Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh và doanh nghiệp thương mại 1. Khái niệm, công cụ và hình thức cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh nói chung, cạnh tranh trong kinh tế nói riêng là một khái niệm có nhiều cách hiểu khác nhau.
Khái niệm này được sử dụng cho cả phạm vi DN, phạm vi ngành, phạm vi quốc gia hoặc phạm vi khu vực liên quốc gia… điều này chỉ khác nhau ở chỗ mục tiêu được đặt ra trong phạm vi DN hay tầm quốc gia mà thôi. Trong khi đối với một DN mục tiêu chủ yếu là tồn tại và tìm kiếm lợi nhuận, thì đối với một quốc gia mục tiêu là nâng cao mức sống và phúc lợi cho nhân dân. Các học thuyết kinh tế thị trường đều thừa nhận rằng: Cạnh tranh chỉ xuất hiện và tồn tại trong nền kinh tế thị trường, nơi mà cung, cầu và giá cả hàng hóa là những nhân tố cơ bản của thị trường; cạnh tranh là linh hồn sống của thị trường. Cạnh tranh là điều tất yếu của sự phát triển nền kinh tế xã hội.
Trong mọi phương diện của cuộc sống ý thức vươn lên luôn là yếu tố chủ đạo trong suy nghĩ và hành động của mỗi con người. Suy nghĩ và hành động trong sản xuất kinh doanh bị chi phối rất nhiều bởi tính kinh tế thị trường. Trong giai đoạn hiện nay, yếu tố được coi khắc nghiệt nhất và là yếu tố sống còn của DN chính là sức cạnh tranh. Môi trường hoạt động của DN hiện nay đầy biến động, điều đó cũng làm cho việc cạnh tranh giữa các DN hiện nay trở lên rất gay gắt và quyết liệt, các chủ thể kinh tế tham gia vào thị trường nhằm giành giật nhiều các lợi ích kinh tế hơn về mình.
Cạnh tranh là một hiện tượng kinh tế - xã hội phức tạp, do cách tiếp cận khác nhau, nên cũng có các quan niệm khác nhau về cạnh tranh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Theo nhà kinh tế học Michael Porter của Mỹ thì: Cạnh tranh (kinh tế) là giành lấy thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, là khoản lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà DN đang có. Kết quả quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả giá cả có thể giảm đi.
Ở góc độ thương mại, cạnh tranh là một trận chiến giữa các DN và các ngành kinh doanh nhằm chiếm được sự chấp nhận và lòng trung thành của khách hàng. Hệ thống DN tự do đảm bảo cho các ngành có thể tự mình đưa ra các quyết định về mặt hàng cần sản xuất, phương thức sản xuất, và tự định giá cho sản phẩm hay dịch vụ. Hai nhà kinh tế học Mỹ P.Nordhaus trong cuốn kinh tế học (xuất bản lần thứ 12) lại cho rằng cạnh tranh (Competition) là sự kình địch giữa các DN cạnh tranh với nhau để dành khách hàng hoặc thị trường. Hai tác giả này cho cạnh tranh đồng nghĩa với cạnh tranh hoàn hảo (Perfect Competition).
Theo Từ điển thuật ngữ Kinh tế học “Cạnh tranh - sự đấu tranh đối lập giữa các cá nhân, tập đoàn hay quốc gia. Cạnh tranh nảy sinh khi hai bên hay nhiều bên cố gắng giành lấy thứ mà không phải ai cũng có thể giành được ”. Ngoài ra, còn có thể dẫn ra nhiều cách diễn đạt khác nhau về khái niệm cạnh tranh. Song có thể tiếp cận về cạnh tranh trong kinh doanh như sau: - Cạnh tranh là nói đến sự ganh đua nhằm giành lấy phần thắng của nhiều chủ thể cùng tham dự.
- Mục đích trực tiếp của cạnh tranh là một đối tượng cụ thể mà các bên đều muốn giành lấy để cuối cùng là kiếm được lợi nhuận cao. - Cạnh tranh diễn ra trong một môi trường cụ thể có các ràng buộc chung mà các bên tham gia phải tuân thủ như: đặc điểm sản phẩm, thị trường, các điều kiện pháp lý, các thông lệ kinh doanh. - Trong quá trình cạnh tranh các chủ thể tham gia cạnh tranh có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau: Cạnh tranh bằng đặc tính và chất lượng sản LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 phẩm; cạnh tranh bằng nghệ thuật tiêu thụ sản phẩm; cạnh tranh nhờ dịch vụ bán hàng tốt, cạnh tranh thông qua hình thức thanh toán,. Vậy khái niệm cạnh tranh có thể hiểu như sau: Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau tìm đủ mọi biện pháp, cả nghệ thuật lẫn thủ đoạn để đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất.
Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đa hóa lợi ích. Đối với người sản xuất kinh doanh là lợi nhuận, đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện lợi. Các công cụ cạnh tranh Một DN khi tham gia vào thị trường có thể cạnh tranh với nhau dưới nhiều hình thức: Cạnh tranh bằng sản phẩm, dịch vụ: Cạnh tranh bằng sản phẩm là cạnh tranh về chất lượng dịch vụ, phục vụ, sự đa dạng hoá của các dịch vụ giá trị gia tăng và tính độc đáo của nó. Trong môi trường cạnh tranh gay gắt hiện nay, các DN tìm mọi cách để hoàn thiện sản phẩm dịch vụ của mình như: bao bì đóng gói, quảng cáo tư vấn, giao hàng, lưu kho… Cải tiến các thông số chất lượng kỹ thuật, nghiên cứu đưa những sản phẩm mới vào thị trường, đa dạng hoá chủng loại sản phẩm.
