K): Định nghĩa xuất xứ hàng hóa là nước tại đó hàng hóa được chế biến hoặc sản xuất phù hợp với tiêu chuẩn áp dụng trong biểu thuế hải quan. Phụ lục này cũng quy định rõ các hình thức chứng từ xuất xứ gồm: Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O), Tuyên bố xuất xứ (declaration of origin) và Tuyên bố xuất xứ được chứng nhận (certified declaration of origin).
  • Luật Thương mại năm 2005 (Khoản 14 Điều 3) và Nghị định 31/2018/NĐ-CP (Khoản 1 Điều 3): Quy định xuất xứ hàng hóa là nước, nhóm nước hoặc vùng lãnh thổ nơi sản xuất ra toàn bộ hàng hóa hoặc nơi thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng đối với hàng hóa có nhiều bên tham gia. Tác giả phân biệt rõ: "xuất xứ" là thuật ngữ pháp lý bắt buộc phải ghi trên nhãn hàng hóa theo Khoản 1 Điều 10 Nghị định 43/2017/NĐ-CP để phục vụ việc hưởng ưu đãi thuế và quản lý thương mại; trong khi "nơi sản xuất" là thuật ngữ thông dụng chỉ địa điểm gia công, không có giá trị pháp lý để xét ưu đãi thuế quan.
  • Quy tắc xuất xứ theo WTO và Nghị định 31/2018/NĐ-CP: Chia thành quy tắc xuất xứ ưu đãi (áp dụng trong GSP, FTA song phương, FTA đa phương để giảm thuế) và quy tắc xuất xứ không ưu đãi (phục vụ đối xử tối huệ quốc MFN, chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ, hạn ngạch và thống kê thương mại).
  • Hệ thống tiêu chí xuất xứ: Xuất xứ thuần túy (Wholly Obtained - WO); Sản xuất hoàn toàn từ nguyên liệu có xuất xứ (Produced Entirely - PE); Chuyển đổi mã số hàng hóa (Change in Tariff Classification - CTC ở các cấp độ CC, CTH, CTSH); Hàm lượng giá trị khu vực (Regional Value Content - RVC, thường yêu cầu đạt 35–40%); Công đoạn gia công chế biến cụ thể (Specific Process - SP); và Quy tắc tỷ lệ phần trăm tối thiểu (De Minimis, cho phép 10–15% nguyên liệu không xuất xứ không cần chuyển đổi mã HS).
  • Quy tắc xuất xứ trong các FTA tiêu biểu: Hiệp định RCEP (Chương 3 quy định tiêu chí WO, PE, PSR và cơ chế tự chứng nhận xuất xứ thực hiện trong lộ trình 10–20 năm); Hiệp định EVFTA (kết hợp tiêu chí WO, gia công chế biến đáng kể, quy tắc PSR, quy tắc cộng gộp, duy trì cơ chế song song với GSP trong 7 năm đầu và áp dụng cơ chế tự chứng nhận REX/Approved Exporters); Hiệp định CPTPP (tiêu chí WO, PE, PSR, yêu cầu hàm lượng RVC từ 55% trở lên tương ứng mức nhập khẩu tối đa 45% ngoài khối, áp dụng quy tắc cộng gộp nội khối).
  • Quy định về thủ tục cấp C/O: Căn cứ Thông tư 06/2011/TT-BCT của Bộ Công Thương, thời hạn cấp C/O chuẩn được quy định: không quá 4 giờ làm việc đối với hàng xuất khẩu qua đường hàng không; không quá 8 giờ làm việc đối với phương tiện vận tải khác; 1 ngày làm việc đối với hồ sơ gửi qua bưu điện. Trường hợp thương nhân có vi phạm xuất xứ trong 6 tháng trước đó, thời gian cấp là 3 ngày; trường hợp kiểm tra thực tế tại cơ sở sản xuất, thời hạn xử lý không quá 5 ngày làm việc.

• Công thức xác định tỷ lệ tận dụng ưu đãi: $$\text{Mức độ thụ hưởng ưu đãi thuế quan FTA} = \frac{\text{Kim ngạch xuất khẩu sử dụng C/O ưu đãi đến một thị trường thành viên FTA}}{\text{Tổng kim ngạch xuất khẩu chung đến thị trường FTA đó}} \times 100%$$

• Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp nghiên cứu định tính: Thu thập, tổng hợp và phân tích lý luận về quy tắc xuất xứ, cơ chế chứng nhận xuất xứ, cam kết thuế quan trong các FTA từ các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo chuyên ngành, luận án, kỷ yếu khoa học.
  • Phương pháp thống kê và phân tích chuỗi số liệu: Xử lý và so sánh chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2016–2021 từ Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan và VCCI để lượng hóa tỷ lệ sử dụng C/O theo thị trường và theo từng mẫu C/O cụ thể.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về C/O hưởng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do

