Trách nhiệm trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp lý.

• Tác giả: Trương Văn Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Hùng Cường
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Nâng Cao Trách Nhiệm Trong Hợp Đồng Mua Bán Hàng Hóa Quốc Tế Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HOÁ QUỐC TẾ VÀ TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG
• 1.1. HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUỐC TẾ
• 2. CHƯƠNG 2: TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HOÁ QUỐC TẾ
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHẾ ĐỘ TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HOÁ QUỐC TẾ

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Hợp Đồng Mua Bán Hàng Hóa Quốc Tế ở VN

Hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Từ năm 1991 đến 2000, lĩnh vực kinh doanh xuất nhập khẩu đã có mức tăng trưởng bình quân rất cao (18,4%/năm). Sự tăng trưởng này tiếp tục được nâng cao, thể hiện qua kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2001 đạt 26,9 tỷ USD và năm 2002 đạt 35,8 tỷ USD. Xuất phát từ vai trò quan trọng này, Chính phủ đã xây dựng và thông qua “Đề án Chiến lược phát triển xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ thời kỳ 2001-2010”. Mặc dù đạt được nhiều thành tích, công tác xuất nhập khẩu vẫn còn nhiều tồn tại do trình độ phát triển kinh tế còn thấp và sức cạnh tranh của hàng hóa yếu. Do đó, việc nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại quốc tế, là vô cùng cấp thiết. Cần đảm bảo tính vững chắc trong quan hệ mua bán, bảo vệ quyền lợi của Nhà nước và doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời hạn chế các vi phạm hợp đồng.

1.1. Khái niệm Hợp Đồng Mua Bán Hàng Hóa Quốc Tế Việt Nam

Theo Điều 1 Công ước La Hay 1964, Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là hợp đồng mua bán hàng hóa được ký kết giữa các bên có trụ sở thương mại đóng ở các nước khác nhau và hàng hóa được chuyển từ nước người bán sang nước người mua, hoặc việc ký kết hợp đồng được diễn ra ở các nước khác nhau. Tiêu chí quan trọng nhất để xác định là trụ sở thương mại của các bên phải đóng ở các nước khác nhau. Công ước Viên năm 1980 cũng đưa ra một tiêu chí tương tự, nhấn mạnh vào trụ sở thương mại của các bên. Yếu tố quốc tịch không được hai công ước này đề cập tới.

1.2. Vai trò của Luật Pháp Điều Chỉnh Hợp Đồng trong Thương Mại

Các hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế được ký kết giữa các doanh nghiệp Việt Nam và các doanh nghiệp nước ngoài, thường được gọi với nhiều tên khác nhau như “hợp đồng xuất nhập khẩu hàng hoá”, “hợp đồng mua bán ngoại thương”,... Tuy nhiên, chúng đều thuộc loại hợp đồng mua bán hàng hóa trong phạm vi quốc tế. Bản chất của hợp đồng xuất khẩu hàng hóa là bán hàng hóa ra nước ngoài, trong đó doanh nghiệp Việt Nam ký hợp đồng bán hàng cho một doanh nghiệp nước ngoài. Pháp luật có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các mối quan hệ này, đảm bảo tính công bằng và minh bạch.

1.3. Tầm quan trọng của hội nhập kinh tế quốc tế và pháp luật

Việt Nam đã thực sự hội nhập vào cộng đồng quốc tế ngày càng sâu sắc và toàn diện thông qua việc là thành viên của khối ASEAN và ký kết Hiệp định Thương mại song phương với Hoa Kỳ. Pháp luật về kinh tế và thương mại quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thực thi chủ trương đường lối này. Mặc dù vậy, thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế còn nhiều bất cập, hạn chế cần phải được khắc phục.

II. Thách Thức Rủi Ro trong Hợp Đồng Mua Bán Quốc Tế tại VN

Mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Các doanh nghiệp Việt Nam thường còn non trẻ, khả năng cạnh tranh yếu, thiếu kinh nghiệm và hiểu biết về pháp luật cũng như tập quán thương mại quốc tế. Điều này dẫn đến việc họ dễ bị đối tác nước ngoài ép buộc, lấn lướt, và phải gánh chịu những rủi ro không đáng có. Các văn bản điều chỉnh mối quan hệ này còn chưa được hoàn thiện, thiếu tính nhất quán và chưa phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế. Các vụ vi phạm trong mua bán hàng hóa quốc tế ngày càng gia tăng với tính chất phức tạp hơn. Việc giải quyết các vi phạm này còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau cả về khách quan và chủ quan.

2.1. Thiếu kinh nghiệm và hiểu biết pháp luật của doanh nghiệp

Các chủ thể tham gia ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế của Việt Nam chủ yếu là những nhà doanh nghiệp còn non trẻ, khả năng cạnh tranh còn yếu kém, kinh nghiệm trong mua bán hàng hoá quốc tế thì chưa nhiều, thiếu hiểu biết về pháp luật cũng như tập quán thương mại quốc tế. Việc vận dụng pháp luật còn non kém lại phải đối mặt với những doanh nghiệp nước ngoài có bề dày kinh nghiệm và sắc sảo trong đàm phán ký kết hợp đồng, cũng như vận dụng pháp luật và tập quán thương mại quốc tế.

2.2. Bất cập của hệ thống pháp luật hiện hành về thương mại quốc tế

Các văn bản điều chỉnh mối quan hệ này còn chưa được hoàn thiện, thiếu tính nhất quán và chưa phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế. Luật Thương mại đã đi vào cuộc sống được hơn 5 năm, thực tiễn thi hành đã bộc lộ nhiều chồng chéo và bất cập. Cần rà soát và hoàn thiện các chính sách, cơ chế và biện pháp cụ thể, đáp ứng yêu cầu tạo nguồn hàng xuất khẩu và đẩy mạnh xuất khẩu.

2.3. Gia tăng các vụ vi phạm và tính chất phức tạp của chúng

Mua bán hàng hoá quốc tế nhiều khi không được thuận buồm xuôi gió, các vụ vi phạm trong mua bán hàng hoá quốc tế cũng ngày càng gia tăng với tính chất phức tap hơn. Việc giải quyết các vi phạm này còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác nhau cả về khách quan và chủ quan. Một trong những yếu tố đó là các chủ thể tham gia ký kết hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế của Việt Nam.

