Luận án tiến sĩ phát triển dịch vụ thanh toán không tiền mặt cho dân cư tại Việt Nam - Đặng Công Hoàn

• Tác giả: Đặng Công Hoàn
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thanh
• Trường học: Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế chính trị
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư

Thanh toán không dùng tiền mặt là hình thức giao dịch sử dụng các phương tiện thanh toán thay thế tiền mặt vật chất. Các phương tiện này bao gồm thẻ ngân hàng, ví điện tử, chuyển khoản trực tuyến và ứng dụng di động. Tại Việt Nam, quá trình phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư bắt đầu từ những năm 2000. Hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò trung tâm trong việc cung ứng dịch vụ này. Các tổ chức thẻ quốc tế như Visa và Master Card cũng có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thị trường. Nghiên cứu của EIU năm 2012 đã đánh giá mức độ ứng dụng thanh toán điện tử trong chính phủ các quốc gia. Việt Nam đứng ở vị trí thấp trong bảng xếp hạng này. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển còn rất lớn. Hạ tầng công nghệ thông tin và trình độ dân trí là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc áp dụng thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực dân cư.

1.1. Khái niệm dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt

Dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt là hệ thống các phương tiện và quy trình cho phép thực hiện giao dịch tài chính mà không sử dụng tiền mặt vật chất. Các hình thức phổ biến bao gồm thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ, ví điện tử và chuyển khoản ngân hàng. Dịch vụ này gắn liền với hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại. Chức năng thanh toán là một trong những vai trò quan trọng của ngân hàng trong nền kinh tế thị trường. Sự phát triển của công nghệ số đã mở rộng phạm vi và hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.

1.2. Bối cảnh phát triển thanh toán không tiền mặt tại Việt Nam

Việt Nam bắt đầu phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt từ đầu những năm 2000. Quá trình này gắn liền với sự phát triển của hệ thống ngân hàng thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế. Các tổ chức thẻ quốc tế như Visa, Master Card, American Express đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối hệ thống thanh toán toàn cầu. Hạ tầng kinh tế xã hội, trình độ dân trí và hành vi tiêu dùng là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp. Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích thanh toán không tiền mặt.

II. Phân tích thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt khu vực dân cư

Thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại khu vực dân cư Việt Nam còn nhiều hạn chế. Tỷ lệ người dân sử dụng các phương tiện thanh toán phi tiền mặt còn thấp so với các nước trong khu vực. Hành vi tiêu dùng của người dân vẫn chủ yếu dựa vào tiền mặt. Thói quen này bắt nguồn từ tâm lý e ngại rủi ro và thiếu niềm tin vào hệ thống thanh toán điện tử. Hạ tầng công nghệ thông tin tại các vùng nông thôn còn yếu kém. Mạng lưới điểm chấp nhận thanh toán thẻ chưa phủ rộng. Đội ngũ nhân lực phục vụ hoạt động thanh toán chưa đáp ứng yêu cầu. Các ngân hàng thương mại gặp khó khăn trong việc tiếp cận khu vực dân cư xa trung tâm. Chi phí đầu tư ban đầu cho thiết bị thanh toán còn cao. Mức độ phổ biến của điện thoại thông minh và internet chưa đồng đều giữa các vùng miền. Những yếu tố này tạo ra khoảng cách lớn giữa thành thị và nông thôn trong việc tiếp cận dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt.

2.1. Thách thức về hạ tầng và công nghệ thanh toán

Hạ tầng công nghệ thông tin tại Việt Nam phát triển không đồng đều giữa các vùng miền. Khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa thiếu kết nối internet ổn định. Hệ thống thiết bị chấp nhận thanh toán thẻ chưa phủ rộng khắp cả nước. Chi phí đầu tư thiết bị POS và hạ tầng thanh toán còn cao đối với các đơn vị kinh doanh nhỏ lẻ. Bảo mật thông tin và an toàn giao dịch là mối quan ngại lớn của người tiêu dùng. Các sự cố về hack và lừa đảo trực tuyến làm giảm niềm tin của người dân.

2.2. Rào cản về hành vi và thói quen tiêu dùng

Thói quen sử dụng tiền mặt đã ăn sâu trong văn hóa tiêu dùng của người Việt Nam. Người dân ở khu vực dân cư có tâm lý e ngại khi sử dụng các phương tiện thanh toán mới. Thiếu kiến thức về cách sử dụng và lợi ích của thanh toán không tiền mặt là rào cản lớn. Nhiều người lo lắng về việc mất kiểm soát chi tiêu khi thanh toán bằng thẻ. Tâm lý thích giao dịch trực tiếp bằng tiền mặt vẫn phổ biến ở nhóm người lớn tuổi. Đổi mới hành vi tiêu dùng đòi hỏi thời gian và nỗ lực tuyên truyền.

