Nâng Cao Tuân Thủ Điều Trị Của Người Bệnh Mắc Lao Tại Trung Tâm Y Tế Quận Gò Vấp, TP.HCM

Chuyên khảo phân tích Luận văn tuân thủ điều trị của người bệnh mắc lao đang điều trị ngoại trú và một số yếu tố liên, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu

• Tác giả: Lê Hữu Cường
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Minh Đức
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Tuân Thủ Điều Trị Của Người Bệnh Mắc Lao Đang Điều Trị Ngoại Trú Và Một Số Yếu Tố Liên Quan Tại Trung Tâm Y Tế Quận Gò Vấp
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Lao Tầm Quan Trọng Tuân Thủ Điều Trị

Bệnh lao vẫn là một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng toàn cầu và tại Việt Nam. Đây là một bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây ra, ảnh hưởng đến nhiều bộ phận cơ thể, đặc biệt là phổi. Tuân thủ điều trị lao (TTĐT) đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát bệnh, làm tăng tỷ lệ hoàn thành điều trị, giảm tỷ lệ kháng thuốc và ngăn ngừa lây lan trong cộng đồng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tỷ lệ tuân thủ điều trị bệnh lao còn thấp, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao nhận thức và cải thiện các biện pháp hỗ trợ bệnh nhân. Việc quản lý bệnh lao hiệu quả là một ưu tiên hàng đầu. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2019 cho thấy nhiều quốc gia có gánh nặng bệnh Lao cao đã không đạt các mục tiêu quan trọng năm 2020 của Chiến lược chấm dứt bệnh Lao.

1.1. Bệnh Lao Định Nghĩa Đường Lây Truyền và Triệu Chứng

Lao là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao gây nên, chủ yếu lây qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi. Triệu chứng nghi lao bao gồm ho kéo dài trên 2 tuần (ho khan, ho có đờm, ho ra máu), gầy sút, kém ăn, mệt mỏi, sốt nhẹ về chiều, và ra mồ hôi trộm ban đêm. Việc phát hiện sớm thông qua các phương pháp chẩn đoán như xét nghiệm đờm, chụp X-quang phổi là vô cùng quan trọng. Cần nâng cao nâng cao nhận thức về bệnh lao trong cộng đồng.

1.2. Tại Sao Tuân Thủ Điều Trị Lao Lại Quan Trọng Hàng Đầu

Tầm quan trọng của tuân thủ điều trị lao là then chốt vì nó quyết định hiệu quả điều trị, giảm nguy cơ kháng thuốc, giảm lây lan, và cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến kéo dài thời gian điều trị, thất bại điều trị, lao tái phát, lao kháng thuốc, tăng chi phí điều trị, tăng thời gian lây nhiễm cho cộng đồng, nhiễm trùng kéo dài, tăng nguy cơ tử vong. Tuân thủ tốt giúp kiểm soát bệnh lao hiệu quả hơn.

II. Thực Trạng Thách Thức Tuân Thủ Điều Trị Lao tại Gò Vấp

Quận Gò Vấp, TPHCM, đối mặt với nhiều thách thức trong công tác phòng chống lao do tốc độ đô thị hóa nhanh và số lượng lao động nhập cư đông đảo. Số liệu thống kê cho thấy số NB mắc lao kháng thuốc hiện là 35 trên tổng số 658 NB mắc lao đang điều trị. Các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe để hỗ trợ cho NB mắc lao cũng chưa được triển khai theo kế hoạch đặc biệt khi đại dịch diễn biến phức tạp tại quận Gò Vấp vào năm 2021. Ngoài ra, công tác giám sát về tuân thủ điều trị lao còn chưa chủ động do thiếu nhân lực giám sát. Nghiên cứu về tỉ lệ tuân thủ điều trị và các yếu tố ảnh hưởng là rất quan trọng để xây dựng các biện pháp can thiệp phù hợp.

2.1. Phân Tích Chi Tiết Tỷ Lệ Tuân Thủ Điều Trị Lao tại Gò Vấp

Nghiên cứu thực tế tại Trung tâm y tế quận Gò Vấp cho thấy tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc đều đặn đạt tỷ lệ thấp nhất với hơn 1/4 số NB không thực hiện (74%) và cao nhất là tỷ lệ tái khám đúng lịch hẹn (94,4%). Tỷ lệ người bệnh lao không tuân thủ khá tương đương giữa nam và nữ. Cần có những đánh giá sâu hơn về nguyên nhân và giải pháp.

