Chương I TONG QUAN TAI LIEU 1. Nguồn gốc và các giống bưởi chính 1.Nguôn gắc cây bưởi Cây bưởi có tên khoa học là Cứws grandis (L). Trong hệ thống phân loại bưởi thuộc: Ho Rutaceae, họ phụ Aurantioideae Chỉ: Citrus Chỉ phụ: Eu Citrus Loai: Citrus Grandis (maxima) Budi (C.Osbeck ), thuéc ho cam quýt có nguồn gốc ở Đông, Nam Á, Trung Quốc, Ấn Độ. Cây bưởi ưa khí hậu nóng ẩm nên chỉ trồng, được ở các vùng nhiệt đới và á nhiệt đới và được phân bó rộng tới quần đảo.
Fiji, châu Âu và cả các nước vùng Địa Trung Hải [99]. “Theo Chawalit Niyomdha (1992): Bưởi có nguồn gốc ở Malaysia, sau. đó lan sang Indonêsia, Trung Quốc, phía Nam Nhật Bản, phía Tây Ân Độ, Địa Trung Hải và Mỹ. Decondolle cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc ở phía Đông Malaysia kê cả các đảo Fiji và Friendly [62].
Còn với tác giả Robert, (1967) bưởi được coi là cây bản xứ của Malaysia và quần đảo Polynesia, sau đó được di thực sang Ấn Độ, phía nam Trung Quốc và các nước châu Âu, Mỹ [101]. Tuy nhiên, cũng có ý kiến lại cho rằng bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc vì cây bưởi đã được đề cập trong các tài liệu của quốc gia nàyc từ thế kỷ 24 đến thé ky thứ 8 trước Công nguyên [96]. Tác giả Vũ Công Hậu, nguyên Viện trưởng Viện Cây công nghiệp, Cây ăn quả và Cây làm thuốc giai đoạn 1968 — 1980 (1996) [17] cũng cùng quan điểm trên. Những nghiên cứu gần đây khẳng định: tinh Vân Nam nằm ở phía Tây Nam Trung Quốc có thể là nơi khởi nguyên quan trọng của các loài cây cam quýt, do sự đa dạng của các loài được phát hiện tại đây và được phát tán xuống phía Nam theo hệ thống sông suối [81], [82],.
Nhiều dạng cây cam quýt đã di chuyển từ phía Tây tới các vùng Ả Rập khác nhau, ví dụ như Ô Man, Ba Tư, I-Ran, thậm chỉ tới Palestin trước chúa Giê Su ra đời [69]. Các dạng cây cam quýt được sử dụng: Chanh yên, cam chua, chanh giấy, chanh núm, cam, bưởi, bưởi chùm, quýt và quất. hư vậy, nguồn gốc của bưởi cho đến bây giờ vẫn còn có nhiều ý kiến khác nhau. Có thể từ Malysia, từ Trung Quốc hoặc Ấn Độ.
Trên thực tế, hiện nay bưởi được trồng tập trung với mục đích thương mại ở một số nước châu Á như Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ, Việt Nam. Các giỗng bưởi trên thế giới: Như đã trình bày & trén, cdy budi (Citrus grandis L.) được trồng chủ yếu ở các nước châu Á và Đông Nam Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, 'Việt Nam, Philippine, Malaysia vv. Quả bưởi có đường kính trung bình 20- 25 em, thậm chí đường kính dat 30 cm. Tép bưởi giòn, mọng nước.
'Theo nghiên cứu của J. Tại Thái Lan, các giống phổ biến trong sản xuất được trồng ở các tỉnh miền Trung như Nakhon Pathom, Samut Sakhon, Samut songkhram, Ratchaburi va Nothaburi bao gm: Khao Tongdee, Khao Phuang, Khao Phan, Khao Hawm, Khao nhan phung, Khao kheaw, Khao Jeeb, Khao Yai, Tubtim và Sai Nham Phung. Một số giống khác như: Khao Tangkwa, Som Krun, Khao Udom Sook và Manorom được trồng ở Chai Nat va Nakhon Sawan; giống Khao Uthai là giống, đặc sẵn của tỉnh Uthai Thani; giống Takhoi và Som Pol được trồng phổ biến ở Phichit; giống Pattavia chỉ trồng ở vùng phía nam như ở tỉnh Surat Thani, Songkhla, Narathiwat và Pattani [64],[103]. Giống Chandler: Lai giữa giống bưởi hồng và bưởi ngọt.