Chương 1 hệ thống hóa toàn bộ khung lý luận về xuất xứ hàng hóa, các tiêu chí xác định xuất xứ và cơ chế vận hành của Giấy chứng nhận xuất xứ trong thương mại quốc tế. Tác giả phân loại các FTA thành FTA truyền thống (chủ yếu cắt giảm thuế quan hàng hóa từ 70–80% dòng thuế) và FTA thế hệ mới (cam kết sâu rộng trên 95–100% dòng thuế, bao trùm dịch vụ, đầu tư, mua sắm công, sở hữu trí tuệ, lao động và môi trường).

Chương này cũng phân tích các nhân tố tác động đến tỷ lệ áp dụng C/O ưu đãi:

1. Về phía Chính phủ: Mức độ khắt khe của tiêu chí xuất xứ trong từng FTA; chính sách hỗ trợ và xúc tiến thương mại của Nhà nước; quy mô kim ngạch xuất nhập khẩu chung của quốc gia.
2. Về phía doanh nghiệp: Động lực kinh tế khác biệt giữa nhà nhập khẩu (bên trực tiếp hưởng lợi từ việc giảm thuế nhập khẩu) và nhà xuất khẩu (chỉ thực hiện theo yêu cầu hợp đồng); mức độ am hiểu cam kết FTA của doanh nghiệp Việt Nam còn rất thấp, khi các khảo sát được trích dẫn cho thấy chỉ khoảng 20% doanh nghiệp (chủ yếu là doanh nghiệp lớn) nắm vững các thông tin về ưu đãi thuế, hàm lượng giá trị gia tăng nội địa và rào cản kỹ thuật.

Chương 2: Thực trạng tỷ lệ sử dụng C/O ưu đãi theo các Hiệp định thương mại của Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng cấp C/O và mức độ thụ hưởng ưu đãi thuế quan của Việt Nam qua hai giai đoạn 2016–2018 và 2019–2021, có đối chiếu với giai đoạn 2011–2015.

Theo khảo sát của The Economist (năm 2014) đối với 400 doanh nghiệp tại khu vực Đông Nam Á, tỷ lệ tận dụng FTA của Việt Nam đạt 37%, cao hơn Malaysia (16%) và Singapore (21%), nhưng thấp hơn Indonesia (42%) và thấp hơn mức trung bình thế giới (40%), đồng thời cách xa các quốc gia phát triển như Hoa Kỳ (92%), Canada (90%), Australia (61%).

Số liệu thực tế giai đoạn 2016–2021 được tác giả tổng hợp từ Báo cáo Xuất nhập khẩu của Bộ Công Thương và Tổng cục Hải quan qua hai bảng thống kê sau:

Chỉ số / Hiệp định	Năm 2016	Năm 2017	Năm 2018
ASEAN (Mẫu D): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	5,32 / 17,47	6,536 / 21,68	8,497 / 24,736
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu D (%)	30%	30%	34%
ACFTA (Mẫu E): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	6,78 / 21,97	9,171 / 35,46	12,039 / 41,268
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu E (%)	31%	26%	29%
AKFTA / VKFTA (Mẫu AK/VK): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	6,36 / 11,42	7,621 / 14,82	6,358 / 18,204
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu AK/VK (%)	56%	51%	35%
AANZFTA (Mẫu AANZ): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	1,09 / 3,225	1,23 / 3,76	1,508 / 4,469
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu AANZ (%)	34%	33%	34%
AJCEP / VJEPA (Mẫu AJ/VJ): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	5,16 / 14,68	5,834 / 16,84	5,653 / 18,85
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu AJ/VJ (%)	35%	35%	30%
VCFTA (Mẫu VC): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	0,51 / 0,81	0,685 / 0,999	0,52 / 0,781
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu VC (%)	64%	69%	67%
AIFTA (Mẫu AI): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	1,17 / 2,69	1,81 / 3,76	4,735 / 6,542
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu AI (%)	43%	48%	72%
VN-EAEU FTA (Mẫu EAV): KN có C/O / Tổng KN (tỷ USD)	0,09 / 1,62	0,484 / 2,17	0,684 / 2,445
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi Mẫu EAV (%)	6%	22%	28%
Lào (Mẫu S): Tỷ lệ tận dụng ưu đãi (%)	10%	10%	10%
Campuchia (Mẫu X): Tỷ lệ tận dụng ưu đãi (%)	0%	0%	0,02%
Tổng kim ngạch XK sử dụng C/O ưu đãi (tỷ USD)	26,547	33,420	46,176
Tổng kim ngạch XK chung sang các thị trường FTA (tỷ USD)	73,870	99,490	117,298
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA bình quân (%)	36%	34%	39%

