Luận án tiến sĩ phát triển dịch vụ thanh toán không tiền mặt cho dân cư tại Việt Nam - Đặng Công Hoàn

Phát triển dịch vụ thanh toán không tiền mặt cho dân cư Việt Nam. Tìm hiểu các giải pháp tài chính số, xu hướng ngành và cơ hội phát triển thị trường thanh

• Tác giả: Đặng Công Hoàn
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thanh
• Trường học: Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế chính trị
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư

Thanh toán không dùng tiền mặt là hình thức giao dịch sử dụng các phương tiện thanh toán thay thế tiền mặt vật chất. Các phương tiện này bao gồm thẻ ngân hàng, ví điện tử, chuyển khoản trực tuyến và ứng dụng di động. Tại Việt Nam, quá trình phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư bắt đầu từ những năm 2000. Hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò trung tâm trong việc cung ứng dịch vụ này. Các tổ chức thẻ quốc tế như Visa và Master Card cũng có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thị trường. Nghiên cứu của EIU năm 2012 đã đánh giá mức độ ứng dụng thanh toán điện tử trong chính phủ các quốc gia. Việt Nam đứng ở vị trí thấp trong bảng xếp hạng này. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển còn rất lớn. Hạ tầng công nghệ thông tin và trình độ dân trí là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực dân cư.

1.1. Khái niệm dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt

Dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt là hệ thống các phương tiện và quy trình cho phép thực hiện giao dịch tài chính mà không sử dụng tiền mặt vật chất. Các hình thức phổ biến bao gồm thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, ví điện tử và chuyển khoản ngân hàng. Dịch vụ này gắn liền với hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại. Chức năng thanh toán là một trong những vai trò quan trọng của ngân hàng trong nền kinh tế thị trường. Sự phát triển của công nghệ số đã mở rộng phạm vi và hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.

1.2. Bối cảnh phát triển thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam

Việt Nam bắt đầu phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt từ đầu những năm 2000. Quá trình này gắn liền với sự phát triển của hệ thống ngân hàng thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế. Các tổ chức thẻ quốc tế như Visa, Master Card, American Express đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối hệ thống thanh toán toàn cầu. Hạ tầng kinh tế xã hội, trình độ dân trí và hành vi tiêu dùng là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp. Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích thanh toán không tiền mặt.

II. Phân tích thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt khu vực dân cư

Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại khu vực dân cư Việt Nam còn nhiều hạn chế. Tỷ lệ người dân sử dụng các phương tiện thanh toán phi tiền mặt còn thấp so với các nước trong khu vực. Hành vi tiêu dùng của người dân vẫn chủ yếu dựa vào tiền mặt. Thói quen này bắt nguồn từ tâm lý e ngại rủi ro và thiếu niềm tin vào hệ thống thanh toán điện tử. Hạ tầng công nghệ thông tin tại các vùng nông thôn còn yếu kém. Mạng lưới điểm chấp nhận thanh toán thẻ chưa phủ rộng. Đội ngũ nhân lực phục vụ hoạt động thanh toán chưa đáp ứng yêu cầu. Các ngân hàng thương mại gặp khó khăn trong việc tiếp cận khu vực dân cư xa trung tâm. Chi phí đầu tư ban đầu cho thiết bị thanh toán còn cao. Mức độ phổ biến của điện thoại thông minh và internet chưa đồng đều giữa các vùng miền. Những yếu tố này tạo ra khoảng cách lớn giữa thành thị và nông thôn trong việc tiếp cận dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt.

2.1. Thách thức về hạ tầng và công nghệ thanh toán

Hạ tầng công nghệ thông tin tại Việt Nam phát triển không đồng đều giữa các vùng miền. Khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa thiếu kết nối internet ổn định. Hệ thống thiết bị chấp nhận thanh toán thẻ chưa phủ rộng khắp cả nước. Chi phí đầu tư thiết bị POS và hạ tầng thanh toán còn cao đối với các đơn vị kinh doanh nhỏ lẻ. Bảo mật thông tin và an toàn giao dịch là mối quan ngại lớn của người tiêu dùng. Các sự cố về hack và lừa đảo trực tuyến làm giảm niềm tin của người dân.

