Chương 1 Lý luận chính trị và vai trò của lý luận chính trị đối với hoạt động lãnh đạo, quản lý của đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã hiện nay 1. Lý luận chính trị và vai trò của lý luận chính trị 1. Bản chất của lý luận chính trị Lịch sử xã hội loài người trước hết là lịch sử của thực tiễn cải tạo tự nhiên và xã hội. Thực tiễn đã chứng minh rằng: khi xã hội phân chia thành giai cấp thì bất kỳ một giai cấp, một chính đảng nào muốn giữ được địa vị thống trị xã hội thì trước hết phải nâng cao trình độ trí tuệ, trình độ lý luận cho giai cấp mình.Lênin đã chỉ rõ: không có lý luận cách mạng thì không có phong trào cách mạng, chỉ có chính đảng nào có được lý luận tiên phong dẫn đường thì đảng đó mới hoàn thành vai trò cách mạng tiền phong.
Do đó, khi nói đến Đảng chính trị là đồng thời nói đến hệ thống lý luận - nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng ấy. Theo Từ điển tiếng Việt: “Lý luận là hệ thống những tư tưởng được khái quát từ những kinh nghiệm thực tiễn, có tác dụng chỉ đạo thực tiễn. Lý luận là những kiến thức được khái quát và hệ thống hoá trong một lĩnh vực nào đó” [38, tr. Từ điển Triết học đã định nghĩa: “Lý luận là hệ thống những tri thức đã được khái quát, tạo ra một quan niệm hoàn chỉnh về các quy luật và mối liên hệ cơ bản của hiện thực” [50,tr.
Đọc diễn văn khai mạc tại lớp học lý luận khoá I Trường Nguyễn ái Quốc, ngày 7/9/1957, khi nói về lý luận, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử” [36, tr. Mặc dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau về lý luận nhưng tất cả các định nghĩa trên đều có điểm thống nhất ở chỗ: lý luận là sự khái quát những kinh 8 nghiệm thực tiễn, là sự tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội được tích luỹ trong quá trình hoạt động lịch sử của con người; phản ánh mối liên hệ bản chất, mang tính quy luật của sự vật, hiện tượng trong một lĩnh vực nào đó của hiện thực khách quan và có vai trò hướng dẫn hoạt động thực tiễn. Trong mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn thì thực tiễn chính là yếu tố cơ sở, nền tảng, quyết định sự hình thành lý luận. Mỗi bước phát triển của hoạt động thực tiễn lại làm nảy sinh yêu cầu mới đòi hỏi phải được nghiên cứu, khái quát và do đó được bổ sung vào lý luận những nhận thức mới.
Nhờ đó mà lý luận hoàn thiện và phát triển hơn. Ngược lại, trong mỗi hoạt động thực tiễn, lý luận hướng dẫn, mở đường cho thực tiễn phát triển bằng những tổng thể tri thức nhất định. Không có hoạt động thực tiễn nào đơn thuần là kinh nghiệm cụ thể, cũng như không có hệ thống tri thức lý luận nào không xuất phát từ sự tổng kết thực tiễn. Quá trình nhận thức của con người có thể khái quát lại dưới hai cấp độ: tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận.
Tri thức kinh nghiệm là những tri thức do con người tiếp nhận trực tiếp từ việc quan sát sự vật, hiện tượng cụ thể, khách quan; những tri thức này còn mang tính rời rạc, bề ngoài, riêng lẻ, ngẫu nhiên chưa mang tính chặt chẽ, sâu sắc, chưa đi sâu vào bản chất của sự vật hiện tượng. Do đó, phạm vi áp dụng cũng như tính hướng dẫn, chỉ đạo của tri thức kinh nghiệm thường bị hạn chế trong phạm vi hẹp. Khẳng định điều đó, Ph.Ăng ghen viết “Sự quan sát dựa vào kinh nghiệm tự nó không bao giờ có thể chứng minh được đầy đủ tính tất yếu” [30, tr.718]; cho nên, biện chứng của quá trình nhận thức tất yếu vươn tới một tri thức sâu sắc hơn, bản chất hơn, đó là tri thức lý luận. Tri thức lý luận ở trình độ cao hơn so với tri thức kinh nghiệm.
Bởi vì, tri thức lý luận có được là dựa trên cơ sở khái quát từ những tri thức kinh nghiệm và được nâng nên ở trình độ cao hơn, sâu sắc hơn về bản chất và quy luật của sự vật. Chính vì vậy, phạm vi áp dụng cũng như tính hướng dẫn, cải tạo của tri thức lý luận rộng hơn so với tri thức kinh nghiệm. Tri thức lý luận làm cho hoạt động 9 của con người trở lên chủ động, tự giác hơn, tránh được tình trạng mò mẫm, tự phát trong quá trình nhận thức, cũng như cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội. Mặc dù tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận có khác nhau về trình độ nhưng giữa chúng lại có điểm chung là đều phản ánh hiện thực khách quan và có quan hệ chặt chẽ với nhau.
