Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. Cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh và các loại cạnh tranh 1. Khái niệm về cạnh tranh * Theo quan điểm triết học: Cạnh tranh là hiện tƣợng tự nhiên, là mâu thuẫn quan hệ giữa các cá thể có chung một môi trƣờng sống đối với điều kiện nào đó mà các cá thể cùng quan tâm.
Trong hoạt động kinh tế, đó là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế (nhà sản xuất, ngƣời tiêu dùng) nhằm giành lấy những vị thế tƣơng đối trong sản xuất, tiêu thụ hay tiêu dùng hàng hóa để thu đƣợc nhiều lợi ích nhất cho mình. Cạnh tranh có thể xảy ra giữa những nhà sản xuất với nhau hoặc có thể xảy ra giữa ngƣời sản xuất với ngƣời tiêu dùng khi ngƣời sản xuất muốn bán hàng hóa với giá cao, ngƣời tiêu dùng lại muốn mua đƣợc với giá thấp[1]. * Theo quan điểm kinh tế chính trị: Cạnh tranh là sự ganh đua về kinh tế giữa những chủ thể trong nền sản xuất hàng hoá nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất, tiêu thụ hoặc tiêu dùng hàng hoá để từ đó thu đƣợc nhiều lợi ích nhất cho mình[2]. Cạnh tranh có thể xảy ra giữa ngƣời sản xuất với ngƣời tiêu dùng (Ngƣời sản xuất muốn bán đắt, ngƣời tiêu dùng muốn mua rẻ); giữa ngƣời tiêu dùng với nhau để mua đƣợc hàng rẻ hơn, tốt hơn; giữa những ngƣời sản xuất để có những điều kiện tốt hơn trong sản xuất và tiêu thụ.
Có nhiều quan điểm khác nhau về cạnh tranh, nó phụ thuộc vào phạm vi, đối tƣợng, và cách tiếp cận khái niệm: Từ phạm vi vĩ mô đến phạm vi từng yếu tố, từ lĩnh vực kinh doanh đến lĩnh vực chính trị, xã hội, tự nhiên.Tuy nhiên ở đây chúng ta chỉ chú trọng đến khái niệm cạnh tranh trong lĩnh vực kinh tế. Trong lĩnh vực kinh tế thì cạnh tranh có vai trò rất quan trọng và là một trong những động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy sản xuất phát triển. Nó buộc ngƣời sản xuất phải năng động, nhạy bén, tích cực nâng cao tay nghề, cải tiến kỹ thuật, áp dụng 6 khoa học kỹ thuật, hoàn thiện tổ chức quản lý để nâng cao năng suất lao động, hiệu quả kinh tế. Đó chính là cạnh tranh lành mạnh.
Ở đâu thiếu cạnh tranh hoặc có biểu hiện độc quyền thì thƣờng trì trệ, kém phát triển. Các loại hình cạnh tranh * Căn cứ vào chủ thể tham gia thị trƣờng: 3 loại Cạnh tranh giữa ngƣời mua và ngƣời bán: Ngƣời bán muốn bán hàng hoá của mình với giá cao nhất, còn ngƣời mua muốn bán hàng hoá của mình với giá cao nhất, còn ngƣời mua muốn mua với giá thấp nhất. Giá cả cuối cùng đƣợc hình thành sau quá trình thƣơng lƣợng giữ hai bên[14]. Cạnh tranh giữa những ngƣời mua với nhau: Mức độ cạnh tranh phụ thuộc vào quan hệ cùng cầu trên thị trƣờng.
Khi cung nhỏ hơn cầu thì cuộc cạnh tranh trở nên gay gắt, giá cả hàng hoá và dịch vụ sẽ tăng lên, ngƣời mua phải chấp nhận giá cao để mua đƣợc hàng hoá hoá mà họ cần[14]. Cạnh tranh giữa những ngƣời bán với nhau: Là cuộc cạnh tranh chính và khốc liệt nhất trong nền kinh tế thị trƣờng. Nó có ý nghĩa sống còn đối với các chủ doanh nghiệp. Cạnh tranh giữa những ngƣời bán điều chỉnh cung cầu hàng hoá trên thị trƣờng.
