CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. Tính tất yếu và khái niệm của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường 1. Tính tất yếu khách quan của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường * Khái niệm, đặc trưng của nền kinh tế thị trường: Trong nền kinh tế thị trường, các quan hệ hàng hóa - tiền tệ được phát triển mở rộng ra, bao quát trên nhiều lĩnh vực có ý nghĩa phổ biến đối với tất cả người sản xuất và người tiêu thụ. Thị trường tài chính và thị trường tiền tệ đã hình thành và tương đối phát triển.
Vì vậy, kinh tế thị trường là giai đoạn cao của nền kinh tế hàng hóa và chỉ có nền sản xuất hàng hóa lớn, dựa trên phân công lao động xã hội đã phát triển mới trở nên kinh tế thị trường. Thực chất kinh tế thị trường không phải là một phương thức sản xuất mà nó chỉ là một cách tổ chức nền kinh tế có hiệu quả cao, nó là công nghệ để tổ chức nền kinh tế được loài người sử dụng để phân bổ hiệu quả các nguồn lực xã hội. Nó luôn luôn gắn với các yếu tố có tính phổ biến, gắn với các yếu tố có tính phổ biến, gắn với những phạm trù chung của nhiều phương thức sản xuất như: hàng hóa, tiền tệ, giá cả, lợi nhuận, lãi suất. Kinh tế thị trường và cơ chế thị trường tuy có nội dung giống nhau nhưng là hai khái niệm khác nhau.
Nói đến kinh tế là nói đến hệ thống, một tổng thể các các quan hệ kinh tế giữa con người với con người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng xã hội. Còn nói đến cơ chế thị trường là nói đến sự vận động của nền kinh tế. Cơ chế thị trường bao gồm các nhân tố và các quan hệ cơ bản như: cung, cầu, quan hệ cung - cầu, quan hệ tiền - hàng, quan hệ trao đổi, giá cả. Sự vận động của cơ chế thị trường bị chi phối bởi các quy luật cơ bản của nền kinh tế thị trường như: quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật tiền hàng.
Cơ chế thị trường là cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường theo các quy luật khách quan của thị trường để liên kết các chủ thể kinh tế với nhau thông qua giá cả và số lượng mua bán. Có thể coi giá cả là cái nhân của thị trường, cung - cầu là trung tâm thị trường, cạnh tranh là linh hồn và sức sống của cơ chế thị trường. Cơ chế thị trường là cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường, của cả hệ thống thị trường cũng như của cả phân hệ (thị trường các loại hàng hóa, thị trường 4 sức lao động, thị trường tiền tệ, thị trường vốn) nhằm thực hiện các chức năng cơ bản của thị trường (chức năng hiện thực, chức năng định giá - đánh giá, chức năng kích thích huy động, chức năng cân đối, chức năng điều tiết, chức năng thông tin). Cơ chế thị trường hình thành và hoạt động theo quy luật khách quan của nền kinh tế thị trường bằng quy luật cung - cầu, quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh, quy luật lưu thông tiền tệ …Cơ chế có thể hoạt động tự phát, cũng có thể vận dụng bởi chủ thể có thế lực của nhà nước.
Cơ chế thị trường ở mỗi nước vận động có hiệu quả đến mức nào phụ thuộc rất lớn vào vai trò và hoạt động hợp quy luật của sự quản lý nhà nước nền kinh tế. Hơn nữa, Nhà nước còn là nhân tố đảm bảo khả năng định hướng mục tiêu chính trị xã hội của nền kinh tế thị trường và cơ chế thị trường. Nền kinh tế thị trường là cách thức, là công nghệ tổ chức nền kinh tế được con người sử dụng hiệu quả nền kinh tế thì thể chế kinh tế thị trường chính là khuôn khổ cơ bản của thị trường cũng như vận động của các chủ thể trong các môi trường hình kinh tế thị trường cụ thể, hay nó là hình thù cụ thể của môi trường hình kinh tế thị trường. Nói cách khác, thể chế thị trường là khuôn khổ pháp lý cũng như sự ràng buộc pháp lý cấu tạo nên các luật chơi và thước đo thống nhất của các đối thủ cạnh tranh trên thị trường.
Thể chế kinh tế thị trường ở Việt Nam là thể chế kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa. * Tính tất yếu khách quan của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường: Cạnh tranh là một yếu tố tất yếu khách quan trong mọi nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trường. Cạnh tranh là một nguyên tắc cơ bản, là một tiền đề không thể thiếu được của cơ chế thị trường. Trong nền kinh tế thị trường thì yếu tố cạnh tranh và yếu tố giá cả đi đôi với nhau như hình với bóng, cái nọ là tiền đề cái kia.
Nhưng cả hai yếu tố này dựa trên một nền tản vật chất và tinh thần được đảm bảo về mặt pháp lý đó là sở hữu cá nhân và tự do cá nhân. Sở hữu cá nhân và tự do cá nhân chính là tiền đề cho sự vận hành của cơ chế thị trường. Trong nền kinh tế thị trường, cơ sở hình thành cạnh tranh gắn liền với cơ sở hình thành giá cả doanh nghiệp tác dụng của quy luật cung cầu. Quan hệ cung - cầu cùng với cơ chế giá cả và cạnh tranh là những cơ chế điều chỉnh các hoạt động thị trường, nó là linh hồn của cơ chế tự điều chỉnh của thị trường.
