Tài liệu nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm cho giảng viên tài chính

Tài liệu nâng cao kỹ năng nvsp giúp cải thiện hiệu suất làm việc, phát triển bản thân và nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả trong môi trường chuyên nghiệp.

• Trường học: Học Viện Quản Lý Giáo Dục
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Nâng Cao Kỹ Năng Nghiệp Vụ Sư Phạm Cho Giảng Viên Tài Chính
• Loại tài liệu: Tài Liệu Bồi Dưỡng
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN 1. TÂM LÝ HỌC VÀ GIÁO DỤC ĐẠI HỌC
• 1. Chương 1: CƠ SỞ TÂM LÝ NGƯỜI VÀ CÁC LÝ THUYẾT TÂM LÝ HỌC ÁP DỤNG TRONG DẠY VÀ HỌC
• 1.1. MỤC TIÊU
• 1.2. KHOA HỌC TÂM LÝ, BẢN CHẤT VÀ QUY LUẬT HÌNH THÀNH PHÁT TRIỂN TÂM LÝ NGƯỜI
• 1.2.1. Khái lược về khoa học tâm lý
• 1.2.1.1. Tâm lý học là gì?
• 1.2.2. Bản chất, chức năng các hiện tượng tâm lý người
• 1.2.2.1. Bản chất của tâm lý người
• 1.2.2.2. Bản chất xã hội của tâm lý người
• 1.2.2.3. Chức năng của tâm lý
• 1.2.3. Phân loại các hiện tượng tâm lý người
• 1.3. Một số nét về tâm lý học giáo dục đại học
• 1.3.1. Đối tượng của tâm lý học giáo dục đại học
• 1.3.2. Nhiệm vụ của tâm lý học giáo dục đại học
• 1.3.3. Ý nghĩa của tâm lý học giáo dục đại học
• 1.4. MỘT SỐ LÝ THUYẾT TÂM LÝ HỌC VỀ DẠY VÀ HỌC
• 1.4.1. Lý thuyết hành vi và dạy học
• 1.4.1.1. Lý thuyết hành vi cổ điển
• 1.4.1.2. Lý thuyết hành vi tạo tác

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm cho giảng viên tài chính

Nâng cao kỹ năng sư phạm cho giảng viên tài chính là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục đại học. Việc này không chỉ giúp giảng viên cải thiện phương pháp giảng dạy mà còn nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên. Trong bối cảnh hiện đại, giảng viên cần trang bị cho mình những kiến thức và kỹ năng mới để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.

1.1. Tầm quan trọng của kỹ năng sư phạm trong giảng dạy tài chính

Kỹ năng sư phạm giúp giảng viên truyền đạt kiến thức hiệu quả hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực tài chính, nơi mà kiến thức cần được áp dụng thực tiễn. Giảng viên có kỹ năng tốt sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sinh viên tham gia và phát triển tư duy phản biện.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng sư phạm của giảng viên

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng sư phạm của giảng viên, bao gồm trình độ học vấn, kinh nghiệm giảng dạy, và khả năng giao tiếp. Việc tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu cũng góp phần nâng cao năng lực giảng dạy của họ.

II. Những thách thức trong việc nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm

Việc nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm cho giảng viên tài chính gặp nhiều thách thức. Một trong số đó là sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và phương pháp giảng dạy. Giảng viên cần phải liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng mới để không bị lạc hậu.

2.1. Sự thay đổi của công nghệ trong giáo dục

Công nghệ thông tin đang thay đổi cách thức giảng dạy. Giảng viên cần làm quen với các công cụ giảng dạy trực tuyến và các phần mềm hỗ trợ học tập để nâng cao hiệu quả giảng dạy.

2.2. Khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn

Nhiều giảng viên gặp khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn giảng dạy. Việc thiếu kinh nghiệm thực tế có thể làm giảm hiệu quả của quá trình giảng dạy và học tập.

III. Phương pháp nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm cho giảng viên tài chính

Để nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm, giảng viên có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này không chỉ giúp cải thiện kỹ năng giảng dạy mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực cho sinh viên.

3.1. Đào tạo và bồi dưỡng giảng viên

Các chương trình đào tạo và bồi dưỡng giảng viên là cần thiết để cập nhật kiến thức mới. Những khóa học này giúp giảng viên nắm bắt các phương pháp giảng dạy hiện đại và cải thiện kỹ năng giao tiếp.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong giảng dạy

Việc sử dụng công nghệ trong giảng dạy giúp giảng viên tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Các công cụ như video, phần mềm mô phỏng tài chính có thể giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các khái niệm phức tạp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kỹ năng sư phạm

Nghiên cứu cho thấy việc nâng cao kỹ năng sư phạm có tác động tích cực đến kết quả học tập của sinh viên. Các giảng viên có kỹ năng tốt thường tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích sinh viên tham gia và phát triển tư duy phản biện.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng giảng viên có kỹ năng sư phạm tốt thường có tỷ lệ sinh viên đạt điểm cao hơn. Điều này cho thấy sự quan trọng của việc nâng cao kỹ năng giảng dạy.

4.2. Các mô hình giảng dạy hiệu quả

Các mô hình giảng dạy như học tập dựa trên dự án hay học tập hợp tác đã được chứng minh là hiệu quả trong việc nâng cao kỹ năng sư phạm cho giảng viên. Những mô hình này khuyến khích sự tham gia tích cực của sinh viên.

V. Kết luận và tương lai của nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm

Việc nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm cho giảng viên tài chính là một quá trình liên tục. Trong tương lai, giảng viên cần tiếp tục cập nhật kiến thức và kỹ năng để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của giáo dục đại học.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho giảng viên tài chính

Giảng viên tài chính cần có tầm nhìn rõ ràng về việc phát triển bản thân và nâng cao kỹ năng sư phạm. Điều này không chỉ giúp họ thành công trong giảng dạy mà còn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.