III. Phương Pháp Nâng Cao Trách Nhiệm Hợp Đồng Quốc Tế tại VN

Để nâng cao trách nhiệm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam, cần có một hệ thống các giải pháp đồng bộ. Điều này bao gồm việc nâng cao năng lực của doanh nghiệp, hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường công tác kiểm tra giám sát, và thúc đẩy việc sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả. Nâng cao hiểu biết về Incoterms, CISG cũng là một yếu tố quan trọng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội nghề nghiệp, và cộng đồng doanh nghiệp để đạt được hiệu quả cao nhất.

3.1. Tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp

Cần tăng cường các khóa đào tạo, bồi dưỡng kiến thức về pháp luật thương mại quốc tế, tập quán thương mại, kỹ năng đàm phán, và quản lý rủi ro cho các doanh nghiệp Việt Nam. Điều này giúp họ tự tin hơn trong quá trình giao dịch, đàm phán và ký kết hợp đồng với đối tác nước ngoài. Cần chú trọng đào tạo về CISG và các điều khoản thương mại quốc tế.

3.2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về hợp đồng mua bán quốc tế

Rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, và phù hợp với thông lệ quốc tế. Cần có các quy định cụ thể về trách nhiệm của người bán, nghĩa vụ của người mua, các trường hợp vi phạm hợp đồng, và các biện pháp chế tài phù hợp. Cần tham khảo các quy định của CISG và pháp luật của các nước phát triển.

3.3. Thúc đẩy sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả

Khuyến khích các doanh nghiệp sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như hòa giải, trọng tài để giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Cần có cơ chế hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp bằng các phương thức này. Trọng tài thương mại quốc tế tại Việt Nam cần được phát triển.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Nghiên Cứu về Vi Phạm Hợp Đồng Quốc Tế

Nghiên cứu các vụ vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế thực tế tại Việt Nam để rút ra những bài học kinh nghiệm. Phân tích nguyên nhân dẫn đến các vi phạm, các hình thức vi phạm phổ biến, và các biện pháp xử lý hiệu quả. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực cho doanh nghiệp. Cần chú trọng đến các vấn đề về bảo hiểm hàng hóa và phòng ngừa rủi ro.

4.1. Phân tích các vụ việc vi phạm hợp đồng điển hình

Nghiên cứu các vụ việc cụ thể, phân tích các điều khoản hợp đồng bị vi phạm, trách nhiệm của các bên liên quan, và hậu quả pháp lý của các vi phạm. Cần chú trọng đến các vụ việc có yếu tố nước ngoài và các vụ việc liên quan đến các ngành hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Việc này giúp các doanh nghiệp Việt Nam hiểu rõ và vận dụng có hiệu quả trong quá trình thực hiện hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế.

4.2. Xác định nguyên nhân và hình thức vi phạm phổ biến

Xác định các nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến các vi phạm hợp đồng, như thiếu hiểu biết pháp luật, năng lực quản lý yếu kém, rủi ro thị trường, hoặc bất khả kháng. Phân loại các hình thức vi phạm phổ biến, như giao hàng chậm, giao hàng không đúng chất lượng, thanh toán chậm, hoặc vi phạm các điều khoản bảo mật. Cần xác định rõ các nghĩa vụ của người bán và nghĩa vụ của người mua.

4.3. Đề xuất các biện pháp phòng ngừa và xử lý vi phạm

Đề xuất các biện pháp phòng ngừa vi phạm, như tăng cường kiểm tra giám sát, nâng cao năng lực quản lý, sử dụng các công cụ bảo hiểm rủi ro, và lựa chọn đối tác tin cậy. Đề xuất các biện pháp xử lý vi phạm hiệu quả, như thương lượng, hòa giải, trọng tài, hoặc khởi kiện ra tòa. Cần có các quy định rõ ràng về giải quyết tranh chấp hợp đồng.

V. Hoàn Thiện Pháp Luật VN về Trách Nhiệm Hợp Đồng Mua Bán

Việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về trách nhiệm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là một quá trình liên tục và cần có sự tham gia của nhiều bên. Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp. Cần tham khảo kinh nghiệm của các nước phát triển và các tổ chức quốc tế.

5.1. Rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành

Rà soát các quy định pháp luật liên quan đến hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, như Luật Thương mại, Bộ luật Dân sự, và các văn bản hướng dẫn thi hành. Sửa đổi, bổ sung các quy định còn thiếu sót, chưa rõ ràng, hoặc không phù hợp với thực tiễn. Cần đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ giữa các văn bản pháp luật.

5.2. Tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật

Tổ chức các hội thảo, tập huấn, và các hoạt động tuyên truyền khác để phổ biến các quy định pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế cho các doanh nghiệp và các bên liên quan. Sử dụng các phương tiện truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc tuân thủ pháp luật trong hoạt động thương mại quốc tế.

5.3. Học hỏi kinh nghiệm quốc tế về xây dựng pháp luật

Nghiên cứu pháp luật của các nước phát triển và các tổ chức quốc tế về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Tham khảo các quy định của CISG, Incoterms, và các điều ước quốc tế khác. Học hỏi kinh nghiệm về xây dựng pháp luật, thực thi pháp luật, và giải quyết tranh chấp.

VI. Triển Vọng Tương Lai về Trách Nhiệm Hợp Đồng Quốc Tế tại VN

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, việc nâng cao trách nhiệm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam là một yêu cầu tất yếu. Với sự nỗ lực của các cơ quan nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, và các tổ chức xã hội nghề nghiệp, hy vọng rằng pháp luật Việt Nam về thương mại quốc tế sẽ ngày càng hoàn thiện, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế đất nước.

6.1. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực pháp luật

Hợp tác với các nước phát triển và các tổ chức quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ kỹ thuật trong việc xây dựng và thực thi pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Tham gia các diễn đàn quốc tế về pháp luật thương mại quốc tế để cập nhật thông tin và trao đổi kinh nghiệm.

6.2. Xây dựng đội ngũ chuyên gia pháp luật chất lượng cao

Đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ chuyên gia pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, có trình độ chuyên môn cao, am hiểu pháp luật và thông lệ quốc tế. Khuyến khích các chuyên gia tham gia nghiên cứu khoa học và tư vấn pháp luật cho các doanh nghiệp.