2.2. Rào cản về hành vi và thói quen tiêu dùng

Thói quen sử dụng tiền mặt đã ăn sâu trong văn hóa tiêu dùng của người Việt Nam. Người dân ở khu vực dân cư có tâm lý e ngại khi sử dụng các phương tiện thanh toán mới. Thiếu kiến thức về cách sử dụng và lợi ích của thanh toán không tiền mặt là rào cản lớn. Nhiều người lo lắng về việc mất kiểm soát chi tiêu khi thanh toán bằng thẻ. Tâm lý thích giao dịch trực tiếp bằng tiền mặt vẫn phổ biến ở nhóm người lớn tuổi. Đổi mới hành vi tiêu dùng đòi hỏi thời gian và nỗ lực tuyên truyền.

III. Giải pháp phát triển thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư

Để phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế chính sách hỗ trợ thanh toán điện tử. Thứ hai, tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin tại các vùng nông thôn. Thứ ba, đa dạng hóa sản phẩm thanh toán phù hợp với nhu cầu và khả năng tài chính của người dân. Thứ tư, đẩy mạnh công tác tuyên truyền giáo dục tài chính cho cộng đồng. Thứ năm, xây dựng hệ thống bảo mật an toàn để tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Thứ sáu, phát triển mạng lưới đại lý và điểm chấp nhận thanh toán rộng khắp. Ngân hàng thương mại cần hợp tác với các đơn vị viễn thông và công nghệ để mở rộng dịch vụ. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của thanh toán không tiền mặt. Sự phối hợp giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định thành công.

3.1. Hoàn thiện chính sách và khung pháp lý thanh toán

Nhà nước cần ban hành các chính sách khuyến khích thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực dân cư. Khung pháp lý rõ ràng về quyền lợi và nghĩa vụ các bên tham gia giao dịch là cần thiết. Chính sách ưu đãi thuế và phí cho các đơn vị chấp nhận thanh toán thẻ sẽ thúc đẩy mở rộng mạng lưới. Quy định về bảo vệ người tiêu dùng trong thanh toán điện tử cần được hoàn thiện. Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thanh toán giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ tiên tiến. Ngân hàng Nhà nước đóng vai trò điều tiết và giám sát hoạt động thanh toán.

3.2. Nâng cao năng lực hệ thống ngân hàng thương mại

Ngân hàng thương mại cần nâng cao năng lực cung ứng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Đầu tư công nghệ hiện đại và đào tạo nhân lực chất lượng cao là ưu tiên hàng đầu. Đa dạng hóa sản phẩm thanh toán phù hợp với từng nhóm khách hàng khu vực dân cư. Mở rộng mạng lưới chi nhánh và đại lý tại các vùng nông thôn xa trung tâm. Hợp tác với các tổ chức thẻ quốc tế để nâng cao chất lượng dịch vụ. Xây dựng hệ thống chăm sóc khách hàng và hỗ trợ kỹ thuật hiệu quả.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn phát triển thanh toán không tiền mặt

Nghiên cứu về phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư ở Việt Nam có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu cho thấy tiềm năng phát triển còn rất lớn nhưng cũng nhiều thách thức cần vượt qua. Hệ thống ngân hàng thương mại là nhân tố trung tâm trong quá trình phát triển thanh toán không tiền mặt. Sự phối hợp giữa Nhà nước, ngân hàng và các tổ chức thẻ quốc tế là yếu tố quyết định. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu bao gồm đề xuất chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước. Ngân hàng thương mại có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện dịch vụ. Các tổ chức thẻ quốc tế hiểu rõ hơn thị trường Việt Nam để điều chỉnh chiến lược. Nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở lý luận cho các công trình khoa học liên quan. Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt góp phần hiện đại hóa hệ thống tài chính quốc gia. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