2.2. Các Rào Cản Chính Ảnh Hưởng Đến Tuân Thủ Điều Trị Lao

Các rào cản ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị lao bao gồm yếu tố cá nhân (tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn, kinh tế), yếu tố xã hội (hỗ trợ từ gia đình, cộng đồng), và yếu tố dịch vụ y tế (tác dụng phụ của thuốc, tư vấn, giám sát). Cần xem xét các yếu tố này để xây dựng chương trình hỗ trợ phù hợp với từng đối tượng bệnh nhân.

III. Phương Pháp Nâng Cao Tuân Thủ Điều Trị Lao Hiệu Quả

Nâng cao hiệu quả điều trị lao và tuân thủ điều trị đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các biện pháp can thiệp. Các phương pháp này bao gồm tăng cường giáo dục sức khỏe, cải thiện hệ thống hỗ trợ bệnh nhân, tăng cường giám sát điều trị, và giải quyết các vấn đề liên quan đến tác dụng phụ của thuốc. Trung tâm y tế quận Gò Vấp cần triển khai các giải pháp cụ thể và đánh giá hiệu quả định kỳ.

3.1. Tăng Cường Giáo Dục Sức Khỏe Về Bệnh Lao cho Bệnh Nhân và Cộng Đồng

Giáo dục sức khỏe bệnh lao cho bệnh nhân và cộng đồng giúp nâng cao nhận thức về bệnh, tầm quan trọng của tuân thủ, và các biện pháp phòng ngừa. Cần sử dụng các hình thức truyền thông đa dạng và phù hợp với từng đối tượng, bao gồm tờ rơi, poster, video, và các buổi nói chuyện trực tiếp tại cộng đồng.

3.2. Cải Thiện Hệ Thống Hỗ Trợ Bệnh Nhân Trong Suốt Quá Trình Điều Trị

Hệ thống hỗ trợ bệnh nhân cần bao gồm các dịch vụ tư vấn tâm lý, hỗ trợ tài chính, và giúp đỡ về mặt xã hội. Hỗ trợ bệnh nhân lao là vô cùng quan trọng. Việc thành lập các câu lạc bộ bệnh nhân hoặc nhóm hỗ trợ cộng đồng có thể giúp bệnh nhân chia sẻ kinh nghiệm, động viên lẫn nhau, và vượt qua khó khăn trong quá trình điều trị.

3.3. Tăng Cường Giám Sát Điều Trị và Theo Dõi Tác Dụng Phụ Của Thuốc

Giám sát điều trị giúp đảm bảo bệnh nhân uống thuốc đúng liều, đúng giờ, và tuân thủ các hướng dẫn của bác sĩ. Tác dụng phụ thuốc lao cần được theo dõi và xử lý kịp thời. Cần tăng cường giám sát tại nhà, đặc biệt đối với các bệnh nhân có nguy cơ tuân thủ kém.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu tại Gò Vấp

Nghiên cứu tại Trung tâm y tế quận Gò Vấp đã xác định các yếu tố liên quan đến tuân thủ điều trị lao. Kết quả cho thấy bệnh nhân lớn tuổi, không có việc làm ổn định, kiến thức hạn chế về bệnh lao, thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, và gặp tác dụng phụ của thuốc có nguy cơ tuân thủ kém hơn. Các yếu tố về dịch vụ y tế như giám sát tại nhà và tư vấn cũng ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị.

4.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Tuân Thủ Điều Trị Lao Tại Quận Gò Vấp

Yếu tố liên quan gồm 6 biến qua phân tích hồi quy đa biến. Cụ thể như sau: Về đặc điểm cá nhân: NB thuộc nhóm tuổi ≥45 tuổi có tỷ lệ tuân thủ thấp hơn NB thuộc nhóm tuổi 18-44 tuổi. Ngoài ra, NB làm nghề được trả lương hàng tháng có tỷ lệ tuân thủ cao hơn NB không được trả lương hàng tháng. Về kiến thức: NB có kiến thức tốt hơn có tỷ lệ tuân thủ cao hơn NB có kiến thức kém hơn.

4.2. Đề Xuất Giải Pháp Dựa Trên Kết Quả Nghiên Cứu Thực Tế

Các khuyến nghị bao gồm: (1) Thực hiện và duy trì các hoạt động tư vấn và tuyên truyền; (2) CBYT tăng cường và duy trì công tác giám sát từ 1 lần/ tháng lên 4 lần/ tháng, cải thiện thái độ với người bệnh; (3) Người bệnh tuổi cao và có nghề nghiệp không ổn định cần phải được quan tâm hơn trong các chương trình theo dõi TTĐT; (4) Thân nhân nên phối hợp CBYT trong việc giám sát điều trị, nhắc nhở, thường xuyên việc thực hiện các nguyên tắc điều trị với mục tiêu giúp bệnh nhân khỏi bệnh.