III. Giải pháp phát triển thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư

Để phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế chính sách hỗ trợ thanh toán điện tử. Thứ hai, tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin tại các vùng nông thôn. Thứ ba, đa dạng hóa sản phẩm thanh toán phù hợp với nhu cầu và khả năng tài chính của người dân. Thứ tư, đẩy mạnh công tác tuyên truyền giáo dục tài chính cho cộng đồng. Thứ năm, xây dựng hệ thống bảo mật an toàn để tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Thứ sáu, phát triển mạng lưới đại lý và điểm chấp nhận thanh toán rộng khắp. Ngân hàng thương mại cần hợp tác với các đơn vị viễn thông và công nghệ để mở rộng dịch vụ. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của thanh toán không tiền mặt. Sự phối hợp giữa các bên liên quan là yếu tố quyết định thành công.

3.1. Hoàn thiện chính sách và khung pháp lý thanh toán

Nhà nước cần ban hành các chính sách khuyến khích thanh toán không dùng tiền mặt trong khu vực dân cư. Khung pháp lý rõ ràng về quyền lợi và nghĩa vụ các bên tham gia giao dịch là cần thiết. Chính sách ưu đãi thuế và phí cho các đơn vị chấp nhận thanh toán thẻ sẽ thúc đẩy mở rộng mạng lưới. Quy định về bảo vệ người tiêu dùng trong thanh toán điện tử cần được hoàn thiện. Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thanh toán giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ tiên tiến. Ngân hàng Nhà nước đóng vai trò điều tiết và giám sát hoạt động thanh toán.

3.2. Nâng cao năng lực hệ thống ngân hàng thương mại

Ngân hàng thương mại cần nâng cao năng lực cung ứng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt. Đầu tư công nghệ hiện đại và đào tạo nhân lực chất lượng cao là ưu tiên hàng đầu. Đa dạng hóa sản phẩm thanh toán phù hợp với từng nhóm khách hàng khu vực dân cư. Mở rộng mạng lưới chi nhánh và đại lý tại các vùng nông thôn xa trung tâm. Hợp tác với các tổ chức thẻ quốc tế để nâng cao chất lượng dịch vụ. Xây dựng hệ thống chăm sóc khách hàng và hỗ trợ kỹ thuật hiệu quả.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn phát triển thanh toán không tiền mặt

Nghiên cứu về phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho khu vực dân cư ở Việt Nam có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu cho thấy tiềm năng phát triển còn rất lớn nhưng cũng nhiều thách thức cần vượt qua. Hệ thống ngân hàng thương mại là nhân tố trung tâm trong quá trình phát triển thanh toán không tiền mặt. Sự phối hợp giữa Nhà nước, ngân hàng và các tổ chức thẻ quốc tế là yếu tố quyết định. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu bao gồm đề xuất chính sách cho cơ quan quản lý nhà nước. Ngân hàng thương mại có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện dịch vụ. Các tổ chức thẻ quốc tế hiểu rõ hơn thị trường Việt Nam để điều chỉnh chiến lược. Nghiên cứu cũng cung cấp cơ sở lý luận cho các công trình khoa học liên quan. Phát triển thanh toán không dùng tiền mặt góp phần hiện đại hóa hệ thống tài chính quốc gia. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

4.1. Đóng góp lý luận của nghiên cứu luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ đã đóng góp vào hệ thống lý luận về thanh toán không dùng tiền mặt trong điều kiện Việt Nam. Nghiên cứu tổng hợp và hệ thống hóa các quan điểm lý thuyết về dịch vụ thanh toán từ các trường phái kinh tế. Phân tích mối quan hệ giữa thể chế kinh tế xã hội và phát triển thanh toán không tiền mặt. Đánh giá vai trò của các tổ chức thẻ quốc tế trong hệ thống thanh toán toàn cầu. Xây dựng khung phân tích phù hợp với đặc thù kinh tế Việt Nam. Kết quả nghiên cứu bổ sung nguồn tài liệu học thuật quý giá.