6.3. Phát triển các dịch vụ hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp

Cung cấp các dịch vụ tư vấn pháp luật, soạn thảo hợp đồng, và giải quyết tranh chấp cho các doanh nghiệp tham gia hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế. Khuyến khích các tổ chức xã hội nghề nghiệp cung cấp các dịch vụ này với chi phí hợp lý.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế và vấn đề hoàn thiện pháp luật Việt Nam" do nghiên cứu sinh Trương Văn Dũng thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Giáo dục và Đào tạo – Bộ Tư pháp), dưới sự hướng dẫn khoa học của người hướng dẫn 1 là Hà Hùng Cường và người hướng dẫn 2 là Hoàng Ngọc Thiết, bảo vệ năm 2003 thuộc chuyên ngành Luật kinh tế, mã số 5.15. Toàn văn luận án gồm 172 trang, kết cấu thành 3 chương và 7 mục nội dung chính.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng kinh tế đối ngoại và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn 1991–2000 đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 18,4%/năm. Năm 2001, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 26,9 tỷ USD và năm 2002 đạt 35,8 tỷ USD (trong đó xuất khẩu đạt 16,53 tỷ USD, nhập khẩu đạt 19,3 tỷ USD). Nhằm thực hiện "Đề án Chiến lược phát triển xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá và dịch vụ thời kỳ 2001-2010" và Chỉ thị số 22/2000/CT-TTg ngày 27/10/2000 của Thủ tướng Chính phủ, các cơ quan chức năng cần rà soát, hoàn thiện khung pháp lý hỗ trợ thương mại quốc tế. Bối cảnh Việt Nam đã gia nhập ASEAN, ký kết Hiệp định Thương mại song phương với Hoa Kỳ (BTA) và chuẩn bị đàm phán gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đặt ra yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế.

Thực tiễn thương mại thời điểm đó cho thấy phần lớn doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam còn non trẻ, thiếu kinh nghiệm đàm phán và hiểu biết về pháp luật cũng như tập quán thương mại quốc tế, dẫn đến nguy cơ bị lấn lướt và gánh chịu rủi ro khi có vi phạm hợp đồng. Trong khi đó, Luật Thương mại Việt Nam năm 1997 sau hơn 5 năm thi hành đã bộc lộ những điểm chồng chéo, bất cập và chưa tương thích đầy đủ với thông lệ quốc tế. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: tính đến năm 2003, chưa có một công trình chuyên khảo nào ở cấp độ luận án tiến sĩ nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế theo pháp luật Việt Nam trong sự đối chiếu với pháp luật quốc tế.

Chỉ tiêu kinh tế - xuất nhập khẩu	Giai đoạn 1991–2000	Năm 2001	Năm 2002
Tốc độ tăng trưởng bình quân	18,4%/năm	-	-
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu	-	26,9 tỷ USD	35,8 tỷ USD
Kim ngạch xuất khẩu	-	-	16,53 tỷ USD
Kim ngạch nhập khẩu	-	-	19,3 tỷ USD

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ một cách có hệ thống chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế (căn cứ quy trách nhiệm, hình thức trách nhiệm, căn cứ miễn trách nhiệm) và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam. Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm sáng tỏ khái niệm và các đặc điểm của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.
2. Phân tích và so sánh các căn cứ quy trách nhiệm, các chế độ trách nhiệm và các căn cứ miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế theo Luật Thương mại Việt Nam với Công ước Viên năm 1980 (CISG) và pháp luật một số nước.
3. Rút ra những điểm còn bất cập, chưa hợp lý của Luật Thương mại Việt Nam về trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế.
4. Đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật Việt Nam về chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, bao gồm: khái niệm trách nhiệm, hành vi vi phạm, các căn cứ quy trách nhiệm, các hình thức trách nhiệm, các trường hợp miễn trách nhiệm và thực tiễn vận dụng các hình thức trách nhiệm.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của Luật Thương mại Việt Nam năm 1997, Bộ luật Dân sự năm 1995, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989, Công ước Viên năm 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG 1980), Công ước La Hay năm 1964, có đối chiếu với luật thương mại của Pháp, Đức, Anh, Bộ luật Thương mại Thống nhất Hoa Kỳ (UCC), Luật Hợp đồng Trung Quốc và thực tiễn xét xử tranh chấp tại Tòa án cũng như Trọng tài thương mại đến năm 2003.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả điểm lại các công trình khoa học pháp lý tiêu biểu đã công bố tại Việt Nam liên quan đến chế định trách nhiệm hợp đồng:

• PGS.TS Hoàng Thế Liên với các bài viết: "Chế độ trách nhiệm tài sản đối với những vi phạm hợp đồng kinh tế" và "Đổi mới chế độ trách nhiệm vật chất đối với những vi phạm hợp đồng kinh tế" đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 4 năm 1987.
• PGS.TS Trần Đình Hảo với công trình: "Về trách nhiệm vật chất do vi phạm hợp đồng kinh tế và xử lý hợp đồng vô hiệu" đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 3 năm 1990.
• Bộ Tư pháp với đề tài khoa học: "Đánh giá thực trạng, đề xuất các khuyến nghị hoàn thiện hệ thống pháp luật và thiết chế trong nước để đáp ứng yêu cầu của các thoả thuận ASEAN và WTO" thuộc khuôn khổ Dự án VIE/98/001 ("Tăng cường năng lực pháp luật tại Việt Nam - giai đoạn II") do PGS.TS Lê Hồng Hạnh làm chủ nhiệm đề tài.
• Các tài liệu giáo trình chuyên ngành như: Giáo trình Tư pháp quốc tế (Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001) và Giáo trình Pháp luật trong hoạt động kinh tế đối ngoại (Trường Đại học Ngoại thương, 1997).

Tác giả phân tích rằng các công trình năm 1987 và 1990 của PGS.TS Hoàng Thế Liên và PGS.TS Trần Đình Hảo được xây dựng trong giai đoạn nền kinh tế chuyển đổi bước đầu, chịu ảnh hưởng của cơ chế kế hoạch hóa tập trung, đối tượng điều chỉnh là hợp đồng kinh tế giữa các chủ thể trong nước và chưa có sự hiện diện của Luật Thương mại năm 1997. Trong khi đó, đề tài của Dự án VIE/98/001 mang tính chất khảo cứu rộng về hệ thống thể chế phục vụ hội nhập kinh tế đa phương, không đi sâu vào chế định trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

Từ sự tổng thuật trên, luận án định vị là công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu có hệ thống và toàn diện chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế dưới góc độ luật học so sánh giữa Luật Thương mại Việt Nam năm 1997 với CISG 1980 và pháp luật các quốc gia có nền thương mại phát triển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền và hoàn thiện pháp luật kinh tế làm cơ sở lý luận. Luận án kế thừa các quan điểm lý thuyết về trách nhiệm pháp lý trong khoa học luật học, tiếp cận quan niệm của nhà luật học N. Struchkov về bản chất của trách nhiệm (khía cạnh tâm lý học, đạo đức học và nghĩa vụ pháp lý chịu sự tác động bất lợi) và các quy định hiến định về trách nhiệm xã hội tích cực tại Hiến pháp năm 1992 (các Điều 8, 11, 12, 22, 97, 98, 100, 115, 116).