V. Kết Luận Hướng Phát Triển Nâng Cao Tuân Thủ Điều Trị Lao

Nâng cao tuân thủ điều trị lao là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Việc áp dụng các phương pháp can thiệp phù hợp, dựa trên kết quả nghiên cứu thực tế, sẽ giúp cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị và giảm gánh nặng bệnh lao tại cộng đồng Gò Vấp nói riêng và Việt Nam nói chung.

5.1. Tóm Tắt Các Giải Pháp Nâng Cao Tuân Thủ Điều Trị Lao

Các giải pháp bao gồm tăng cường giáo dục sức khỏe, cải thiện hệ thống hỗ trợ bệnh nhân, tăng cường giám sát điều trị, giải quyết các vấn đề liên quan đến tác dụng phụ của thuốc, và tăng cường sự phối hợp giữa các tuyến y tế và cộng đồng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý và Tuân Thủ Điều Trị Lao

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các mô hình can thiệp khác nhau, xác định các yếu tố dự đoán tuân thủ, và phát triển các công cụ hỗ trợ quyết định cho nhân viên y tế. Nghiên cứu về chi phí hiệu quả của các biện pháp nâng cao tuân thủ điều trị cũng rất quan trọng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Lao – một bệnh truyền nhiễm có lịch sử rất lâu đời - là một trong những vấn đề hàng đầu về Y tế công cộng với con số ước tính khoảng 10 triệu người mới mắc lao và 1,2 triệu ca tử vong do lao hàng năm (1). Lao là bệnh có số mắc đứng hàng thứ 2 sau các bệnh lý nhiễm trùng. Bên cạnh đó, lao kháng thuốc tiếp tục là một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng trong cộng đồng. Theo WHO, có khoảng 1,5 triệu người bệnh (NB) lao kháng thuốc trên thế giới giai đoạn 2018-2022 (2).

Lao cũng là một vấn đề y tế công cộng lớn tại Việt Nam. Mặc dù đã có nhiều thành tựu trong việc kiểm soát bệnh lao trong thời gian vừa qua, Việt Nam hiện vẫn là nước có gánh nặng bệnh lao cao. Việt Nam xếp thứ 10 trong 30 nước có gánh nặng bệnh nhân lao cao trên thế giới và xếp thứ 11 trong số 30 nước có gánh nặng bệnh lao kháng đa thuốc cao nhất trên toàn cầu (3). Theo ước tính trước khi xuất hiện dịch COVID-19, Việt Nam có 170.000 người mắc lao nhưng chỉ có khoảng 100.000 người được điều trị và ghi nhận trong CTCLQG vào năm 2020 (3).

Tuy vậy, năm 2021, dưới ảnh hưởng của dịch COVID-19, số liệu phát hiện của CTCLQG sụt giảm đáng kể so với cùng kỳ năm 2020, với 62.998 bệnh nhân được phát hiện so với 82.368 bệnh nhân 10 tháng đầu năm 2020 (giảm 23,52%) (3). Do vậy bệnh lao vẫn là thách thức rất lớn đối với ngành y tế nước ta. Tuân thủ điều trị (TTĐT) đóng vai trò then chốt trong chiến lược điều trị bệnh lao vì nó làm tăng tỷ lệ hoàn thành điều trị và tỷ lệ điều trị khỏi bệnh lao. Không TTĐT bệnh lao hay không tuân thủ các nguyên tắc điều trị lao có thể dẫn đến những tác hại cho bản thân NB cũng như cộng đồng như kéo dài thời gian hoặc thất bại điều trị, lao tái phát, lao kháng thuốc, tăng chi phí điều trị, tăng thời gian lây nhiễm cho cộng đồng, nhiễm trùng kéo dài, tăng nguy cơ tử vong (4, 5).

Dù quan trọng nhưng TTĐT bệnh lao của NB (NB) ở trên thế giới cũng như tại Việt Nam còn thấp. Một nghiên cứu ở Canada của Anik Patel và cộng sự xuất bản năm 2017 chỉ ra tuân thủ điều trị có thể giảm tỷ lệ mắc lao từ 90,3 xuống còn 35,9 trên 100.000 người-năm cũng như giảm tỷ lệ tử vong do lao từ 7,9 xuống còn 3,1 trên 100. Một nghiên cứu mô tả cắt ngang của Nguyễn Xuân Tình thực hiện năm 2013 trên 151 2 NB tại Bệnh viện Lao và Bệnh phổi tỉnh Bắc Giang cho thấy tỷ lệ NB biết đủ các nguyên tắc điều trị chiếm 11,6% và tỷ lệ NB tuân thủ đủ các nguyên tắc điều trị là 36,4% (7). Một nghiên cứu khác của Trần Văn Ý năm 2017 tại huyện Phụ Mỹ, Bình Định cho kết quả TTĐT giai đoạn tấn công 59,1%, NB dùng thuốc đều đặn 86,3%, NB xét nghiệm đúng định kỳ chỉ đạt 54,4%.