4.1. Đóng góp lý luận của nghiên cứu luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ đã đóng góp vào hệ thống lý luận về thanh toán không dùng tiền mặt trong điều kiện Việt Nam. Nghiên cứu tổng hợp và hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết về dịch vụ thanh toán từ các trường phái kinh tế. Phân tích mối quan hệ giữa thể chế kinh tế xã hội và phát triển thanh toán không tiền mặt. Đánh giá vai trò của các tổ chức thẻ quốc tế trong hệ thống thanh toán toàn cầu. Xây dựng khung phân tích phù hợp với đặc thù kinh tế Việt Nam. Kết quả nghiên cứu bổ sung nguồn tài liệu học thuật quý giá.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và khuyến nghị chính sách

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trong thực tiễn phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước có thể sử dụng để xây dựng chính sách quản lý hiệu quả hơn. Ngân hàng thương mại áp dụng để cải thiện chiến lược kinh doanh và phát triển sản phẩm. Khuyến nghị tăng cường đầu tư hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đề xuất cơ chế khuyến khích người dân chuyển đổi hành vi tiêu dùng. Nghiên cứu hỗ trợ quá trình hiện đại hóa hệ thống thanh toán quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT VÀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO KHU VỰC DÂN CƯ. NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ NƯỚC NGOÀI. Trong khả năng tiếp cận của mình, tác giả nhận thấy các công trình liên quan đến TTKDTM do các tác giả nước ngoài thực hiện cũng không thật sự phổ biến ở phương diện nghiên cứu hình thành khái niệm và hệ thống hóa lý thuyết. Một phần do các hoạt động phát triển dịch vụ TTKDTM chủ đạo phục vụ cá nhân như thanh toán thẻ, TTĐT, thương mại điện tử…có thời gian chưa lâu nên cũng chưa hình thành những khái niệm và lý thuyết đầy đủ về các dịch vụ này.

Tuy nhiên các nghiên cứu của các nước, các tổ chức/cá nhân nước ngoài lại thường có tính nghiệp vụ chuyên sâu, tính thực tiễn khá cao phục vụ trực tiếp cho hoạt động quản trị kinh doanh của các đơn vị/cá nhân thường chiếm tỷ lệ lớn. Điển hình nhất các nghiên cứu mà tác giả thu thập được thường là hình thức nghiên cứu theo phương thức thức điều tra thông tin, phỏng vấn chuyên gia để đánh giá các nhân tố tác dộng đến loại hình dịch vụ này, trong khuôn khổ tìm kiếm phát hiện của tác gỉả, có một số chủ đề/vấn đề nghiên cứu đã được các tác giả nước ngoài đã đề cập gồm: (1) Về cơ sở lý luận, lợi ích, tính tất yếu khách quan và các nhân tố ảnh hưởng đến TTKDTM; (2) Về vai trò cộng hưởng của dịch vụ TTKDTM đối với sự phát triển của nền kinh tế; (3) Về ảnh hưởng của chính sách nhà nước và môi trường kinh tế xã hội đến phát triển dịch vụ TTKDTM; (4) Về thực tiễn triển khai TTKDTM và hệ thống thanh toán ở một số quốc gia và (5) Về một số giải pháp đề xuất phát triển TTKDTM của một số tác giả, cụ thể nội dung đã được đề cập như sau: 1. Về lợi ích và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển từ kinh tế tiền mặt sang phi tiền mặt. Ởphương diện lý thuyết, một số tác giả nước ngoài đã có những trình bày hoặc mô tả chung nhất về khái niệm dịch vụ TTKDTM, trong đó quan trọng nhất là chứng minh quá trình phát triển từ nền kinh tế tiền mặt sang phi tiền mặt là sự tất yếu khách quan của nền kinh tế thị trường.