Phương pháp luận chỉ đạo công trình là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính cụ thể:

• Phương pháp lịch sử: xem xét sự phát triển của các quy định pháp luật điều chỉnh hợp đồng thương mại quốc tế tại Việt Nam qua các thời kỳ (từ Quy chế tạm thời số 4794/TN-XNK năm 1991 đến Luật Thương mại năm 1997).
• Phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn dịch và quy nạp: mổ xẻ các cấu thành pháp lý của hành vi vi phạm, lỗi, thiệt hại, mối quan hệ nhân quả và các hình thức chế tài.
• Phương pháp so sánh pháp luật: đối chiếu các quy định của Luật Thương mại Việt Nam năm 1997 với Công ước La Hay 1964, Công ước Viên 1980 (CISG), Bộ luật Dân sự Pháp, Luật Bán hàng Anh 1979, UCC Hoa Kỳ và Luật Hợp đồng Trung Quốc.
• Phương pháp hệ thống hóa: liên kết các văn bản pháp quy trong nước gồm Luật Thương mại 1997, Bộ luật Dân sự 1995, Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989, Pháp lệnh Trọng tài thương mại và các Nghị định hướng dẫn thi hành.

Nguồn tư liệu của luận án gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam (Nghị định 57/1998/NĐ-CP, Nghị định 44/2001/NĐ-CP, Nghị định 55/2001/NĐ-CP, Quyết định 46/TTg năm 2001), các điều ước quốc tế đa phương và song phương, các ấn phẩm tập quán thương mại quốc tế của Phòng Thương mại Quốc tế (Incoterms 1936, 1953, 1967, 1976, 1980, 1990, 2000), cùng các bản án của Tòa án nhân dân tối cao và phán quyết trọng tài của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế và trách nhiệm do vi phạm hợp đồng

Chương 1 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và chế định trách nhiệm do vi phạm hợp đồng:

Về khái niệm và tiêu chí xác định hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế: Luận án phân tích sự khác biệt giữa các văn bản pháp lý quốc tế và trong nước. Điều 1 Công ước La Hay 1964 đưa ra ba tiêu chí (trụ sở thương mại ở các nước khác nhau; hàng hóa được vận chuyển qua biên giới; việc ký kết diễn ra ở các nước khác nhau). Trong khi đó, Điều 1 Công ước Viên 1980 (CISG) quy định duy nhất một tiêu chí cốt lõi: các bên có trụ sở thương mại đặt tại các quốc gia khác nhau, không phụ thuộc vào quốc tịch của các bên hay tính chất dân sự/thương mại của hợp đồng.

Văn bản pháp lý	Tiêu chí chủ yếu xác định tính chất quốc tế của hợp đồng
Công ước La Hay 1964	Trụ sở thương mại ở các nước khác nhau; hàng hóa chuyển từ nước người bán sang nước người mua; hoặc nơi giao kết hợp đồng ở các nước khác nhau.
Công ước Viên 1980 (CISG)	Duy nhất tiêu chí trụ sở thương mại của các bên đặt tại các quốc gia khác nhau.
Quy chế 4794/TN-XNK (1991)	Quốc tịch khác nhau; hàng hóa chuyển qua biên giới; đồng tiền thanh toán là ngoại tệ đối với một hoặc cả hai bên.
Điều 80 Luật Thương mại 1997	Tiêu chí quốc tịch: một bên là thương nhân Việt Nam, một bên là thương nhân nước ngoài.
Đề xuất của tác giả luận án	Sự thỏa thuận giữa các bên có trụ sở thương mại đóng ở các nước khác nhau; bên bán giao hàng và chuyển quyền sở hữu, bên mua nhận hàng và thanh toán.

Tác giả chỉ ra sự bất cập của Điều 80 Luật Thương mại Việt Nam năm 1997 khi đồng nhất "hợp đồng mua bán hàng hóa với thương nhân nước ngoài" với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế dựa trên yếu tố quốc tịch. Phân tích thực tiễn cho thấy một thương nhân nước ngoài mở chi nhánh tại Việt Nam mua bán hàng hóa với doanh nghiệp Việt Nam trong nước thì chỉ là hợp đồng nội địa; ngược lại, hai thương nhân cùng mang một quốc tịch nhưng có trụ sở thương mại tại hai quốc gia khác nhau và thực hiện giao dịch chuyển hàng qua biên giới thì vẫn mang bản chất là hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

Về điều kiện hiệu lực của hợp đồng: Luận án phân tích 4 điều kiện:

1. Chủ thể phải hợp pháp: Bên ký kết phải có năng lực pháp luật và năng lực hành vi (Điều 830, 832, 96, 20 Bộ luật Dân sự 1995; Điều 17 Luật Thương mại 1997; Nghị định 57/1998/NĐ-CP và Nghị định 44/2001/NĐ-CP). Người ký phải đúng thẩm quyền đại diện hoặc có ủy quyền hợp lệ. Tác giả dẫn chứng vụ tranh chấp giữa Công ty Thương mại Tây Ninh và đối tác Singapore mua bán 3.000 tấn sắn lát khô (giá 104 USD/MT, FOB Quy Nhơn): ngày 11/10/1996, Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tuyên bố hợp đồng vô hiệu do Phó Giám đốc bên Việt Nam ký vượt quá phạm vi giấy ủy quyền số 12/UQ-HĐ (vốn chỉ ủy quyền ký hợp đồng ủy thác trong nước).
2. Nội dung hợp đồng hợp pháp: Phải chứa đựng các điều khoản chủ yếu theo Điều 50 Luật Thương mại 1997 (tên hàng, số lượng, quy cách phẩm chất, giá cả, phương thức thanh toán, địa điểm và thời gian giao nhận) và đối tượng hàng hóa không thuộc danh mục cấm theo Quyết định 46/TTg năm 2001.
3. Hình thức hợp đồng hợp pháp: Khoản 4 Điều 81 Luật Thương mại 1997 bắt buộc lập thành văn bản (bao gồm điện tín, telex, fax, thư điện tử). Tác giả so sánh với Điều 11 CISG 1980 (cho phép mọi hình thức, kể cả nhân chứng) và điều khoản bảo lưu theo Điều 96 CISG 1980.
4. Hợp đồng ký kết trên cơ sở tự nguyện: Nghiêm cấm mọi hành vi lừa dối, ép buộc, đe dọa làm sai lệch ý chí thực sự của các bên.