TTĐT giai đoạn duy trì 55%, NB dùng thuốc đủ thời gian 70%, NB khám lại đúng hẹn 60% (8). Yếu tố liên quan đến việc không TTĐT được chia thành 3 nhóm lớn là bản thân cá nhân người bệnh, hỗ trợ của gia đình và cộng đồng và yếu tố dịch vụ y tế (8). Ví dụ, nữ giới thường gặp khó khăn trong TTĐT lao hơn so với nam giới (9) hay gánh nặng tài chính và chi phí điều trị là yếu tố nguy cơ dẫn đến khả năng không TTĐT (10). Ngoài ra, khi dịch COVID- 19 bùng phát mạnh ở Việt Nam vào năm 2021, số lượng người đến khám bệnh, chữa bệnh tại nhiều cơ sở y tế giảm mạnh, đặc biệt trong thời gian thực hiện cách ly xã hội.

COVID-19 làm giảm việc TTĐT người bệnh Lao (11). Gò Vấp là quận ven đô nằm ở Tây Bắc của thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM). Năm 2019, quận Gò Vấp có khoảng 680.000 dân với tổng diện tích 19,75 km². Năm 2020, số NB mắc lao kháng thuốc hiện là 35 trên tổng số 658 NB mắc lao đang điều trị (12).

NB lao là nguồn lây nhiễm trong cộng đồng. Hơn thế nữa, là một trong những quận có tốc độ đô thị hóa nhanh với số lượng người lao động nhập cư đông đảo, việc quản lý và điều trị NB lao tại Quận gặp không ít khó khăn. Các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe để hỗ trợ cho NB mắc lao cũng chưa được triển khai theo kế hoạch đặc biệt khi đại dịch diễn biến phức tạp tại quận Gò Vấp vào năm 2021. Ngoài ra, công tác giám sát về tuân thủ điều trị còn chưa chủ động do thiếu nhân lực giám sát.

Do đó, câu hỏi đặt ra là thực trạng TTĐT của NB mắc lao đang điều trị ngoại trú tại quận Gò Vấp hiện ra sao? Và đâu là những yếu tố liên quan tới việc tuân thủ này. Trả lời những câu hỏi này giúp tăng cường tỷ lệ TTĐT cho NB mắc lao điều trị ngoại trú tại quận Gò Vấp. Vì vậy, chúng tôi đã thực hiện đề tài: “Tuân thủ điều trị của người bệnh mắc lao đang điều trị ngoại trú và một số yếu tố liên quan tại Trung tâm Y tế quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh năm 2022”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.

Mô tả thực trạng tuân thủ điều trị của người bệnh mắc lao đang điều trị ngoại trú tại Trung tâm Y tế quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh năm 2022. Phân tích một số yếu tố liên quan đến thực trạng tuân thủ điều trị của người bệnh mắc lao đang điều trị ngoại trú tại Trung tâm Y tế quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh năm 2022. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm chính 1.

Định nghĩa bệnh Lao Lao là một bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) gây nên. Bệnh lao có thể gặp ở tất cả các bộ phận của cơ thể, trong đó lao phổi là thể lao phổ biến nhất (chiếm 80 - 85% tổng số ca bệnh) và là nguồn lây chính cho người xung quanh (13). Người bệnh nghi lao phổi khi có các triệu chứng quan trọng nhất là Ho kéo dài trên 2 tuần (ho khan, ho có đờm, ho ra máu) là triệu chứng nghi lao quan trọng nhất (14). Ngoài ra có thể có triệu chứng như gầy sút, kém ăn, mệt mỏi; sốt nhẹ về chiều; ra mồ hôi “trộm” ban đêm (5, 14).