4.2. Ứng dụng thực tiễn và khuyến nghị chính sách

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trong thực tiễn phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước có thể sử dụng để xây dựng chính sách quản lý hiệu quả hơn. Ngân hàng thương mại áp dụng để cải thiện chiến lược kinh doanh và phát triển sản phẩm. Khuyến nghị tăng cường đầu tư hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đề xuất cơ chế khuyến khích người dân chuyển đổi hành vi tiêu dùng. Nghiên cứu hỗ trợ quá trình hiện đại hóa hệ thống thanh toán quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ---------------------------- ĐẶNG CÔNG HOÀN PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO KHU VỰC DÂN CƯ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế chính trị Mã số: 62 31 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS TS Nguyễn Ngọc Thanh 2. TS Lê Trung Thành Hà Nội – 1/2016 i Công trình được hoàn thành tại: Khoa Kinh tế Chính trị-Đại học Kinh Tế- Đại học Quốc Gia Hà Nội Người hướng dẫn khoa học: 1) PGS TS Nguyễn Ngọc Thanh 2) TS Lê Trung Thành Phản biện 1: TS Đào Minh Phúc Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Cúc Phản biện 3: PGS TS Nguyễn Thị Mùi Luận án được bảo vệ trước Hội đồng cấp Đại học Quốc Gia chấm luận án tiến sĩ họp tại Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội. vào hồi 15 giờ 00 ngày 27 tháng 1 năm 2016. Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia Việt Nam - Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội Hà Nội - 1/2016 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sĩ này là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi. Các số liệu, dữ liệu, thông tin trong luận án là trung thực rõ ràng do tôi thu thập từ các ấn phẩm đã xuất bản hoặc trao đổi trực tiếp với cán bộ có trách nhiệm từ Hội thẻ Ngân hàng Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các NHTM và các cơ quan có liên quan khác. Các tài liệu tham khảo, đánh giá, trích dẫn được sử dụng phù hợp trong quá trình hoàn thành nội dung luận án. Các kết quả nghiên cứu, đánh giá và những đóng góp của Luận án là khách quan, trung thực và đảm bảo tiêu chí đạo đức của người làm nghiên cứu khoa học. Hà Nội, ngày 02 tháng 02 năm 2016 Nghiên cứu sinh Đặng Công Hoàn i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành Luận án này, tác giả xin chân thành cảm ơn sự quan tâm chỉ bảo của các GVHD khoa học là PGS TS Nguyễn Ngọc Thanh và TS Lê Trung Thành đã dành nhiều thời gian hướng dẫn hỗ trợ trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Bên cạnh đó, trong thời gian học tập của giai đoạn Nghiên cứu sinh, tác giả đã luôn nhận được sự quan tâm, hỗ trợ, chỉ bảo, tạo điều kiện của các thầy cô, cán bộ nhân viên của Khoa Kinh tế chính trị, của Trường Đại học Kinh tế-Đại học quốc Gia Hà Nội, các thành viên hội đồng khoa học và các đơn vị/cơ sở nghiên cứu khác, tác giả xin được gửi lời cảm ơn chân thành và lời chúc sức khỏe tới tất cả các Thầy cô và các Anh chị. Tác giả xin chân thành cảm ơn sự quan tâm hỗ trợ của các đồng nghiệp ở các cơ quan đơn vị (Ngân hàng Nhà nước, Hội Thẻ Ngân hàng, Visa, Master, các NHTM, các tạp chí…), các đồng nghiệp ở Trung tâm Thẻ Techcombank và các nhà nghiên cứu đã cung cấp tài liệu, số liệu …giúp tác giả có nguồn tham khảo quan trọng để để sử dụng phân tích đánh giá và tổng hợp các nội dung liên quan đến đề tài. Xin cảm ơn gia đình, bạn bè người thân đã luôn cổ vũ ủng hộ và trợ giúp. Hà Nội, ngày 02 tháng 02 năm 2016 Nghiên cứu sinh Đặng Công Hoàn ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT vii DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, PHỤ LỤC ix LỜI MỞ ĐẦU Trang 1.Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục đích nghiên cứu 3 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 4 4. Phương pháp nghiên cứu 5 5. Đóng góp mới và ý nghĩa của Luận án: 7 6. Kết cấu của Luận án 8 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTKDTM VÀ TTKDTM CHO KHU VỰC DÂN CƯ 1. NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ NƯỚC NGOÀI 9 1. Về lợi ích và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi từ kinh tế tiền mặt sang phi tiền mặt 9 1. Về vai trò cộng hưởng của phát triển dịch vụ TTKDTM đối với sự phát triển kinh tế thị trường. Về vai trò của Nhà nước đối với sựphát triển TTKDTM cho người dân 17 1. Về thực tiễn triển khai TTKDTM ở một số trường hợp cụ thể 19 1. Về các nhóm giải pháp được