Về nguồn luật điều chỉnh: Bao gồm luật quốc gia (theo thỏa thuận chọn luật phù hợp Điều 4 Luật Thương mại 1997, điều ước quốc tế hoặc quy tắc xung đột do Tòa án/Trọng tài áp dụng như vụ tranh chấp hợp đồng số 04/PAN/NK99 và 05/PAN/NK99 giữa Sifrina Trading / Panwood Co và Công ty TNHH Tân Đại Gia tại Hội đồng Trọng tài VIAC ngày 27/02/2001 áp dụng luật Việt Nam); Điều ước quốc tế về thương mại; Tập quán thương mại quốc tế (Incoterms 2000, dẫn chứng vụ tranh chấp giữa Vegetexco Việt Nam và đối tác Đức về bảo quản hoa hồi trong container thông gió tại cảng Hamburg); Án lệ và hợp đồng mẫu.

Về bản chất trách nhiệm do vi phạm hợp đồng: Tác giả xác định 4 yếu tố cấu thành để quy trách nhiệm: (i) Có hành vi vi phạm hợp đồng; (ii) Có thiệt hại tài sản thực tế trực tiếp; (iii) Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại; (iv) Có lỗi của bên vi phạm. Khác với CISG 1980 và luật các nước, Luật Thương mại Việt Nam 1997 quy định 4 hình thức trách nhiệm: Buộc thực hiện đúng hợp đồng, Phạt vi phạm, Bồi thường thiệt hại và Hủy hợp đồng. Tác giả đưa ra định nghĩa pháp lý: "Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế là trách nhiệm tài sản, mang tính quốc tế, được thực hiện bằng biện pháp cưỡng chế do pháp luật quy định, nhằm phục hồi lại quyền lợi của bên bị vi phạm và mang lại hậu quả bất lợi cho bên bị vi phạm".

Chương 2: Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế

Chương 2 đi sâu phân tích cơ chế áp dụng từng hình thức trách nhiệm pháp lý và căn cứ miễn trách nhiệm trong tương quan so sánh:

Hành vi vi phạm và căn cứ quy trách nhiệm: Khảo sát các hành vi vi phạm phổ biến của người bán (không giao hàng, giao hàng chậm, giao hàng không đúng địa điểm, không phù hợp về phẩm chất, số lượng, bao bì, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ) và của người mua (không thanh toán, thanh toán chậm, không mở L/C đúng hạn, không tiếp nhận hàng hóa). Luận án phân tích mức độ vi phạm cơ bản (fundamental breach theo Điều 25 CISG) so với vi phạm thông thường.

Các hình thức trách nhiệm cụ thể:

1. Buộc thực hiện đúng hợp đồng: Phân tích quyền yêu cầu sửa chữa, thay thế hàng hóa hoặc gia hạn thực hiện nghĩa vụ theo quy định của Luật Thương mại 1997 và Điều 46, 62 CISG 1980.
2. Phạt vi phạm hợp đồng: Luận án phân tích bản chất của chế tài phạt vi phạm theo luật Việt Nam – vốn mang tính trừng phạt tài sản và răn đe có nguồn gốc từ Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989. Tác giả so sánh với nguyên tắc của hệ thống Common Law (Hoa Kỳ, Anh) vốn không công nhận điều khoản mang tính chất trừng phạt (penalty clause) mà chỉ chấp nhận bồi thường ước tính trước (liquidated damages).
3. Bồi thường thiệt hại: Căn cứ phát sinh gồm thiệt hại thực tế, trực tiếp và khoản lợi nhuận đáng lẽ được hưởng (mất mát lợi nhuận). Luận án đối chiếu quy tắc dự liệu trước thiệt hại (foreseeability rule) tại Điều 74 CISG 1980 với các quy định bồi thường trong luật thực định Việt Nam.
4. Đình chỉ, hủy bỏ hợp đồng: Điều kiện áp dụng hủy bỏ một phần hoặc toàn bộ hợp đồng khi xảy ra vi phạm nghiêm trọng mục đích giao kết của các bên.

Các trường hợp miễn trách nhiệm: Luận án phân tích các trường hợp bất khả kháng (force majeure), lỗi hoàn toàn thuộc về bên bị vi phạm, sự kiện do người thứ ba hoặc do hành vi của cơ quan Nhà nước gây ra theo thỏa thuận hợp đồng và quy định pháp luật.

Chương 3: Hoàn thiện pháp luật Việt Nam về chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế

Chương 3 đề xuất định hướng và các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm hoàn thiện khung pháp lý của Việt Nam:

Đánh giá thực trạng bất cập:

• Sự tồn tại song song, chồng chéo và mâu thuẫn giữa ba văn bản: Bộ luật Dân sự 1995, Luật Thương mại 1997 và Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989, gây khó khăn cho Tòa án và Trọng tài khi xác định luật áp dụng.
• Khái niệm hợp đồng mua bán hàng hóa với thương nhân nước ngoài tại Điều 80 Luật Thương mại 1997 quá hẹp và không phản ánh đúng bản chất giao dịch thương mại quốc tế hiện đại.
• Quy định về mức phạt vi phạm tối đa (khống chế tỷ lệ phần trăm) tạo ra sự xơ cứng, làm giảm quyền tự do thỏa thuận của các bên.
• Thiếu các quy định chi tiết về nghĩa vụ hạn chế tổn thất của bên bị vi phạm và phương pháp tính toán thiệt hại thực tế theo thông lệ quốc tế.