Quả có ruột màu hồng, thời gian chín vào tháng 12, tháng tư, quả hình cầu, có hạt, vỏ mịn, đễ bảo quản. Kao Ponne và Kao Phueng: Đây là những giống bưởi có hạt màu trắng. Quả của giống Kao Phueng là hình quả lê với cỗ khác biệt, trong khi trái Kao Ponne là hình cầu. Kao Ponne chín sớm hơn Kao Phueng, tép quả ngọt mọng nước [92].
Ở Trung Quốc, các giống bưởi nỗi tiếng được biết đến là: bưởi Văn Đán, Sa Điền, bưởi ngọt Quan Khê. Đây là những giống đã được Bộ nông nghiệp Trung Quốc công nhận là hàng nông nghiệp chất lượng cao và cấp huy chương vàng. Một giống có triển vọng khác là Pingshan được coi là giống chủ đạo của tỉnh Phúc Kiến có quả dạng dẹt khối lượng từ 1 kg trở lên, chín vào giữa tháng 9, không hạt, múi đỏ nhạt, chất lượng ăn vượt trội (TSS 11-12 %, axit 6,3 6,4 %), phần ăn được 55-60 %, khả năng bảo quản tốt. Còn với tỉnh Hỗ Nam, giống Anjiangxiang cũng khá nổi tiếng với sức chịu lạnh và khô hạn tốt, chín vào cuối tháng 9 đến đầu tháng 10, tép có vị ngon và thơm.
Các giếng Diangjiang trồng ở tỉnh Tứ Xuyên có quả hình bầu dục, to, mong nước, ít hạt, ngọt, thơm, chín vào đầu tháng 11. Giống Shatinyu ở tỉnh Quảng Tây khối lượng quả đạt 0,6-1,5 kg, quả hình quả lê, tép màu vàng nhạt, giòn, ngọt, thời gian chín từ tháng 10 đến tháng 12, quả có thể bảo quản cho đến tháng tư năm sau [92] cũng là những giống bưởi được thị trường ưa chuộng. Ở Đài Loan có giống nỗi tiếng là bưởi Văn Đán, do có đặc tính tự thụ, phôi không phát triển nên không có hạt, chất lượng rất tốt được nhiều người tưa chuộng [65]. Philippines là một nước sản xuất nhiều bưởi.
Tuy nhiên các giống bưởi ở Philippine đều là các giống nhập nội từ các nước như Trung Quốc, Thái Lan, ví dụ: giống Khao phuang từ Thái Lan, giống Amoy và Sunkiluk gốc Trung Quốc, chỉ có giống Fortich là giỗng địa phương như: Delacruzp — pink, Magallanes va Amonymanta, Siamese [74]. Ở Malaysia có 24 giếng được trồng phổ biến trong sản suất, bao gồm cả giếng trong nước và nhập nội. Các giống nỗi tiếng có thế kể đến là: Large red fleshed pomelo, Pomelo China [106] và giống Banpeiyu trong đó giống, Banpeiyu được trồng rộng rãi trên toàn lãnh thổ quốc gia nảy, quả to, chất lượng tốt, dạng không đối xứng, có hạt, tép màu vàng nhạt [92]. Một số giống bưởi ở Ân Độ được biết đến là: Dowali, Nowgong, Bumi, Gagar, Zemabawk, Jorhat, Khanpara, Kamrup, Khasi, Bor Tanga, Hukma Tanga, Holong Tanga, Jamia Tanga va Aijal [105].
Tại Israel, có hai loại là bưởi trắng và bưởi đỏ. Bưởi trắng quả to, cùi dầy chín vào tháng 10. Giống bưởi đỏ có vỏ mỏng hơn bưởi trắng, thơm, vị chua, củihồng, thu hoạch vào tháng 9 hàng năm [109]. Các giống bười ở Việt Nam: Tập đoàn bưởi ở nước ta rất đa dạng, có nhiều nguồn gen quý, nhiều giống có tiềm năng xuất khẩu với giá trị kinh tế cao.
Hiện tại trong khuôn khổ nhiệm vụ Bảo tồn nguồn gen thực vật quốc gia, các cơ quan trong mạng lưới đang lưu giữ 157 nguồn gen bưởi [43]. Riêng vùng sông Đáy ngoại thành Hà Nội có 19 giống bưởi trong đó có nhiều giống bưởi có giá trị kinh tế cao như bưởi Diễn, bưởi đường Quế Dương. Bưởi được trồng ở tất cả các tỉnh trong cả nước. Với tính chất của cây trồng giao phấn, trong điều kiện tự nhiên, khi trồng gần nhau, các giống bưởi dễ lại với nhau và với các giống cây có múi khác cộng thêm vào đó, trong quá khứ, nhân dân có thói quen trồng bằng hạt nên bưởi là một trong những loài có sự đa dang di truyền rất lớn.