Trong số các nghiên cứu ta giả thu thập được, có các công trình nghiên cứu của nhóm tác giả người Nigieria đã có quan điểm khá rõ ràng về TTKDTM 9 và quá trình chuyển đổi hoạt động TTKDTM trong nền kinh tế từ thực tiễn của một nước có điều kiện khá tương đồng với nước ta ở một số khía cạnh cụ thể sau: - Lợi ích của TTKDTM trong nền kinh tế Trong nghiên cứu có tựa đề đánh giá chính sách phát triển TTKDTM ở Nigieria trong quá trình phát triển nền kinh tế Nigieria (An Appraisal of Cashless Economy Policy in Devolopment of Nigierian Econnomy), Raymond Ezejiofor (2013) đã sử dụng phương pháp điều tra nghiên cứu chọn mẫu để phỏng vấn chuyên sâu với các giả thuyết được hình thành nhằm kiểm định sự phù hợp với mục đích của nghiên cứu. Mẫu sử dụng để điều tra trong nghiên cứu này kích cỡ 135 người và sử dụng kỹ thuật phân tích mẫu theo tiêu chuẩn quốc tế. Bộ câu hỏi điều tra là công cụ cơ bản thu thập dữ liệu để phân tích trả lời các câu hỏi theo giả thuyết và dữ liệu thu thập được xác thực qua các kiểm tra logic và phần mềm hỗ trợ xử lý dữ liệu. Các kết luận rút ra của tác giả Raymond Ezijofor (2013) đã cho thấy: + Phần lớn người dân Nigieria có nhận thức về chính sách phát triển TTKDTM và số đông nhận định chính sách này sẽ góp phần thúc đẩy: việc phòng chống rửa tiền, hạn chế tham nhũng và giảm rủi ro xảy ra khi mang theo tiền mặt.

+ Các rào cản chính sẽ có thể cản trở việc triển khai chính sách TTKDTM được tập trung nhận diện là: tội phạm công nghệ cao và trình độ dân trí của người dân sẽ ảnh hưởng đến khả năng “thẩm thấu” chính sách này. Cũng liên quan đến vấn đề này của phát triển dịch vụ TTKDTM trong nền kinh tế, trong nghiên cứu có tên là Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế tiền dựa trên tiền mặt sang nền kinh tế phi tiền mặt- Kinh nghiệm Nigieria (Afro Asian Journal of Social Sciences, ISSN: 2229-5313), hai tác giả Princewell N Achor và Anuforo Robert (2013) tập trung vào trình bày về bài học kinh nghiệm của Nigieria trong việc chuyển từ nền kinh tế tiền mặt sang nền kinh tế phi tiền mặt và các đánh giá về các chính sách này dưới góc nhìn chuyên sâu của lý thuyết kinh tế. Trong báo cáo nghiên cứu, hai tác giả đã thực hiện mô tả bước chuyển của Nigeria từ một nền kinh tế tiền mặt sang nền kinh tế phi tiền mặt. Kể từ khi công bố lộ trình của nhà nước về phát triển các chính sách TTKDTM do Ngân hàng Trung ương Nigieria (CNB) đưa ra, các bên liên quan đã có những quan điểm rất khác nhau về chính sách này, trong đó ít nhiều cũng đã có sự tranh cãi trong giới học giả và các 10 nhà kinh tế.

Để chứng minh cho luận điểm việc phát triển dịch vụ TTKDTM là tất yếu khách quan, tác giả đã sử dụng phương pháp điều tra nghiên cứu thực nghiệm bằng bảng hỏi với số người được hỏi trên 650 người (bao gồm doanh nhân, sinh viên, dân thành thị). Dựa trên các nghiên cứu của mình, các tác giả đã phần nào chỉ rõ về các lợi ích khách quan của phát triển dịch vụ TTKDTM ở các khía cạnh: + Phát triển dịch vụ TTKDTM sẽ giúp giảm được nạn ăn cắp, cướp giật tiền mặt do tình hình an ninh không ổn định như từng xảy ra + TTKDTM sẽ giúp giảm được tình trạng tham nhũng và tăng minh bạch hóa nền kinh tế. + TTKDTM sẽ giúp giảm được một số hành vi lừa đảo thường xuất phát trong quá trình TTKDTM trong thanh toán chi trả. + TTKDTM sẽ giúp giảm chi phí giao dịch thanh toán chi trả Các quan điểm này cũng phần nào giống với các quan điểm của các tác giả Raymond Ezejiofor (2013) khi ông cũng quan điểm rằng phòng chống rửa tiền, tham nhũng và giảm rủi ro xảy ra khi mang theo tiền mặt chính là các lợi ích căn bản nhất của TTKDTM.