Kiến nghị hoàn thiện pháp luật:

1. Thống nhất khái niệm: Sửa đổi quy định tại Điều 80 Luật Thương mại 1997 theo hướng chuyển từ tiêu chí "quốc tịch thương nhân" sang tiêu chí "trụ sở thương mại đặt tại các quốc gia khác nhau", tương thích với Điều 1 CISG 1980.
2. Thống nhất hệ thống pháp luật hợp đồng: Bãi bỏ Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 để xóa bỏ sự phân biệt phân tán giữa hợp đồng kinh tế và hợp đồng dân sự/thương mại, xây dựng Bộ luật Dân sự giữ vai trò luật chung và Luật Thương mại giữ vai trò luật chuyên ngành.
3. Hoàn thiện các chế tài vi phạm: Phân định rõ mối quan hệ giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại; quy định rõ nguyên tắc bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế trực tiếp và các khoản lợi nhuận bỏ lỡ; bổ sung nghĩa vụ giảm thiểu thiệt hại của bên bị vi phạm.
4. Gia nhập điều ước quốc tế: Đề xuất Việt Nam khẩn trương nghiên cứu, hoàn tất các thủ tục phê chuẩn/gia nhập Công ước Viên năm 1980 (CISG) để tạo khung pháp lý đồng bộ và an toàn cho doanh nghiệp trong quá trình gia nhập WTO.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án ghi nhận các đóng góp khoa học mới về mặt lý luận và thực tiễn:

• Là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học pháp lý Việt Nam nghiên cứu toàn diện, có hệ thống chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế kể từ khi Luật Thương mại năm 1997 có hiệu lực.
• Làm sáng tỏ về mặt lý luận các khái niệm pháp lý cốt lõi: phân biệt bản chất giữa hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế và hợp đồng mua bán hàng hóa với thương nhân nước ngoài; xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác về chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.
• Phân tích so sánh có hệ thống giữa Luật Thương mại Việt Nam với CISG 1980, Công ước La Hay 1964, Bộ luật Thương mại Thống nhất Hoa Kỳ (UCC), Luật Hợp đồng Trung Quốc và pháp luật các nước Tây Âu, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác lập pháp thương mại.
• Chỉ rõ các điểm bất cập, mâu thuẫn giữa Luật Thương mại 1997, Bộ luật Dân sự 1995 và Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989.
• Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp cụ thể, bao gồm việc sửa đổi tiêu chí xác định hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, điều chỉnh cơ chế áp dụng các chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, cũng như định hướng gia nhập Công ước Viên 1980.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án gắn liền với bối cảnh thời điểm nghiên cứu (năm 2003), khi Luật Thương mại năm 1997 đang có hiệu lực, Việt Nam chưa ban hành Luật Thương mại năm 2005, chưa gia nhập WTO (2007) và chưa phê chuẩn Công ước Viên năm 1980 (CISG - Việt Nam chính thức gia nhập năm 2015). Luận án giới hạn phạm vi trong các giao dịch mua bán hàng hóa hữu hình truyền thống, chưa mở rộng sang các loại hình dịch vụ thương mại quốc tế phức tạp và thương mại điện tử xuyên biên giới mới nảy sinh.

Hướng nghiên cứu tiếp nối từ công trình bao gồm: theo dõi việc chuyển hóa các chuẩn mực của CISG 1980 vào hệ thống pháp luật thương mại Việt Nam sau khi gia nhập; nghiên cứu chuyên sâu về các chế tài xử lý vi phạm trong hợp đồng mua bán hàng hóa qua môi trường thương mại điện tử quốc tế; và thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế tại các trung tâm trọng tài quốc tế.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu học thuật hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật kinh tế, Tư pháp quốc tế, Luật thương mại quốc tế: cung cấp hệ thống lý luận nền tảng, kỹ năng so sánh pháp luật và nguồn án lệ tranh chấp thực tiễn.
• Đối với giảng viên: phục vụ công tác giảng dạy các học phần Luật Thương mại quốc tế, Hợp đồng thương mại quốc tế tại các cơ sở đào tạo luật học và khối kinh tế đối ngoại.
• Đối với cơ quan lập pháp và quản lý Nhà nước (Bộ Tư pháp, Bộ Thương mại, Tòa án nhân dân tối cao): cung cấp luận cứ khoa học phục vụ việc sửa đổi Luật Thương mại 1997 và đàm phán gia nhập các điều ước quốc tế.
• Đối với luật sư, trọng tài viên và doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu: hỗ trợ nhận diện rủi ro pháp lý về thẩm quyền ký kết, điều khoản luật áp dụng và phương thức vận dụng các biện pháp tự bảo vệ quyền lợi khi có vi phạm hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí cốt lõi để xác định hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế theo đề xuất của luận án là gì?
Luận án chỉ ra rằng tiêu chí cốt lõi và phù hợp nhất với thông lệ quốc tế (đặc biệt là Điều 1 CISG 1980) là các bên giao kết phải có trụ sở thương mại đặt tại các quốc gia khác nhau. Tiêu chí quốc tịch của thương nhân hay việc hàng hóa có chuyển dịch qua biên giới không mang tính quyết định tuyệt đối.

2. Tại sao tác giả cho rằng khái niệm tại Điều 80 Luật Thương mại 1997 chưa chuẩn xác?
Điều 80 Luật Thương mại 1997 xác định hợp đồng dựa vào tiêu chí một bên là thương nhân Việt Nam và một bên là thương nhân nước ngoài (tiêu chí quốc tịch). Tác giả chứng minh điều này dẫn đến sự bất hợp lý: một giao dịch giữa chi nhánh công ty nước ngoài tại Việt Nam với doanh nghiệp Việt Nam trên lãnh thổ Việt Nam bị coi là quốc tế (dù thực chất là nội địa), trong khi giao dịch giữa hai pháp nhân cùng quốc tịch nhưng có trụ sở ở hai nước khác nhau lại không được bao hàm đầy đủ.

3. Bốn yếu tố cấu thành để quy trách nhiệm do vi phạm hợp đồng gồm những gì?
Căn cứ lý luận của luận án xác định 4 yếu tố: (1) Có hành vi vi phạm hợp đồng; (2) Có thiệt hại tài sản thực tế của bên bị vi phạm; (3) Có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi vi phạm và thiệt hại xảy ra; (4) Có lỗi của bên vi phạm hợp đồng.

4. Khác biệt lớn nhất về các hình thức trách nhiệm giữa Luật Thương mại 1997 và CISG 1980 là gì?
Khác với CISG 1980 và pháp luật các nước phương Tây chỉ quy định buộc thực hiện đúng hợp đồng, bồi thường thiệt hại và hủy bỏ hợp đồng, Luật Thương mại Việt Nam năm 1997 quy định thêm hình thức phạt vi phạm hợp đồng độc lập với bồi thường thiệt hại.