Giai đoạn 2019–2021 tiếp tục ghi nhận sự gia tăng về quy mô nhưng tỷ lệ tận dụng chung có xu hướng giảm:

Thị trường / Mẫu C/O	Tỷ lệ tận dụng năm 2019	Tỷ lệ tận dụng năm 2020	Tỷ lệ tận dụng năm 2021	Kim ngạch có C/O năm 2021 (tỷ USD)
ASEAN (Mẫu D)	34,388%	33,99%	39,65%	11,557
Trung Quốc (Mẫu E)	Dẫn đầu kim ngạch	Dẫn đầu kim ngạch	Dẫn đầu kim ngạch	18,971
Chile (Mẫu VC)	67,72%	Nhóm cao nhất	Nhóm cao nhất	-
Ấn Độ (Mẫu AI)	Nhóm cao	Dẫn đầu tỷ lệ	Dẫn đầu tỷ lệ	-
Hàn Quốc (Mẫu AK/VK)	Nhóm cao	Nhóm cao	Nhóm cao	-
CPTPP (Mẫu CPTPP)	1,67%	4,00%	6,30%	2,515
EVFTA (Mẫu EUR.1)	-	-	20,20%	8,095
UKVFTA (Mẫu EUR.1 UK)	-	-	17,20%	0,991
VN-Cuba (Mẫu VN-CU)	-	Dưới 1%	Dưới 1%	0,09998
AHKFTA (Mẫu AHK)	-	Dưới 1%	Dưới 1%	-
Lào (Mẫu S) & Campuchia (Mẫu X)	Rất thấp / 0%	Rất thấp / 0%	Không ghi nhận	Dưới 0,1
Tổng kim ngạch có C/O ưu đãi (tỷ USD)	47,549	52,758	69,082	-
Tổng kim ngạch xuất khẩu chung (tỷ USD)	127,814	159,519	211,498	-
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi bình quân (%)	37,2%	33,1%	32,7%	-

Các phát hiện quan trọng từ số liệu Chương 2:

• Kim ngạch xuất khẩu có C/O ưu đãi tăng liên tục từ 26,547 tỷ USD (2016) lên 69,082 tỷ USD (2021). Tuy nhiên, tỷ lệ tận dụng bình quân sau khi đạt đỉnh 39% vào năm 2018 đã sụt giảm liên tiếp xuống 37,2% (2019), 33,1% (2020) và 32,7% (2021).
• Mẫu E (ACFTA sang Trung Quốc) luôn chiếm giá trị tuyệt đối cao nhất (đạt 18,971 tỷ USD năm 2021), nhưng tỷ lệ tận dụng chỉ duy trì ở mức thấp từ 26–31%. Nguyên nhân chính là tiêu chí RVC của hiệp định yêu cầu tối thiểu 40%, trong khi hàng xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu ngoài khối nên không đáp ứng được tỷ lệ nội địa hóa.
• Thị trường Chile (mẫu VC) và Ấn Độ (mẫu AI) có tỷ lệ tận dụng cao nhất (Chile đạt 64–69%; Ấn Độ đạt 43–72% giai đoạn 2016–2018 và dẫn đầu giai đoạn 2020–2021) do quy tắc xuất xứ của các hiệp định này tương thích tốt với năng lực sản xuất của Việt Nam.
• Mẫu CPTPP ghi nhận tỷ lệ tận dụng rất thấp (chỉ tăng từ 1,67% năm 2019 lên 6,3% năm 2021) do hầu hết các thành viên chủ chốt đã có FTA riêng với Việt Nam với mức thuế ưu đãi hơn hoặc quy tắc xuất xứ lỏng hơn; mẫu này chỉ phát sinh chủ yếu tại Canada và Mexico. Mẫu EUR.1 (EVFTA) và EUR.1 UK (UKVFTA) đạt tỷ lệ khoảng 17–20% do quy tắc xuất xứ phức tạp và sự tồn tại song song của cơ chế GSP.
• Mẫu S (Lào) và mẫu X (Campuchia) đạt tỷ lệ dưới 10% hoặc không đáng kể vì doanh nghiệp thay thế bằng C/O mẫu D theo khuôn khổ ASEAN.
• Nguyên nhân sụt giảm tỷ lệ chung trong giai đoạn 2019–2021 xuất phát từ việc chênh lệch giữa thuế suất MFN và thuế ưu đãi FTA ở nhiều mặt hàng chỉ dao động từ 0–2%, khiến doanh nghiệp không có động lực chi phí để thực hiện thủ tục xin cấp C/O.