Nhiều giống có những phẩm vị cũng như chất lượng rất ngon được người dân chọn lựa mang về trồng đã trở thành các giống đặc sản của 10 mỗi vùng miễn. Ngoài một số giống bưởi đã có danh tiếng thì ở các địa phương, khác cũng có các giống bưởi chưa có danh tiếng mà chất lượng phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng nhưng chưa được biết đến cần khai thác phát triển. Bưởi Phúc Trạch Nguồn gốc ở xã Phúc Trạch, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Hiện nay được trồng ở hầu hết 28 xã trong huyện và các vùng phụ cận.
Bưởi Phúc Trạch được coi là một trong những giống bưởi ngon nhất ở nước ta hiện nay. Quả hình cầu hơi dẹt, vô quả màu vàng xanh, khối lượng, trung bình từ 1- 1,2 kp, tỷ lệ phần ăn được 60- 65%, số lượng hạt từ 50- 80 hạUquả, màu sắc thịt quả và tép múi phớt hồng, vách múi đòn để tách rời, thịt quả mịn, đồng nhất, vị ngọt hơi chua, độ brix từ 12- 14. Thời gian thu hoạch vào tháng 9. Bưởi Đoan Hùng Trồng nhiều ở huyện Đoan Hùng tỉnh Phú Thọ, trên đất phù sa ven sông Lô và sông Chảy.
Có 2 giếng chất lượng tốt là bưởi Tộc sửu xã Chỉ Đám và bưởi Bằng Luân xã Bằng Luân. Bưởi Bằng Luân qua hinh cau hoi det, khối lượng quả trung bình 0,7 - 0,8 kg, vỏ quả màu vàng hơi xám nâu, tép múi màu trắng xanh, mọng nước, thịt quả hơi nhão, vị ngọt nhạt, độ brix từ 9 ~ 11%, tỷ lệ phần ăn được 60 - 65%. Quả thu hoạch vào tháng 10, tháng 11. Quả có thể đề lâu sau khi thu hái.
Bưởi Tộc Sửu quả to hơn, khối lượng quả trung bình 1 - 1,2 kg. Thịt quả ít nhão hơn bưởi Bằng Luân, song vị cũng ngọt nhạt và có mảu trắng, xanh. Thời gian thu hoạch sớm hơn bưởi Bằng Luân chừng 15 - 20 ngày. Bưởi Diễn F Trồng nhiều ở xã Phú Diễn, Phú Minh huyện Từ Liêm (nay là quận Nam Từ Liêm), Hà Nội.
Một số ý kiến cho rằng bưởi Diễn có thể là một biến dị của bưởi Đoan Hùng. Quả tròn, vỏ quả nhẫn, khi chín màu vàng cam, khối lượng 11 trung bình quả từ 0,8 - I kg, tỷ lệ phẩn ăn được từ 60 - 65%, số hạt trung bình trong một quả khoảng 50 hạt, múi và vách múi dễ tách rời nhau. Thịt quả màu vàng xanh, ăn dòn, ngọt, độ brix từ 12 - 14. Thời gian thu hoạch muộn hơn bưởi Đoan Hùng, thường trước tết nguyên đán khoảng 15 - 20 ngày.
Bưởi Thanh Trà 'Vùng bưởi Thanh Trà được trồng chủ yếu trên đất phù sa được bồi dọc theo sông Hương, sông Bồ, sông Ô Lâu, thuộc các xã: Thuỷ Biểu, Huong Long, Kim Long (thành phố Huế); Hương II, Hương Thọ, Hương An, Hương Vân, thị trấn Hương Trà (huyện Hương Trà); Dương Hoà, Thuỷ Bằng, Thuy Vân (huyện Huong Thuy); Phong Thu, Phong An, Phong Sơn, Phong 'Hoà và thị trấn Phong Điền (huyện Phong Điền). Bưởi Thanh Trà là giống bưởi ngon có tiếng của Có Đô Huế. Quả nhỏ, hình quả lê, khối lượng quả trung, bình từ 0,6 - 0,8 kg, vỏ mỏng dễ bóc, khi chín màu vàng xanh, tép nhỏ mọng nước nhưng ăn dòn ngọt. Thịt quả mịn, đồng nhất, màu vàng xanh, tỷ lệ phần ăn được từ 62 - 65%, độ brix 10 - 12%.
Thời gian thu hoạch vào tháng 9 dương lịch. Bưởi Năm Roi Là giống bưởi ngon nỗi tiếng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nhất là bưởi Năm Roi trồng trên đất phù sa ven sông Hậu ở huyện Bình Minh tỉnh Vĩnh Long.