Khi cung một hàng hoá nào đó lớn hơn cầu thì cạnh tranh giữa những ngƣời bán làm cho giá cả hàng hoá đó giảm xuống, chỉ những doanh nghiệp nào đủ khả năng cải tiến công nghệ, trang bị kỹ thuật, phƣơng thức quản lý và hạ đƣợc giá bán sản phẩm mới có thể tồn tại[14]. Kết quả để đánh giá doanh nghiệp nào chiến thắng trong cuộc cạnh tranh này là tăng lợi nhuận, tăng doanh số và thị phần. Trong nền kinh tế thị trƣờng, việc cạnh tranh là hiện tƣợng tất yếu không thể tránh khỏi đối với bất kỳ doanh nghiệp nào. Thực tế cho thấy cạnh tranh giữa những ngƣời bán với nhau sẽ đem lại lợi ích cho ngƣời mua và trong quá trình ấy những doanh nghiệp nào không có chiến lƣợc cạnh tranh thích hợp thì sẽ bị gạt ra khỏi thị trƣờng và đi đến phá sản.
Nhƣng mặt khác sẽ có những doanh nghiệp ngày càng lớn mạnh nhờ nắm chắc “vũ khí” cạnh tranh thị trƣờng và dám chấp nhận “luật chơi” phát triển. 7 * Căn cứ vào mức độ, tính chất của cạnh tranh trên thị trƣờng: 3 loại Cạnh tranh độc quyền: Thị trƣờng cạnh tranh độc quyền gồm nhiều đối thủ cạnh tranh có khả năng tạo ra đặc điểm khác biệt cho một phần hay toàn bộ sản phẩm của mình. Nhiều đối thủ cạnh tranh tập trung vào một hay những phân khúc thị trƣờng mà họ có thể đáp ứng đƣợc những nhu cầu của khách hàng tốt hơn và tính giá cao hơn[4]. Điều kiện gia nhập hoặc rút lui khỏi thị trƣờng cạnh tranh độc quyền có nhiều trở ngại do vốn đầu tƣ lớn hoặc do độc quyền về bí quyết công nghệ.
Thị trƣờng này không có cạnh tranh về giá cả, mà một số ngƣời bán toàn quyền quyết định giá cả. Họ có thể định giá cao hơn, điều này tuỳ thuộc vào đặc điểm tiêu dùng của từng sản phẩm, mục đích cuối cùng là họ thu đƣợc lợi nhuận tối đa. Những doanh nghiệp nhỏ tham gia thị trƣờng này thƣờng phải chấp nhận bán hàng theo giá cả của Nhà độc quyền. Trong thực tế có thể có tình trạng độc quyền xảy ra nếu không có sản phẩm nào thay thế sản phẩm độc quyền hoặc khi các nhà độc quyền liên kết với nhau.
Độc quyền gây trở ngại cho sự phát triển và làm thiệt hại đến ngƣời tiêu dùng. Vì vậy, hiện nay ở một số nƣớc đã có luật chống độc quyền nhằm chống lại sự liên minh độc quyền giữa các nhà kinh doanh. Cạnh tranh hoàn hảo: Thị trƣờng cạnh tranh hoàn hảo gồm nhiều đối thủ cạnh tranh cùng cung ứng một loại sản phẩm, dịch vụ. Vì không có cơ sở để tạo ra đặc điểm khác biệt nên giá cả của các đối thủ cạnh tranh đều nhƣ nhau[4].
Trên thị trƣờng có rất nhiều ngƣời bán, họ đều quá nhỏ lẻ nên không ảnh hƣởng đến giá cả thị trƣờng. Điều đó có nghĩa là không cần biết sản xuất đƣợc bao nhiêu, họ đều có thể bán tất cả sản phẩm của mình tại mức giá thị trƣờng hiện hành. Vì vậy mặt hàng trong thị trƣờng cạnh tranh hoàn hảo không có lý do gì để bán rẻ hơn mức giá thị trƣờng. Đồng thời hàng năm cũng không tăng giá của mình lên cao hơn giá thị trƣờng vì nếu tăng giá thì hãng sẽ không bán đƣợc hàng, do ngƣời tiêu dùng sẽ đi mua hàng với mức giá hợp 8 lý từ các đối thủ cạnh tranh của hãng.