Chương 3: Giải pháp nâng cao tỷ lệ áp dụng C/O ưu đãi theo các Hiệp định thương mại của Việt Nam

Dựa trên xu hướng đàm phán FTA thế hệ mới và thực trạng sử dụng C/O, tác giả đề xuất hai nhóm giải pháp trọng tâm cùng các khuyến nghị thực thi:

1. Đẩy mạnh áp dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ hàng hóa (TCNXX): Chuyển đổi dần từ cơ chế cơ quan nhà nước cấp C/O truyền thống sang mô hình nhà xuất khẩu tự khai báo xuất xứ (như hệ thống REX của EU, cơ chế trong CPTPP và lộ trình của RCEP). Cơ chế này giúp doanh nghiệp cắt giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian giao hàng và chủ động trong hoạt động logistics.
2. Nâng cao hiểu biết của doanh nghiệp về các quy tắc xuất xứ FTA: Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật các biểu cam kết cắt giảm thuế quan, nắm vững quy tắc xuất xứ cụ thể mặt hàng (PSR), phương pháp tính hàm lượng RVC và tiêu chuẩn chuyển đổi mã HS (CTC).
3. Khuyến nghị đối với cơ quan có thẩm quyền (Bộ Công Thương, VCCI, Hải quan): Tiếp tục hiện đại hóa quy trình cấp C/O qua mạng Internet, số hóa toàn diện thủ tục hành chính; tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật xác định xuất xứ cho từng ngành hàng; tăng cường kết nối chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu nội địa và nội khối.
4. Khuyến nghị đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Tái cơ cấu nguồn cung nguyên vật liệu nhằm đáp ứng tiêu chí hàm lượng giá trị nội địa hoặc quy tắc cộng gộp; đào tạo nhân sự chuyên trách về xuất nhập khẩu và chứng từ hải quan; lưu trữ hệ thống chứng từ sổ sách sản xuất minh bạch để phục vụ công tác kiểm tra, xác minh xuất xứ sau thông quan.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:

  • Khóa luận lượng hóa toàn diện thực trạng sử dụng C/O ưu đãi của Việt Nam giai đoạn 2016–2021: Kim ngạch xuất khẩu sử dụng C/O ưu đãi tăng trưởng 160% (từ 26,547 tỷ USD năm 2016 lên 69,082 tỷ USD năm 2021). Tuy nhiên, mức độ tận dụng ưu đãi bình quân sụt giảm từ đỉnh 39% năm 2018 xuống còn 32,7% năm 2021.
  • Chỉ ra sự nghịch lý giữa quy mô kim ngạch và tỷ lệ tận dụng: Thị trường có kim ngạch được cấp C/O lớn nhất là Trung Quốc (mẫu E) lại có tỷ lệ tận dụng thấp (26–31%), trong khi các thị trường có quy mô nhỏ hơn như Chile (mẫu VC) và Ấn Độ (mẫu AI) lại đạt tỷ lệ tận dụng cao vượt trội (trên 60–70%).
  • Xác định nguyên nhân định lượng khiến tỷ lệ sử dụng C/O giai đoạn 2019–2021 sụt giảm: Mức chênh lệch biên độ thuế suất giữa thuế MFN và thuế ưu đãi FTA quá nhỏ (0–2%) ở nhiều nhóm hàng; quy tắc xuất xứ thế hệ mới đòi hỏi tỷ lệ nội địa hóa cao (CPTPP yêu cầu RVC tối thiểu 55%) trong khi tỷ lệ doanh nghiệp am hiểu sâu về FTA chỉ đạt khoảng 20%.

• Đóng góp của đề tài:

  • Về mặt học thuật: Khóa luận hệ thống hóa các khái niệm, quy tắc xuất xứ theo chuẩn mực Công ước Kyoto sửa đổi 1999 và hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam (Luật Thương mại 2005, Nghị định 31/2018/NĐ-CP, Nghị định 43/2017/NĐ-CP, Thông tư 06/2011/TT-BCT, Thông tư 11/2020/TT-BCT, Thông tư 07/2021/TT-BTC).
  • Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh phân tích định lượng chi tiết theo từng mẫu C/O và từng đối tác FTA trong suốt 6 năm (2016–2021), làm rõ điểm nghẽn của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng nguyên liệu và đề xuất giải pháp thúc đẩy cơ chế tự chứng nhận xuất xứ (TCNXX).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Dữ liệu nghiên cứu mới dừng lại ở năm 2021; chưa bao quát được tác động thực tế của Hiệp định RCEP (chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2022).
  • Phân tích cơ cấu mặt hàng tận dụng C/O của một số FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, UKVFTA) còn ở mức khái quát do các hiệp định này mới đi vào thực thi, hệ thống dữ liệu chi tiết của cơ quan quản lý chưa được công bố đồng bộ tại thời điểm hoàn thành khóa luận.
  • Tác giả tự nhìn nhận công trình còn hạn chế nhất định về thời gian nghiên cứu và chiều sâu lý luận.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Cập nhật và đánh giá chuỗi số liệu sau năm 2021 khi các FTA thế hệ mới bước vào lộ trình cắt giảm thuế sâu hơn và RCEP đi vào vận hành ổn định.
  • Thực hiện các nghiên cứu định lượng chuyên sâu hoặc khảo sát vi mô theo từng ngành hàng xuất khẩu trọng điểm (dệt may, da giày, thủy sản, linh kiện điện tử) để đo lường chi phí tuân thủ quy tắc xuất xứ và hiệu quả thực tế của cơ chế tự chứng nhận xuất xứ REX.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:

  • Sinh viên và học viên cao học: Thuộc các ngành Kinh doanh quốc tế, Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Logistics và Quản lý chuỗi cung ứng; sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các học phần Ngoại thương, Chính sách thương mại quốc tế và Đàm phán thương mại.
  • Cán bộ xuất nhập khẩu tại doanh nghiệp: Cung cấp căn cứ thực tế về thủ tục xin cấp C/O, điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan, thời hạn cấp chứng từ theo Thông tư 06/2011/TT-BCT và phương pháp tính toán tiêu chí xuất xứ (RVC, CTC, De Minimis).
  • Cán bộ nghiên cứu và hoạch định chính sách: Tham khảo dữ liệu thực chứng phục vụ việc đánh giá tác động của các FTA và xây dựng các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan.

• Nội dung có giá trị tham khảo cao: Hệ thống bảng tổng hợp số liệu C/O chi tiết giai đoạn 2016–2021 (Bảng 2.3 và Bảng 2.4); quy trình 2 bước xin cấp C/O tại VCCI; hướng dẫn phân biệt bản chất pháp lý giữa "xuất xứ" và "nơi sản xuất".

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi bình quân của Việt Nam trong giai đoạn 2016–2021 biến động ra sao?
Trong giai đoạn 2016–2018, tỷ lệ tận dụng ưu đãi tăng từ 36% (năm 2016) lên mức đỉnh 39% (năm 2018). Tuy nhiên, sang giai đoạn 2019–2021, tỷ lệ này có xu hướng giảm liên tục: đạt 37,2% năm 2019, giảm xuống 33,1% năm 2020 và còn 32,7% năm 2021. Mặc dù tổng kim ngạch xuất khẩu sử dụng C/O ưu đãi tăng đều qua các năm (đạt 69,082 tỷ USD năm 2021), tỷ lệ tận dụng lại giảm do tổng kim ngạch xuất khẩu chung tăng nhanh hơn và biên độ chênh lệch thuế MFN với thuế ưu đãi ở nhiều mặt hàng không đáng kể.

2. Tại sao C/O mẫu E (thị trường Trung Quốc) có kim ngạch dẫn đầu nhưng tỷ lệ tận dụng ưu đãi lại ở mức thấp?
Trung Quốc là đối tác xuất khẩu lớn thứ hai của Việt Nam nên trị giá C/O mẫu E luôn cao nhất (đạt 12,039 tỷ USD năm 2018 và 18,971 tỷ USD năm 2021). Tuy nhiên, tỷ lệ tận dụng chỉ dao động từ 26% đến 31% do Hiệp định ACFTA yêu cầu hàm lượng giá trị khu vực (RVC) không thấp hơn 40%, trong khi nhiều ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu ngoài khối, dẫn đến tỷ lệ nội địa hóa thấp và không đáp ứng được quy tắc xuất xứ.

3. Hiệp định CPTPP quy định tiêu chuẩn hàm lượng giá trị khu vực (RVC) như thế nào để được hưởng ưu đãi thuế?
Theo quy định của Hiệp định CPTPP, để được hưởng thuế suất ưu đãi, sản phẩm áp dụng tiêu chí RVC phải đạt tỷ lệ nội địa hóa nội khối từ 55% tổng giá trị trở lên. Do đó, doanh nghiệp chỉ được phép sử dụng tối đa 45% nguyên liệu nhập khẩu từ các nước ngoài khối CPTPP (tính cả chi phí gia công). Hàng hóa sử dụng nguyên liệu từ nước thứ ba không thuộc CPTPP vượt quá tỷ lệ này sẽ không được hưởng mức thuế ưu đãi 0%.