5. Vụ tranh chấp hợp đồng giữa Công ty Thương mại Tây Ninh và đối tác Singapore được Tòa án giải quyết theo hướng nào?
Ngày 11/10/1996, Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tuyên bố hợp đồng mua bán 3.000 tấn sắn lát khô giữa hai bên vô hiệu và buộc Công ty Thương mại Tây Ninh trả lại tiền đặt cọc cho công ty Singapore, do người ký hợp đồng (Phó Giám đốc) không có giấy ủy quyền hợp lệ để ký kết trực tiếp với khách hàng nước ngoài mà chỉ được ủy quyền ký hợp đồng ủy thác nội địa.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Trương Văn Dũng là công trình khoa học chuyên khảo giải quyết toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về chế độ trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế tại Việt Nam đầu thập niên 2000. Thông qua phương pháp nghiên cứu định tính và so sánh luật học sâu sắc với Công ước Viên 1980 cùng pháp luật nhiều quốc gia, tác giả đã chỉ rõ các khoảng trống, bất cập của Luật Thương mại 1997 và hệ thống văn bản pháp quy liên quan. Các luận điểm, phân tích và hệ thống kiến nghị lập pháp trong luận án mang giá trị khoa học vững chắc, đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện thể chế pháp luật kinh tế và chuẩn bị điều kiện hội nhập quốc tế của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HOÁ QUỐC TẾ VÀ TRÁCH NHIỆM DO VI PHAM HỢP ĐỒNG 1. HOP DONG MUA BAN HÀNG HÓA QUOC TE 1. Khai niém Để trao đổi, buôn bán, thực hiên hoạt động mua bán hàng hóa trong phạm vi quốc tế, thương nhân đóng trụ sở thương mại ở nước này ký kết hợp đồng mua hoặc bán hàng hoá với thương nhân đóng trụ sở thương mại ở nước khác. Chẳng hạn, một thương nhân Pháp đóng trụ sở thương mại tại Pháp, ký hợp đồng bán hàng cho một thương nhân Mỹ, hoặc một thương nhân Đức đóng trụ sở tại Đức ký hợp đồng mua hàng của một thương nhân Nhật đóng trụ sở thương mai tại Nhật.

Những hợp đồng này là hợp đồng mua bán hàng hoá trong phạm vi quốc tế và được gọi ngắn gọn lại là hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Vậy hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là gì? Theo Điều 1 Công ước La Hay 1964 về mua bán quốc tế những động sản hữu hình, thì “hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là hợp đồng mua bán hàng hóa được ký kết giữa các bên có trụ sở thương mại đóng 6 các nước khác nhau và hàng hóa được chuyển từ nước người bán sang nước người mua, hoặc việc ký kết hợp đồng được diễn ra ở các nước khác nhau” [35, tr 100- 101]. Theo Công ước này chúng ta thấy có ba tiêu chí để phân biệt hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế, đó là: thit nhất, tru sở thương mai của các bên đóng ở các nước khác nhau; fh hai, hang hoá được vận chuyển từ nước ngươì bán sang nước người mua; thit ba, hoặc việc ký kết hợp đồng được diễn ra ở các nước khác nhau. Thuật ngữ “hoặc” trong tiêu chí thứ ba được hiểu với nghĩa không bắt buộc, tức là việc ký kết hợp đồng có thể diễn ra ở mọi địa điểm: có thể là ở nước người bán, nước người mua hay ở một nước thứ ba do hai bên lựa chọn.

Như vậy, theo Công ước La Hay, tiêu chí quan trọng nhất để xác định hợp đồng mua bán quốc tế hàng hóa là tiêu chí trụ sở thương mại: các bên mua và bán phải có trụ sở thương mại đóng ở các nước khác nhau. Công ước La Hay không đề cập tới vấn đề quốc tịch của các bên mua và bán, không quy định là các bên (bên mua và bên bán) phải có quốc tịch khác nhau. Điều 1 Công ước Liên Hợp Quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế năm 1980 (United Nations Convention on contracts for International Sales of Goods, Vienna 1980) đã đưc ra định nghĩa pháp ly của khái niệm hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế là "hợp đồng mua bán hàng hóa giữa các bên có trụ sở thương mai dat tại các nước khác nhau” [30, tr 56-57]. Từ khái niệm này cho thấy, Công ước Viên 1980 chỉ đưa ra một tiêu chí để xác định hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, đó là các bên mua và bán phải có trụ sở thương mại đóng ở các nước khác nhau.

Quốc tịch của các bên, tính chất dân sự hay thương mại của các bên hoặc của hợp đồng không phải là tiêu chí để xác định hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Như vậy, cả Công ước La Hay 1964 và Công ước Viên năm 1980 đều lấy tiêu chí tru sở thương mại của các bên đương sự làm tiêu chí quan trong để xác định hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Nếu trụ sở của các bên mua và bán đóng ở các nước khác nhau, thì đó là hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, còn nếu trụ sở của các bên mua và bán đóng trong một nước, thì đó không phải là hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế. Yếu tố quốc tịch của các bên mua và bán không được hai Công ước này đề cập tới.

Trên thực tế, hầu hết các hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế được ký kết giữa các bên có trụ sở đóng ở các nước khác nhau, đồng thời có quốc tịch khác nhau, hàng hoá được chuyển từ nước người bán sang nước người mua hoặc sang nước thứ ba. Có một số lượng nhỏ hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế được ký kết giữa các bên có cùng quốc tịch, nhưng có trụ sở thương mại đóng ở các nước khác nhau và hàng hóa được chuyển qua khỏi 10 biên giới nước người bán. Ví dụ, hợp đồng mua bán hàng hóa giữa thương nhân người Anh đóng trụ sở tại Vương quốc Anh với một chi nhánh của thương nhân người Anh đóng trụ sở tại Hồng Kông, hàng hóa được chuyển từ Hồng Kông về Vương quốc Anh. Mặt khác, theo các hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, thì người bán giao hàng và chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho người mua, còn người mua trả tiền hàng cho người bán.