khuyến nghị nhằm phát triển Dịch vụ TTKDTM cho người dân 20 1. NGHIÊN CỨU CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG NƯỚC 22 1. Về lợi ích, mục tiêu của phát triển dịch vụ TTKDTM với người dân 22 1. Về quản lý nhà nước đối với hoạt động cung ứng dịch vụ TTKDTM cho dân cư 24 iii 1. Về thực trạng triển khai và các chỉ số đánh giá phát triển dịch vụ TTKDTM ở nước ta 26 1. Về các giải pháp đề xuất phát triển dịch vụ TTKDTM 28 1. KẾT LUẬN CHUNG VỀ CÁC NGHIÊN CỨU ĐÃ THỰC HIỆN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTKDTM 31 CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO KHU VỰC DÂN CƯ 36 2. TỔNG QUAN VỀ DỊCH VỤ TTKDTM VÀ DỊCH VỤ TTKDTM CHO KHU VỰC DÂN CƯ. Quá trình hình thành DVTT và Dịch vụ TTKDTM qua NHTM 36 2. Tính tất yếu của phát triển dịch vụ TTKDTM trong nền kinh tế quốc dân 38 2. Khái niệm, đặc điểm dịch vụ TTKDTM dành cho dân cư 41 2. Một số dịch vụ TTKDTM cho khu vực dân cư điển hình 44 2. PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTTKDTM CHO KHU VỰC DÂN CƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 53 2. Nội dung và những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển dịch vụ TTKDTM 53 2. Các chủ thể tham gia vào quá trình phát triển dịch vụ TTKDTM 60 2. Các chỉ số đánh giá phát triển dịch vụ TTKDTM cho khu vực dân cư 63 2. LỢI ÍCH CỦA PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTKDTM ĐỐI VỚI NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 67 2. Ưu điểm và mặt trái của phát triển dịch vụ TTKDTM trong hoạt động thanh toán 67 2. Cơ hội và thách thức của phát triển dịch vụ TTKDTM 71 2. Lợi ích của từng chủ thể tham gia vào quá trình phát triển dịch vụ TTKDTM cho khu vực dân cư 72 2. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTKDTM CHO KHU VỰC DÂN CƯ VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC RÚT RA CHO VIỆT NAM 77 2. Kinh nghiệm của Hàn Quốc, Trung Quốc và Nigieria. Một số bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam 83 Kết luận chương 2 85 iv CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO KHU VỰC DÂN CƯ Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2007-2014 3. NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTKDTM CHO KHU VỰC DÂN CƯ Ở NƯỚC TA 87 3. Môi trường kinh tế xã hội và kết cấu dân số 87 3. Mức độ phát triển kinh tế thị trường trong lĩnh vực ngân hàng-tài chính 89 3. Môi trường pháp lý cho hoạt động thanh toán 93 3. Các chính sách Nhà nước đã triển khai để phát triển dịch vụ TTKDTM 97 3. Về Quản lý và hệ thống giám sát hoạt động TTKDTM 99 3. Sức ép từ hội nhập kinh tế Quốc tế và quá trình toàn cầu hóa 101 3. TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO KHU VỰC DÂN CƯ GIAI ĐOẠN 2007-2014 102 3. Thực trạng hành lang pháp lý của dịch vụ thẻ và dịch vụ TTĐT 102 3. Thực trạng hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ TTKDTM ở nước ta 104 3. Tình hình hoạt động phát triển dịch vụ Thẻ thanh toán 108 3. Về tình hình phát triển nhóm dịch vụ thanh toán điện tử 117 3. ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH CỦA PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO DÂN CƯ VỚI NỀN KINH TẾ VIỆT NAM 122 3. Lợi ích của TTKDTM đối với với nền kinh tế và cộng đồng 122 3. Lợi ích của TTKDTM qua cảm nhận từ phía người dân 137 3. ĐÁNH GIÁ CHUNG THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN TTKDTM CHO KHU VỰC DÂN CƯ Ở NƯỚC TA 145 Kết luận chương 3 148 CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT CHO KHU VỰC DÂN CƯ Ở NƯỚC TA 4. DỰ BÁO TÌNH HÌNH KINH TẾ XÃ HỘI VÀ CÁC ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỊCH VỤ TTKDTM TRONG THỜI GIAN TỚI 151 4. Dự báo tình hình kinh tế xã hội nước ta từ nay đến 2020 151 4. Cơ hội và thách thức đối với việc phát triển dịch vụ TTKDTM trong những v năm tới ở nước ta 152 4. Định hướng, mục tiêu phát triển Dịch vụ TTKDTM đến 2020 159 4. NHÓM GIẢI PHÁP CÁC NHTM CẦN ÁP DỤNG ĐỂ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TTKDTM CHO DÂN CƯ 164 4. Những đề xuất cải thiện về mặt hệ thống cung ứng TTKDTM 164 4. Về chuẩn hóa công tác phát triển các nhóm dịch vụ TTKDTM 166 4. Khuyến nghị mô hình quản lý cung ứng dịch vụ TTKDTM 172 4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT VỚI NHÀ NƯỚC NHẰM THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT 174 4. Các nhóm giải pháp đề xuất với Chính phủ và Quốc hội 174 4. Giải pháp đề xuất đối với Ngân hàng Nhà nước 176 4.