4. Thời hạn cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) theo Thông tư 06/2011/TT-BCT là bao lâu?
Thông tư 06/2011/TT-BCT quy định thời hạn cấp C/O: không quá 4 giờ làm việc kể từ khi nộp đủ hồ sơ hợp lệ đối với hàng xuất khẩu qua đường hàng không; không quá 8 giờ làm việc đối với xuất khẩu bằng các phương tiện khác; 1 ngày làm việc đối với hồ sơ nộp qua bưu điện. Đối với thương nhân từng có hành vi vi phạm về xuất xứ trong vòng 6 tháng, thời gian cấp là 3 ngày làm việc. Nếu tổ chức cấp C/O phải tiến hành kiểm tra tại nơi sản xuất, thời hạn xử lý tối đa là 5 ngày làm việc.

5. Vì sao tỷ lệ sử dụng C/O mẫu S (Lào) và mẫu X (Campuchia) lại đạt mức rất thấp hoặc không ghi nhận số liệu?
Lào và Campuchia đều là các quốc gia thành viên của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Do đó, khi xuất khẩu hàng hóa sang hai thị trường này, các doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu sử dụng C/O mẫu D theo Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) vì mẫu này phổ biến, thuận tiện và mang lại nhiều ưu đãi thuế quan hơn, thay vì sử dụng các mẫu riêng biệt như mẫu S hay mẫu X.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Thị Dịu đã phân tích thực trạng tận dụng C/O hưởng ưu đãi thuế quan của Việt Nam giai đoạn 2016–2021 dựa trên chuỗi số liệu thứ cấp chính thức từ Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương). Công trình đã chỉ rõ nghịch lý giữa tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu và xu hướng sụt giảm của tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi bình quân (đạt đỉnh 39% năm 2018 và giảm còn 32,7% năm 2021), đồng thời phân tích rõ rào cản từ quy tắc xuất xứ và chuỗi cung ứng nguyên liệu. Các giải pháp đề xuất về đẩy mạnh cơ chế tự chứng nhận xuất xứ (TCNXX) và nâng cao năng lực tuân thủ quy tắc xuất xứ mang tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu hữu ích cho hoạt động của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và công tác quản lý thương mại quốc tế tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, Phụ lục chuyên đề K của Công ước quốc tế về hài hoà và đơn giản hóa thủ tục hải quan (Công ước Kyoto sửa đổi và bổ sung năm 1999), quy định về xuất xứ hàng hóa như sau: “Xuất xứ hàng hóa là nước tại đó hàng hoá được chế biến hoặc sản xuất, phù hợp với tiêu chuẩn được áp dụng trong biểu thuế hải quan, giới hạn về số lượng hoặc các biện pháp khác liên quan đến thương mại”. Đối với quy định của Việt Nam, căn cứ Khoản 14 Điều 3 Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam có định nghĩa về xuất xứ hàng hóa như sau: “Xuất xứ hàng hoá là nước hoặc vùng lãnh thổ nơi sản xuất ra toàn bộ hàng hoá hoặc nơi thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng đối với hàng hoá trong trường hợp có nhiều nước hoặc vùng lãnh thổ tham gia vào quá trình sản xuất ra hàng hoá đó”. Còn theo Khoản 1 Điều 3 Nghị định 31/2018 NĐ-CP định nghĩa về xuất xứ hàng hóa như sau: “Xuất xứ hàng hóa là nước, nhóm nước, hoặc vùng lãnh thổ nơi sản xuất ra toàn bộ hàng hóa hoặc nơi thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng đối với hàng hóa trong trường hợp có nhiều nước, nhóm nước, hoặc vùng lãnh thổ tham gia vào quá trình sản xuất ra hàng hóa đó”. Từ các định nghĩa về xuất xứ hàng hóa qua các Công ước quốc tế và Luật, Nghị định thì thấy rằng mặc dù sử dụng ngôn từ khác nhau nhưng cùng biểu thị một cách diễn đạt về nghĩa của xuất xứ hàng hóa là giống nhau.

Ta thấy để một quốc gia hay vùng lãnh thổ được công nhận xuất xứ hàng hóa thì phải thỏa mãn một trong hai trường hợp: “Là nơi sản xuất ra toàn bộ hàng hóa” hoặc “nơi thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng đối với hàng hóa trong trường hợp có nhiều nước, nhóm nước, hoặc vùng lãnh thổ tham gia vào quá trình sản xuất ra hàng hóa đó” hay hàng hóa đó 6 “đáp ứng một số tiêu chuẩn nào đó phù hợp với các thoả thuận thương mại giữa các nước, khối kinh tế, khu vực hoặc các vùng lãnh thổ”. Trong khi đó, “nơi sản xuất” được hiểu nôm na là chỉ khu vực sản xuất, chế biến ra sản phẩm đó nhưng chỉ dừng lại ở những công đoạn, quy trình để tạo ra sản phẩm mà chưa hẳn là nơi sản xuất ra toàn bộ hàng hóa hay thực hiện công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng. Xét về bản chất, hiểu đơn giản về “nơi sản xuất” sẽ cung cấp thông tin cho người tiêu dùng về nơi sản xuất ra hàng hóa và chúng sẽ được in trên bao bì sản phẩm. Tuy nhiên nơi sản xuất hàng hóa được in trên bao bì sẽ không có giá trị pháp lý và chỉ với mục đích thương mại nhằm thu hút người tiêu dùng.