Một ca bệnh lao lâm sàng là “những người có biểu hiện ho, khạc đờm kéo dài trên 2 tuần, kèm theo sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm buổi tối, gầy sút cân, mệt mỏi, có thể có khạc ra máu lượng ít hay nhiều, tức ngực” (5, 14). Tuân thủ điều trị lao Tuân thủ điều trị (TTĐT) là “sử dụng thuốc, áp dụng lối sống và chế độ ăn phù hợp với hướng dẫn của nhân viên y tế” (15) Bộ Y tế cũng đưa ra các hướng dẫn TTĐT thuốc kháng lao là việc NB phải dùng thuốc đúng liều, đều đặn, đúng cách, đủ thời gian theo chỉ dẫn của thầy thuốc, tái khám theo hẹn và làm xét nghiệm theo định kỳ (14). Việc áp dụng và thực hiện các nguyên tắc điều trị một cách nghiêm ngặt giúp mang lại hiệu quả tốt cho NB, giảm tỷ lệ kháng thuốc, cải thiện thể chất, tăng chất lượng cuộc sống, giảm đáng kể tỷ lệ tử vong và đặc biệt giảm lây truyền cho người thân và cộng đồng. Nguyên tắc điều trị lao Các nguyên tắc điều trị lao được Bộ Y tế ban hành (2020) kèm theo quyết định và được áp dụng rộng rãi trên toàn quốc từ nhiều năm nay và mang lại nhiều kết quả đáng kể cho chương trình chiến lược quốc gia (CTCLQG).

NB phải tuân thủ tuyệt 5 đối các nguyên tắc sau: − Nguyên tắc 1: Phối hợp các thuốc chống lao o Mỗi loại thuốc chống lao có tác dụng khác nhau trên vi khuẩn lao (diệt khuẩn, kìm khuẩn, môi trường vi khuẩn), do vậy phải phối hợp các thuốc chống lao. o Với lao còn nhạy cảm với thuốc: phối hợp ít nhất 3 loại thuốc chống lao trong giai đoạn tấn công và ít nhất 2 loại trong giai đoạn duy trì. o Với bệnh lao đa kháng: phối hợp ít nhất 5 thuốc có hiệu lực, bao gồm Pyrazinamid và 4 thuốc lao hàng hai có hiệu lực. − Nguyên tắc: Phải dùng thuốc đúng liều Các thuốc chống lao tác dụng hợp đồng, mỗi thuốc có một nồng độ tác dụng nhất định.

Nếu dùng liều thấp sẽ không hiệu quả và dễ tạo ra các chủng vi khuẩn kháng thuốc, nếu dùng liều cao dễ gây tai biến. Đối với lao trẻ em cần được điều chỉnh liều thuốc hàng tháng theo cân nặng. − Nguyên tắc: Phải dùng thuốc đều đặn o Các thuốc chống lao phải được uống cùng một lần vào thời gian nhất định trong ngày và xa bữa ăn để đạt hấp thu thuốc tối đa. o Với bệnh lao đa kháng: dùng thuốc 6 ngày/tuần, đa số thuốc dùng 1 lần vào buổi sáng, một số thuốc như: Cs, Pto, Eto, PAS tùy theo khả năng dung nạp của NB - có thể chia liều 2 lần trong ngày (sáng - chiều) để giảm tác dụng phụ hoặc có thể giảm liều trong 2 tuần đầu nếu thuốc khó dung nạp, nếu NB gặp tác dụng không mong muốn của thuốc tiêm - có thể giảm liều, tiêm 3 lần/tuần hoặc ngừng sử dụng thuốc tiêm căn cứ vào mức độ nặng-nhẹ.

− Nguyên tắc: Phải dùng thuốc đủ thời gian và theo 2 giai đoạn tấn công và duy trì o Giai đoạn tấn công kéo dài 2, 3 tháng nhằm tiêu diệt nhanh số lượng lớn vi khuẩn có trong các vùng tổn thương để ngăn chặn các vi khuẩn lao đột biến kháng thuốc. Giai đoạn duy trì kéo dài 4 đến 6 tháng nhằm 6 tiêu diệt triệt để các vi khuẩn lao trong vùng tổn thương để tránh tái phát. o Với bệnh lao đa kháng: Phác đồ điều trị chuẩn ngắn hạn từ 9 -11 tháng có giai đoạn tấn công 4-6 tháng, phác đồ điều trị chuẩn 20 tháng có thời gian tấn công 8 tháng. Phác đồ cá nhân có thể thay đổi thời gian sử dụng của từng loại thuốc tùy thuộc vào kết quả kháng sinh đồ, đáp ứng điều trị, tiền sử điều trị và khả năng dung nạp thuốc của NB.

− Nguyên tắc: Tái khám đúng hẹn của bác sỹ NB phải được khám lại để theo dõi đáp ứng thuốc, các tác dụng không mong muốn, theo dõi diễn tiến bệnh, ngày hẹn được bác sỹ ghi vào sổ khám bệnh của NB.