5 Nền kinh tế thị trường là nền kinh tế mà hoạt động của các chủ thể kinh tế đều hướng về thị trường và đều bị cơ chế thị trường chi phối. Trong cơ chế đó, cung phụ thuộc vào cầu, thị trường hướng dẫn sản xuất. Hai quy luật cơ bản chi phối tác động lên thị trường là quy luật giá trị và quy luật cung cầu. Dưới sự tác động của quy luật đó mà hình thành sự vận động về giá cả, chủng loại, chất lượng, số lượng hàng hóa trên thị trường.
Thị trường là nơi gặp gỡ giữa người mua và người bán, người mua bao giờ cũng muốn mua hàng chất lượng, giá rẻ, hợp thị hiếu. Người sản xuất sản phẩm muốn bán được sản phẩm thì sản phẩm sản xuất ra phải chất lượng hơn, mẫu mã đa dạng, nhiều chủng loại, giá bán thấp hơn các nhà sản xuất khác. Ở đây, chưa đề cập đến những khía cạnh khác như thái độ của người bán, các dịch vụ sau bán hàng…. Người bán nào cũng muốn thu hút nhiều khách hàng muốn như vậy đòi hỏi các sản phẩm của mình phải nổi trội hơn các sản xuất phẩm của người bán khác về nhiều mặt.
Do vậy các chủ thể tham gia trong nền kinh tế thị trường phải ganh đua, cạnh tranh với nhau nhằm giành giật khách hàng về phía mình để lấy quyền quyết định giá cả hàng hóa - dịch vụ về tay mình hay quyền áp đặt giá cả cho thị trường hàng hóa - dịch vụ mà mình sản xuất kinh doanh. Qua đó, các chủ thể kinh tế sẽ giành giật lợi nhuận cao nhất từ hoạt động đầu tư của mình và đi liền với nó là việc đẩy một loạt các đối thủ yếu hơn ra khỏi thị trường và bóc lột người tiêu dùng. Mục đích trực tiếp của bên tham gia thị trường, tham gia cạnh tranh là nhằm giành được lợi nhuận cao. Cạnh tranh là biểu hiện sinh động có tính bề nổi thông qua hoạt động của con người, còn lợi nhuận là mục đích của hoạt động ấy.
Nếu cạnh tranh với tư cách là động lực trực tiếp thúc đẩy kinh tế thị trường phát triển thì lợi nhuận chính là mục đích cạnh tranh. Vì thế, vai trò động lực của lợi ích với sự thúc đẩy kinh tế thị trường phát triển lại biểu hiện gián tiếp qua vai trò của cạnh tranh. Quy luật lợi ích tồn tại và chi phối hành vi con người sống trong mọi thời đại của nền kinh tế. Sở dĩ quy luật lợi ích mang tính phổ biến trong mọi thời đại kinh tế lợi ích gắn liền với nhu cầu con người, mà con người ở thời đại nào cũng có nhu cầu và cần được đáp ứng.
Nguồn gốc của lợi ích chính là nhu cầu, vai trò của lợi ích là động lực thúc đẩy hoạt động của các chủ thể. Không có nhu cầu thì không có lợi ích và lợi ích chỉ tồn tại và xuất hiện trong mối quan hệ với nhu cầu nhất định của chủ thể. Lợi ích là cái đáp ứng lại nhu cầu và vì thế nó chỉ có ý nghĩa là lợi ích khi 6 được đặt trong mối quan hệ với nhu cầu. Như vậy, tính chất động lực của nhu cầu được thực hiện không phải một cách trực tiếp mà thông qua khâu trung gian là lợi ích, còn lợi ích là đối tượng của nhu cầu, là nhu cầu đã được nhận thức, đã được cụ thể hóa trong ý thức, tức là sự phản ánh của lợi ích trong ý thức lúc này đã biến thành động cơ tư tưởng và chính động cơ tư tưởng đó đã thúc đẩy con người hành động.
Đo đó chính là cơ sở khách quan của sự hình thành cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường. Quy luật cạnh tranh là một trong những quy luật cơ bản của nền kinh tế thị trường, nó có sự gắn bó hữu cơ với quy luật cung cầu, quy luật giá cả, quy luật lưu thông tiền tệ. Khái niệm cạnh tranh Theo kinh tế học định nghĩa: Cạnh tranh là sự giành giật thị trường để tiêu thụ hàng hóa giữa các doanh nghiệp. Ở đây, định nghĩa mới chỉ đề cập đến cạnh tranh trong khâu tiêu thụ sản phẩm hàng hóa.
Theo nhà kinh tế học Michael Porter của Mỹ thì: Cạnh tranh (kinh tế) là giành giật thị phần. Bản chất của cạnh tranh là tìm kiếm lợi nhuận, là khoản lợi nhuận cao hơn mức lợi nhuận trung bình mà doanh nghiệp đang có. Kết quả của quá trình cạnh tranh là sự bình quân hóa lợi nhuận trong ngành theo chiều hướng cải thiện sâu dẫn đến hệ quả có thể giảm giá đi. Cạnh tranh là một hoạt động kinh tế của doanh nghiệp, nó thể hiện trong các biện pháp kinh doanh.