- Về các mặt trái và các điều kiện triển khai TTKDTM Trong nghiên cứu của mình, Raymond Ezejiofor (2013) đã xuất phát từ thực tế Nigiêria chưa đủ tiềm lực để chấp nhận và xây dựng các chính sách kinh tế phi tiền mặt rộng khắp cả nước, do vậy CNB đã có các chính sách mang tính thí điểm, phát triển theo hướng có trọng tâm ở một số địa bàn, lĩnh vực cụ thể. Một vấn đề rõ ràng ở đây đã được tác giả nhấn mạnh là ảnh hưởng của yếu tố trình độ phát triển chưa cao cả về hạ tầng công nghệ và giáo dục đối với các hoạt động TTKDTM. Tác giả cũng cho rằng tội phạm công nghệ cao và trình độ dân trí của người dân sẽ ảnh hưởng đến khả năng thẩm thấu chính sách này đối với cộng đồng dân cư. Ở khía cạnh khác hai tác giả Princewell N Achor và Anuforo Robert (2013) đã dựa trên kết quả nghiên cứu để kết luận rằng: gian lận khi phát triển nền kinh tế phi tiền mặt, nạn mù chữ và phân cấp trong xã hội Nigeria, sự nghèo nàn và thiếu đồng bộ về cơ sở hạ tầng và các khoản thu phí bừa bãi từ các NHTM là nguyên nhân chính cản trở đến quá trình phát triển dịch vụ TTKDTM ở trong nền kinh tế.

Princewell N Achor and Anuforo Robert (2013) cũng chỉ rõ bất chấp những lợi ích mà CBN đưa ra, các bên liên quan vẫn bày tỏ ý kiến đối lập với việc chuyển đổi. Trong 11 khi một số người hoan nghênh sáng kiến của CBN, những người hoài nghi về sự thành công của chính sách này khi viện dẫn việc từ 1960 đến nay Nigeria đã trải qua một vài lần thay đổi chính phủ, cải tổ hiến pháp, cải tổ hệ thống ngân hàng nhưng đều chưa đem lại thay đổi tích cực đáng kể cho chỉ số phát triển con người của Nigeria. Sự chuẩn bị của CNB cho việc áp dụng chính sách mới đã khiến một số người đặt câu hỏi về môi trường văn hóa xã hội và các tệ nạn phát sinh liên quan đến phát triển dịch vụ TTKDTM. Điều này đồng nghĩa với sự khám phá thú vị của các tác giả về vai trò của thể chế kinh tế và sử ổn định chính trị có vai trò quan trọng trong chính sách phát triển dịch vụ TTKDTM.

Ngoài ra, các tác giả nhấn mạnh đến, sự thiếu ổn định của hệ thống điện lưới, cơ sở hạ tầng thanh toán, sự gian lận trong TTĐT và đăc biệt là lo ngại về nạn mù chữ và phân cấp trong xã hội Nigeria cũng là những mặt cản trở. Chính vì vậy việc nâng cao hiểu biết của người dân về thanh toán phi tiền mặt rất được ủng hộ, người dân cần được tham gia các buổi hội thảo, đào tạo để hiểu về phi tiền mặt [69, 72]. - Về các nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động phát triển dịch vụ TTKDTM Trong nghiên cứu của mình, hai tác giả Princewell N Achor and Anuforo Robert (2013) đã chứng minh, ở nền kinh tế phát triển như Mỹ, Châu Âu…việc sử dụng tiền mặt để mua sắm hàng tiêu dùng đã giảm từ năm 1980. Còn hầu hết các nước kém phát triển hơn như Nigeria đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế thuần túy tiền mặt sang phi tiền mặt nhằm mục tiêu phản triển kinh tế xã hội.

Việc đưa ra chính sách thúc đẩy dịch vụ TTKDTM từ từ cuối năm 2011, theo lý giải của CBA chủ yếu nhà mục tiêu đẩy mạnh việc phát triển và hiện đại hóa HTTT của Nigeria phù hợp với mục tiêu của nước này là lọt vào top 20 nền kinh tế hàng đầu thế giới vào năm 2020. Đó cũng là một thực tế khách quan vì một HTTT được xây dựng hiệu quả và hiện đại sẽ là động lực chính cho sự tăng trưởng của nên kinh tế và phải tương tác, ảnh hưởng tích cực tới sự phát triển kinh tế.