Do đó các hãng sản xuất sẽ luôn tìm các biện pháp để giảm chi phí sản xuất đến mức tối đa, nhờ đó để có thể tăng lợi nhuận. Đối với thị trƣờng cạnh tranh hoàn hảo sẽ không có những hiện tƣợng cung cầu giả tạo, không bị hạn chế bởi các biện pháp hành chính Nhà nƣớc, vì vậy trong thị trƣờng cạnh tranh hoàn hảo giá cả thị trƣờng sẽ dần tới chi phí sản xuất. Cạnh tranh không hoàn hảo: Nếu một hãng có thể tác động đáng kể đến giá cả thị trƣờng đối với đầu ra của hãng ấy thì hãng ấy đƣợc liệt vào “hãng cạnh tranh không hoản hảo”. Nhƣ vậy, cạnh tranh không hoàn hảo là cạnh tranh trên thị trƣờng không đồng nhất với nhau.
Mỗi loại sản phẩm có thể có nhiều nhãn hiệu khác nhau mặc dù sự khác biệt giữa các sản phẩm là không đáng kể. Mỗi loại sản phẩm lại có uy tín, hình ảnh khác nhau, các điều kiện mua bán hàng cũng rất khác nhau. Ngƣời bán có thể có uy tín khác nhau đối với ngƣời mua do nhiều lý do khác nhau nhƣ: Khách hàng quen, gây đƣợc lòng tin từ trƣớc. Ngƣời bán kéo khách về phía mình bằng nhiều cách: quản g cáo, khuyến mại, phƣơng thức bán hàng và cung cấp dịch vụ, tín dụng, chiết khấu giá.
Loại hình cạnh tranh không hoàn hảo hiện nay rất phổ biến trong nền kinh tế thị trƣờng. * Căn cứ vào phạm vi ngành kinh tế: 2 loại Cạnh tranh trong nội bộ ngành: Là sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cùng sản xuất và tiêu thụ một loại hàng hoá hoặc dịch vụ nào đó. Trong cuộc cạnh tranh này các chủ doanh nghiệp thôn tính nhau. Những doanh nghiệp chiến thắng sẽ mở rộng phạm vi hoạt động của mình trên thị trƣờng.
Những doanh nghiệp thua cuộc sẽ phải thu hẹp kinh doanh, thậm chí bị phá sản. Cạnh tranh giữa các ngành: Là sự cạnh tranh giữa các chủ doanh nghiệp trong các ngành kinh tế khác nhau nhằm giành lấy lợi nhuận lớn nhất. Trong quá trình cạnh tranh này, các chủ doanh nghiệp luôn say mê với những ngành đầu tƣ có lợi nhuận nên đã chuyển vốn kinh doanh từ những ngành ít thu đƣợc lợi nhuận sang những ngành có lợi nhuận 9 cao hơn. Sự điều chỉnh này sau một thời gian nhất định sẽ hình thành nên sự phân phối vốn hợp lý giữa các ngành sản xuất.
Kết quả cuối cùng là các chủ doanh nghiệp đầu tƣ ở các ngành khác nhau với số vốn bằng nhau và chỉ thu đƣợc lợi nhuận nhƣ nhau. Tức là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân cho tất cả các ngành. Các thủ pháp cạnh tranh Kinh doanh trong nền kinh tế thịtrƣờng không thể tránh khỏi cạnh tranh. Nếu doanh nghiệp không dám đƣơng đầu với sƣ̣ cạnh tranh thìsẽ dẫn tới sƣ̣ phá sản.
Các doanh nghiệp phải chấp nhận sự cạnh tranh , dƣ̣ báo trƣớc sƣ̣ cạnh tra nh và sẵn sàng sƣ̉ dụng linh hoạt vũ khícạnh tranh để thắng đƣợc các đối thủ. Bản chất của cạnh tranh trong kinh doanh là phải tạo đƣợc ƣu thế trƣớc các đối thủ. Mỗi doanh nghiệp khác nhau sẽ có ƣu thế khác nhau , song nhìn chung các doanh nghiệp cạnh tranh với nhau về sản phẩm , giá cả của sản phẩm , về cách thiết lập mạng lƣới kênh phân phối , về các hoạt động xúc tiến , khuếch trƣơng ƣu thế của doanh nghiệp về dịch vụ và một số hoạt động khác… Song trƣớc hết mỗi doanh nghiệp muốn cạnh tranh thành công thì phải xây dựng chiến lƣợc kinh doanh. Chiến lƣợc kinh doanh có vai trò rất quan trọng , có tính chất quyết định đến vận mệnh của doanh nghiệp.