Ở Việt Nam, trong hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa giữa Việt Nam với nước ngoài, nhiều hợp đồng mua bán hàng hóa đã được ký kết giữa các doanh nghiệp Việt Nam đóng trụ sở tại Việt Nam với các doanh nghiệp nước ngoài đóng trụ sở ở nước ngoài. Mặc dù, những hợp đồng này được gọi với nhiều tên khác nhau như: “hợp đồng xuất nhập khẩu hàng hoá”; “hợp đồng mua bán ngoại thương”; “hợp đồng mua bán hàng hoá với thương nhân nước ngoai”., nhưng chúng có điểm chung đều thuộc loại hợp đồng mua bán hàng hóa trong phạm vi quốc tế. Trước hết, cần làm rõ nội ham của khái niệm “hop đồng xuất nhập khẩu hang hóa". Hiện nay, khái niệm "hợp đồng xuất nhập khẩu hàng hóa" chưa được quy định chính thức trong các văn bản pháp luật, nhưng ở một mức độ nhất định, nó đã được các sách, báo, tạp chí pháp lý đề cập tới và trong hoạt động kinh doanh xuất nhập của các doanh nghiệp Việt Nam thì các thuật ngữ "hợp đồng xuất khẩu hàng hóa", "hợp đồng nhập khẩu hàng hóa” là thuật ngữ quen thuộc, là hình thức pháp lý của hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa.

Theo cách hiểu thông thường, bản chất của hợp đồng xuất khẩu hàng hóa là bán hàng hoá ra nước ngoài. Ví dụ, một doanh nghiệp Việt Nam, đóng trụ sở tại Việt Nam ky hợp đồng bán hàng hóa cho một doanh nghiệp nước ngoài, đóng trụ sở tại nước ngoài; hàng hóa của hợp đồng này phải được làm thủ tục xuất khẩu qua lãnh thổ Việt Nam. Điều đó có nghĩa, đối với hợp đồng xuất khẩu hàng hóa, hàng hoá phải được chuyển qua biên giới Việt Nam để vào lãnh thổ của một nước khác (nước nhập khẩu 1] hoặc một nước thứ ba). Còn bản chất của hợp đồng nhập khẩu hàng hóa là mua hàng hóa từ nước ngoài về.

Ví dụ, một doanh nghiệp Việt Nam, đóng trụ sở ở Việt Nam, ký kết hợp đồng mua hàng hóa của một doanh nghiệp nước rigoài, đóng trụ sở ở nước ngoài; hàng hóa cua hợp đồng này phải được làm thủ tục xuất khẩu khỏi biên giới của nước người bán hoặc nước thứ ba và phải được làm thủ tục nhập khẩu vào lãnh thổ Việt Nam. Điều đó có nghĩa, đối với hợp đồng nhập khẩu hàng hóa, hàng hoá phải được chuyển qua biên giới nước ngoài, qua biên giéi Việt Nam để vào lãnh thổ Việt Nam. Từ sự phân tích ở trên, có thể đưa ra khái niệm hợp đồng xuất nhập khẩu hàng hoá: là hợp đồng mua bán hàng hoá giữa hai thương nhân đóng trụ sở thương mại ở hai nước khác nhau, theo đó hàng hoá được chuyển qua biên giới nước người xuất khẩu để chuyển vào lãnh thổ nước nhập khẩu hoặc một nước thứ ba. Đây chính là hợp đồng mua bán hàng hóa trong phạm vi quốc tế và được gọi là hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế.

Thứ hai, khái niệm "hợp đồng mua bán ngoại thương” đã được quy định chính thức trong Quy chế tạm thời số 4794/TN-XNK ngày 31/7/1991 của Bộ Thương nghiệp (nay là Bộ Thương mại) hướng dẫn việc ký kết hợp đồng mua bán ngoại thương. Theo Quy chế này, hợp đồng mua bán ngoại thương được hiểu là hợp đồng mua bán hàng hoá giữa các bên có quốc tịch khác nhau, hàng hoá là đối tượng của hợp đồng được chuyển từ nước này sang nước khác và đồng tiền thanh toán là ngoại tệ đối với một hoặc cả hai bên. Từ khái niệm này cho thấy, một bên của hợp đồng mua bán ngoại thương là một doanh nghiệp Việt Nam, mang quốc tịch Việt Nam, đóng trụ sở thương mại tại Việt Nam, còn bên kia là một thương nhân nước ngoài, mang quốc tịch nước ngoài, đóng trụ sở thương mại ở nước ngoài. Hàng hoá là đối tượng của hợp đồng mua bán ngoại thương được chuyển từ nước người bán sang nước người mua.

Hay nói cách khác, hàng hóa của hợp đồng này được chuyển qua biên giới Việt Nam ra lãnh thổ nước ngoài hoặc được chuyển qua biên giới nước ngoài vào lãnh thổ Việt Nam. Trên thực tế đồng 12 tiền thanh toán trong hợp đồng mua bán ngoại thương ở Việt Nam thường là đồng dô la Mỹ, cho nên nó là ngoại tệ đối với bên các bên (bên mua và bên bán, trừ thương nhân Mỹ). Khái niệm "Hợp đồng mua bán ngoại thương” còn được đề cập tới trong nhiều sách, tạp chí, báo, giáo trình của một số trường đại học. Giáo trình "Tu pháp quốc tế” nim 2001 của Đại học quốc gia Hà Nội có nêu "HDMBNT (hay cong gọi là hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế, hợp đồng xuất - nhập khẩu, hợp đồng mua bán hàng hoá với thương nhân nước ngoài v.) là hợp đồng mua bán có yếu tố nước ngoài [14, tr 198- 199].Theo Giáo trình "Pháp luật trong hoạt động kinh tế đối ngoại" năm 1997 của Trường Dai học Ngoại thương, thi hợp đồng mua bán ngoại thương được hiểu là "Tất cả các hợp đồng mua bán được ký kết giữa các chủ thể của Việt Nam với các thể nhân (tự nhiên nhân) và pháp nhân nước ngoài, hay nói cách khác là tất cả các hợp đồng mua bán có tính chất quốc tế (yếu tố nước ngoài), [35, tr 100].

Như vậy, từ khái niệm hợp đồng mua bán ngoại thương đã được trình bày ở trên có thể rút ra: đây là hợp đồng mua bán hàng hoá có yếu tố nước ngoài. Yếu tố nước ngoài được thể hiện là một bên (chủ thể của hợp đồng) có trụ sở đóng ở nước ngoài, hàng hoá được chuyển từ trong nước ra nước ngoài hoặc chuyển từ nước ngoài vào. Địa điểm ký kết hợp đồng là ở nước ngoài đối với một trong hai bên hoặc có thể là ở nước ngoài đối với cả hai bên, nếu hợp đồng được ký kết ở một nước thứ ba.