Đối với “xuất xứ” thì sẽ phức tạp hơn vì để đủ cơ sở được hưởng những ưu đãi thuế quan thì việc đáp ứng đầy đủ những giấy tờ chứng minh về xuất xứ hàng hóa là rất quan trọng. Ngoài ra, khác hẳn với “nơi sản xuất” thì “xuất xứ hàng hóa” bắt buộc phải ghi trên nhãn hàng hóa theo Khoản 1 Điều 10 Nghị định 43/2017/ NĐ-CP. Tóm lại, cách phân biệt dễ dàng nhất giữa hai khái niệm trên: xuất xứ là thuật ngữ pháp lý trong khi đó nơi sản xuất là từ ngữ thông dụng chỉ khu vực sản xuất ra hàng hóa. Để hàng hóa xuất nhập khẩu được hưởng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do thì cần phải nắm vững các quy tắc về xuất xứ hàng hóa.

Vậy quy tắc xuất xứ hàng hóa (Rules of Origin – ROO) là gì? Theo WTO có định nghĩa về quy tắc xuất xứ như sau: “Quy tắc xuất xứ là tiêu chí cần thiết để xác định nguồn gốc quốc gia của một sản phẩm”. Các Hiệp định thương mại tự do khác nhau thì sẽ có quy định về nguồn gốc xuất xứ khác nhau, nhìn chung thì quy tắc xuất xứ hàng hóa là những quy định về xuất xứ áp dụng cho hàng hóa có thỏa thuận ưu đãi về thuế quan hoặc ưu đãi phi thuế quan. Việc cắt giảm thuế quan đối với những mặt hàng xuất xứ từ các nước thành viên trong khu vực thương mại tự do được cho là kỳ vọng trong việc thúc đẩy tự do hóa thương mại giữa các quốc gia với nhau. Tuy nhiên, việc được cắt giảm thuế quan còn phải tùy vào khả năng đáp ứng các quy tắc xuất xứ của hàng hóa khi xuất nhập khẩu vào một nước, cho thấy rằng việc tự do hóa thương mại không diễn ra tự động mà phải có điều kiện.

Theo WTO có vai trò của quy tắc xuất xứ được thể hiện như sau: - Để thực hiện các biện pháp và công cụ của chính sách thương mại như thuế chống bán phá giá và các biện pháp tự vệ; 7 - Để xác định liệu các sản phẩm nhập khẩu có được hưởng ưu đãi hoặc đối xử tối huệ quốc (MFN) hay không; - Cho mục đích thống kê thương mại; - Đối với việc áp dụng các yêu cầu về ghi nhãn và đánh dấu; và - Đối với hoạt động mua sắm của Chính phủ 1.2 Các loại quy tắc xuất xứ Nếu xét theo mục đích áp dụng và thị trường nhập khẩu, có hai quy tắc xuất xứ chính là quy tắc xuất xứ ưu đãi ((Preferential Rules of Origin) và quy tắc xuất xứ không ưu đãi (Non-preferential Rules of Origin). Theo Điều 3 Khoản 2, Khoản 3 của Nghị định số 31/2018/NĐ-CP Quy định về xuất xứ hàng hóa xuất khẩu, xuất xứ hàng hóa nhập khẩu có giải thích chi tiết lần lượt như sau: “Quy tắc xuất xứ ưu đãi là các quy định về xuất xứ áp dụng cho hàng hóa có thoả thuận ưu đãi về thuế quan và ưu đãi về phi thuế quan”. “Quy tắc xuất xứ không ưu đãi là các quy định về xuất xứ áp dụng cho hàng hóa ngoài quy định tại khoản 2 Điều này và trong các trường hợp áp dụng các biện pháp thương mại không ưu đãi về đối xử tối huệ quốc, chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ, hạn chế số lượng hay hạn ngạch thuế quan, mua sắm chính phủ và thống kê thương mại” Như vậy, “quy tắc xuất xứ ưu đãi” là tập hợp các tiêu chí được thiết kế nhằm đảm bảo hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế quan FTA nếu tuân thủ các quy định về xuất xứ áp dụng với hàng hóa trong FTA đó. Hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ ưu đãi sẽ được cấp C/O ưu đãi hoặc Tự chứng nhận xuất xứ ưu đãi - là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để được hưởng ưu đãi thuế quan FTA, từ đó sẽ kích thích việc tìm kiếm và sản xuất nguyên phụ liệu, hàng hóa trong phạm vi FTA.