Kinh nghiệm thực tiễn có vai trò quan trọng đối với lý luận, là cơ sở để tổng kết khái quát thành lý luận. Kinh nghiệm còn là căn cứ để con người xem xét, bổ sung, sửa đổi và không ngừng phát triển lý luận; lý luận càng chính xác, khoa học hơn nếu được xây dựng trên nhiều kinh nghiệm thực tiễn. Tri thức lý luận được hình thành từ sự tổng kết, khái quát kinh nghiệm nhưng lại phải thông qua sự trừu tượng hoá, khái quát hoá của tư duy; cho nên bản thân nó chứa đựng khả năng thiếu chính xác hoặc xa rời thực tế. Để tri thức ấy trở thành khoa học thì nó luôn luôn phải được kiểm nghiệm qua thực tiễn nhằm bổ sung và hoàn thiện phù hợp với thực tiễn.
Mặc dù lý luận có nguồn gốc từ thực tiễn, nhưng sau khi ra đời nó có tính độc lập tương đối và tác động tích cực trở lại thực tiễn; chỉ đạo, dự báo tương lai phát triển của sự vật, định hướng hoạt động thực tiễn của con người để đạt hiệu quả cao nhất. Như vậy, tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận là hai cấp độ khác nhau trong quá trình nhận thức của con người, trong đó tri thức kinh nghiệm là căn cứ, là cơ sở để hình thành và phát triển của tri thức lý luận. Do đó, nếu tri thức kinh nghiệm càng được tích luỹ nhiều thì càng có cơ sở vững chắc, độ tin cậy càng cao cho sự khái quát về lý luận và lý luận chỉ thực sự là lý luận khoa học khi nó được khái quát từ những kinh nghiệm của thực tiễn. Vì vậy, lý luận được hiểu theo nghĩa chung nhất là hệ thống những tri thức được khái quát từ những kinh nghiệm thực tiễn, phản ánh những mối liên hệ bản chất, tất nhiên, tính quy luật của sự vật hiện tượng trong thế giới hiện thực.
10 Trên thực tế, mỗi ngành, mỗi lĩnh vực khoa học cụ thể, khác nhau đều có lý luận riêng và mỗi ngành, mỗi lĩnh vực hoạt động cụ thể muốn phát triển được đều phải bắt đầu bằng việc phát triển lý luận. Trong quá trình nghiên cứu của đề tài, tác giả luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề lý luận chính trị.Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin: chính trị là một hiện tượng lịch sử xuất hiện và tồn tại khi xã hội phân chia giai cấp và hình thành nhà nước. Chính trị giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội. Chính trị là lĩnh vực hoạt động phức tạp, luôn thu hút các nhà tư tưởng đi vào sâu nghiên cứu, khám phá, cố gắng làm sáng tỏ bản chất đầy bí ẩn của chính trị.
Chính trị, theo tiếng Hylạp là “politics” có nghĩa là những công việc liên quan đến thành bang, những công việc quốc gia. Trong đó việc cốt lõi nhất, quan trọng nhất, thực chất nhất là tổ chức ra cơ quan cai trị (chính phủ) và sau này, từ thế kỷ XVI trở đi gọi là nhà nước [4, tr. Trong sự phát triển của lịch sử xã hội loài người từ thời kỳ cổ đại, trung đại và cận đại các nhà tư tưởng phương Tây cũng như phương Đông đã cố gắng đi tìm một hình thức nhà nước phù hợp để cai trị đất nước có hiệu quả nhất, hợp lý nhất. Do đó, “chính trị theo nguyên nghĩa của nó là những công việc của nhà nước là phạm vi hoạt động gắn với những quan hệ giai cấp, dân tộc và các nhóm xã hội khác nhau mà hạt nhân của nó là vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước” [1,tr.
Hơn nữa, chính trị là mối quan hệ giữa các giai cấp là đấu tranh giai cấp trong giành, giữ, thực thi quyền lực nhà nước và suy cho cùng là vấn đề lợi ích kinh tế.Lênin nêu ra một số nguyên tắc cơ bản trong chính trị mà người cộng sản phải quán triệt, và đó cũng là bản chất của chính trị: “Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế” có nghĩa là: các tổ chức chính trị, các hình thức nhà nước thay đổi và phát triển dựa trên cơ sở kinh tế của xã hội. Nhưng điều đó không có nghĩa chính trị là biểu hiện thụ động của kinh tế. Những quan hệ chính trị, những vấn đề chính trị có ảnh hưởng trở lại mạnh mẽ đối với kinh tế hoặc là thúc đẩy hoặc là cản trở sự phát triển kinh tế. Chính trị biểu hiện bởi 11 các tri thức được tích luỹ trong quá trình lịch sử và những quan hệ kinh tế gắn với con người, với giai cấp, với dân tộc và với thời đại.Lênin, “chính trị có tính lôgíc khách quan của nó, không phụ thuộc vào những dự tính cá nhân này hay cá nhân khác, của đảng này hay đảng khác” [24, tr.
Chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng, nó luôn tồn tại và gắn liền với điều kiện lịch sử cụ thể, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của một cá nhân hay giai cấp, chính đảng nào. Và với tư cách là một thiết chế xã hội, chính trị luôn luôn tìm cách dẫn dắt xã hội theo tư tưởng của giai cấp nắm quyền thống trị xã hội. Như vậy, tuỳ theo cách tiếp cận mà có những quan niệm khác nhau về chính trị, song theo nghĩa chung nhất: Chính trị là những vấn đề về điều hành bộ máy nhà nước hoặc những hoạt động của giai cấp, chính đảng nhằm duy trì quyền điều hành nhà nước.