Cạnh tranh về giá: Giá cả là một vũ khí lợi hại để DN tiến hành cạnh tranh. DN nghiên cứu thị trường, đối thủ cạnh tranh để xác định mức giá hợp lý. DN áp dụng linh hoạt những chính sách: chính sách giá phân biệt nhằm khai thác triệt để độ co giãn của các mức nhu cầu như giá thay đổi theo số lượng sử dụng sản phẩm, theo thời gian sử dụng sản phẩm. Giảm giá cho các tầng lớp xã hội, đối tượng ưu tiên, các vùng ưu tiên và giảm giá tạm thời.
Cạnh tranh bằng phân phối sản phẩm dịch vụ: Để sản phẩm đến được tay người tiêu dùng đòi hỏi DN phải có hệ thống phân phối rộng, hiệu quả. Các DN phát triển mạng lưới đại lý, giao hàng, chọn kênh phân phối hiệu quả. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Cạnh tranh bằng xúc tiến bán hàng: Quảng cáo và khuyến mãi đã trở nên không thể thiếu trên thị trường cạnh tranh gay gắt. Thông qua truyền thông, hình thức cạnh tranh này tỏ ra hiệu quả đối với những DN hiện nay: giúp gia tăng sự quan tâm, chú ý của khách hàng trong điều kiện thị trường đa dạng chủng loại, sản phẩm, dịch vụ.
Các công cụ cạnh tranh khác: Ngoài những công cụ cạnh tranh trên, các DN còn cạnh tranh với nhau về phương thức thanh toán như bán chịu, trả chậm, trả góp cho khách hàng, văn hóa DN, dịch vụ sau bán hàng. Các hình thức cạnh tranh (1) Cạnh tranh lành mạnh Cạnh tranh lành mạnh là loại cạnh tranh theo đúng quy định của pháp luật, đạo đức xã hội, đạo đức kinh doanh. Cạnh tranh có tính chất thi đua, thông qua đó mỗi chủ thể nâng cao năng lực của chính mình mà không dùng thủ đoạn triệt hạ đối thủ. Phương châm của cạnh tranh lành mạnh là “không cần phải thổi tắt ngọn nến của người khác để mình tỏa sáng”.
Có thể thấy, kinh doanh như một cuộc chơi nhưng không giống như chơi thể thao, chơi bài hay chơi cờ, khi mà phải luôn có kẻ thua - người thắng (lose - win); trong kinh doanh, thành công của DN không nhất thiết đòi hỏi phải có những kẻ thua cuộc. Thực tế là hầu hết các DN chỉ thành công khi những người khác thành công (sự “cộng sinh của hai bên”). Đây là sự thành công cho cả đôi bên nhiều hơn là cạnh tranh làm hại lẫn nhau. Tình huống này được gọi là “cùng thắng” (win - win).
Ở Việt Nam có câu “buôn có bạn, bán có phường” có nghĩa là không nhất thiết các DN cạnh tranh cùng một mặt hàng phải sống chết với nhau mà thông thường phải liên kết với nhau thành các phố kinh doanh cùng một mặt hàng như phố hàng trống, hàng mã… (2) Cạnh tranh không lành mạnh Cạnh tranh không lành mạnh là tất cả những hành động trong hoạt động kinh tế trái với đạo đức nhằm làm hại các đối thủ kinh doanh hoặc khách hàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 và cũng gần như sẽ không có người thắng nếu việc kinh doanh được tiến hành giống như một cuộc chiến. Cạnh tranh khốc liệt mang tính tiêu diệt chỉ dẫn đến một hậu quả thường thấy sau các cuộc cạnh tranh khốc liệt là sự sụt giảm mức lợi nhuận ở khắp mọi nơi. Trong giai đoạn đầu của kỷ nguyên công nghiệp, các công ty, DN thường xuyên phải cạnh tranh khốc liệt trong tình huống đối đầu để duy trì sự phát triển và gia tăng lợi nhuận. Do đó các nhà kinh doanh cho rằng cạnh tranh thuộc phạm trù tư bản nên quan điểm về cạnh tranh trước kia được hầu hết các nhà kinh doanh đều nhầm tưởng cạnh tranh với nghĩa đơn thuần theo kiểu thương trường là chiến trường.
Mục đích của nhà kinh doanh là luôn luôn mang lại những điều có lợi cho DN mình. Đôi khi đó là sự trả giá của người khác. Đây là tình huống “cùng thua” (lose - lose). Không ít cơ sở sản xuất, DN còn sử dụng những chiêu thức "đen" nhằm hạ thấp và loại trừ các DN hoạt động trên cùng một lĩnh vực ngành nghề để độc chiếm thị trường.
(3) Cạnh tranh tự do và độc quyền + Cạnh tranh tự do hay cạnh tranh hoàn hảo: Là loại cạnh tranh theo các quy luật của thị trường mà không có sự can thiệp của các chủ thể khác. Giá cả của sản phẩm được quyết định bởi quy luật cung cầu trên thị trường. Cung nhiều cầu ít sẽ dẫn đến giá giảm, cung ít cầu nhiều sẽ dẫn đến giá tăng. + Cạnh tranh độc quyền: Là sự cạnh tranh mang tính chất ảo, thực chất cạnh tranh này là sự quảng cáo để chứng minh sự đa dạng của một sản phẩm nào đó, để khách hàng lựa chọn một trong số những sản phẩm nào đó của một DN nào đó chứ không phải của DN khác.