Theo hiệp định về quy tắc xuất xứ của WTO: “Quy tắc xuất xứ ưu đãi là các luật, quy định và quyết định hành chính mà các bên áp dụng để xác định hàng hóa có đủ tiêu chuẩn để được hưởng đối xử theo chế độ thương mại dành ưu đãi lẫn nhau hay một chiều”. Như vậy trong “quy tắc xuất xứ ưu đãi” có ba loại, bao gồm: - Ưu đãi đơn phương (theo GSP): Là ưu đãi thuế quan mà các nền kinh tế phát triển (Hoa Kỳ, Nhật Bản, EU,.) dành cho các nền kinh tế đang phát triển hoặc kém phát triển (Việt Nam, Thái Lan, Lào, Cam-pu-chia, Băng-lađét,…). Đây là ưu đãi một 8 chiều và không phải là kết quả của đàm phán, do vậy khi các nền kinh tế phát triển (A) đánh giá một nền kinh tế đang hoặc kém phát triển (B) đã trưởng thành tương đối trong một số ngành hàng cụ thể, A có thể sẽ rút lại các ưu đãi thuế quan đã dành cho (B). - Ưu đãi song phương (theo FTA song phương): Là kết quả của quá trình đàm phán các FTA hoặc các thỏa thuận thương mại song phương.

Việt Nam hiện đang có các FTA song phương với Nhật Bản, Hàn Quốc, Chi-lê. Nếu coi ASEAN hoặc EAEU – Liên minh Kinh tế Á Âu là một thị trường thống nhất, thì cũng có thể coi ACFTA là Hiệp định song phương giữa 1 bên là ASEAN và 1 bên là Trung Quốc. FTA giữa Việt Nam và EU cũng có thể coi là 1 FTA song phương giữa 1 bên là Việt Nam và một bên là thị trường chung thống nhất của thành viên EU; - Ưu đãi đa phương (theo FTA đa phương): Là kết quả của quá trình đàm phán các FTA hoặc các thỏa thuận thương mại bao gồm nhiều hơn 2 bên thành viên. TPP hoặc RCEP là những FTA đa phương với nhiều bên thành viên tham gia đến từ các nền kinh tế có trình độ phát triển khác nhau.

Từ định nghĩa về “quy tắc xuất xứ không ưu đãi” ở trên có thể hiểu một cách đơn giản là quy tắc xuất xứ này không được hưởng các ưu đãi về thuế quan. Cụ thể là các quy định về xuất xứ trong các trường hợp áp dụng các biện pháp thương mại không ưu đãi như đối xử tối huệ quốc (MFN), áp dụng thuế chống bán phá giá, áp dụng thuế chống trợ cấp, áp dụng thuế tự vệ, áp dụng hạn chế số lượng hay hạn ngạch thuế quan, mua sắm chính phủ và thống kê thương mại.3 Các tiêu chí xuất xứ Xét theo các tiêu chí thì Quy tắc xuất xứ có các tiêu chí như sau: - “Xuất xứ thuần túy” được hiểu là hàng hóa thu được toàn bộ trong phạm vi lãnh thổ của bên thành viên xuất khẩu hoặc được sản xuất hoàn toàn từ nguyên liệu có xuất xứ thuần túy của bên thành viên xuất khẩu đó. Hàng hóa có xuất xứ thuần túy hoặc được sản xuất toàn bộ tại nước xuất xứ (Wholly Obtained). Cụ thể là các sản phẩm được trồng trọt, nuôi dưỡng, đánh bắt, khai thác, thu hoạch, hoàn toàn từ nước xuất xứ hay được sản xuất hoàn toàn từ các sản phẩm này được coi là hàng hóa có xuất xứ thuẩn túy.

Nhìn chung, tiêu chí xuất xứ thuần túy liên quan đến các loại hàng hóa nông, lâm, thủy, hải sản. 9 - “Xuất xứ không thuần túy” được sản xuất một phần hoặc toàn bộ tại nước xuất xứ, từ một vài hay toàn bộ những nguyên vật liệu thành phần, bộ phận được nhập khẩu hay không có xuất xứ với điều kiện những nguyên vật liệu, thành phần hay bộ phận đó đã trải qua quá trình gia công chế biến cơ bản cuối cùng làm thay đổi cơ bản hàng hóa tại nước xuất xứ.