5.2. Các xu hướng mới trong giáo dục

Các xu hướng mới như học tập trực tuyến và học tập cá nhân hóa đang trở thành xu hướng chính trong giáo dục. Giảng viên cần nắm bắt những xu hướng này để cải thiện kỹ năng giảng dạy của mình.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu bồi dưỡng nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm (Dùng cho giảng viên kiêm nhiệm ngành tài chính giảng dạy tại các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng thuộc Bộ Tài chính) do Học viện Quản lý Giáo dục biên soạn và ban hành vào tháng 8 năm 2021 tại Hà Nội. Tài liệu được thiết kế nhằm phục vụ chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm tiêu chuẩn dành riêng cho đội ngũ giảng viên kiêm nhiệm công tác tại các đơn vị trực thuộc Bộ Tài chính.

Mục tiêu đào tạo của tài liệu tập trung vào việc trang bị hệ thống tri thức nền tảng về tâm lý học đại cương và tâm lý học giáo dục đại học; phân tích cơ chế hình thành, phát triển tâm lý người học; đồng thời cung cấp cơ sở khoa học để vận dụng các học thuyết tâm lý học vào hoạt động giảng dạy chuyên ngành tài chính. Sau khi hoàn thành nội dung học tập, người học có khả năng phân tích các hiện tượng tâm lý sư phạm, ứng dụng các mô hình dạy học hiện đại, xây dựng định hướng hành động trí tuệ và quản lý hiệu quả động cơ học tập của sinh viên.

Cấu trúc giáo trình tiếp cận từ việc khái lược lịch sử phát triển của khoa học tâm lý, phân tích bản chất phản ánh hiện thực khách quan và bản chất xã hội của tâm lý người, sau đó đi sâu vào các trường phái tâm lý học sư phạm lớn trên thế giới. Điểm đặc thù của tài liệu là sự chuẩn hóa các khái niệm học thuật theo chuẩn quốc tế (Educational Psychology), đồng thời gắn kết chặt chẽ các lý thuyết tâm lý học hành vi, nhận thức và tâm lý học hoạt động vào bối cảnh đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, sinh viên khối ngành tài chính.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung phần 1 của tài liệu cấu trúc theo tiến trình logic từ nhận thức luận đến thực hành sư phạm chuyên sâu:

• Chủ đề 1: Khoa học tâm lý, bản chất và quy luật hình thành, phát triển tâm lý người: Trình bày khái lược lịch sử tư tưởng tâm lý học từ thời cổ đại (Khổng Tử, Socrates, Platon, Aristotle, Thales, Democritus) qua thời kỳ cận đại (Descartes, Wolfe, Berkeley, Spinoza, La Mettrie, Canbanic, Feuerbach) đến mốc ra đời của tâm lý học thực nghiệm do Wilhelm Wundt thiết lập năm 1879 tại Leipzig. Khẳng định bản chất tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não thông qua lăng kính chủ quan và mang bản chất xã hội - lịch sử sâu sắc. Phân loại hiện tượng tâm lý thành quá trình, trạng thái, thuộc tính tâm lý, cũng như các hiện tượng có ý thức và chưa ý thức.
• Chủ đề 2: Tổng quan về tâm lý học giáo dục đại học: Xác định đối tượng nghiên cứu là các quy luật tâm lý cá nhân, nhóm và tập thể diễn ra trong môi trường đại học. Định hình các nhiệm vụ nghiên cứu nhân cách sinh viên, hoạt động của giảng viên, sự thích ứng sư phạm và luận chứng cho các triết lý giáo dục hiện đại.
• Chủ đề 3: Các lý thuyết tâm lý học về dạy và học:
  • Thuyết hành vi: Mô hình phản xạ có điều kiện cổ điển $S \rightarrow R$ của J. Watson; mô hình hành vi tạo tác và dạy học chương trình hóa của B. F. Skinner; mô hình hành vi nhận thức với biến trung gian $S \rightarrow O \rightarrow R$ của E. Tolman; thuyết học tập xã hội qua mô hình hóa của A. Bandura.
  • Thuyết phát sinh trí tuệ của Jean Piaget: Bốn yếu tố phát triển (chín muồi sinh học, hoạt động, chuyển tải kinh nghiệm xã hội, cân bằng qua đồng hóa và điều ứng); bốn giai đoạn nhận thức (cảm giác - vận động, tiền thao tác, thao tác cụ thể, thao tác hình thức).
  • Thuyết tâm lý học hoạt động: Lý thuyết văn hóa - lịch sử và vùng phát triển gần (ZPD) của L. Vygotsky; lý thuyết cấu trúc hoạt động đối tượng của A. N. Leontiev; lý thuyết hình thành hành động trí tuệ theo giai đoạn của P. Ya. Galperin.
• Chủ đề 4: Động cơ và các yếu tố tâm lý trong học tập: Phân tích bản chất động cơ trong và động cơ ngoài; ba cấp độ cam kết học tập (hành vi, cảm xúc, nhận thức theo Russell); trải nghiệm dòng chảy (Csikszentmihalyi); các định hướng mục tiêu học tập; lý thuyết tự xác định (Deci & Ryan); niềm tin về tính hiệu quả của bản thân (Bandura) và trạng thái bất lực học được (Seligman).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống nguyên lý khoa học vững chắc thông qua các khung lý thuyết:

• Cơ chế phản xạ có điều kiện của hoạt động tâm lý: Diễn tiến qua ba khâu: khâu tiếp nhận kích thích hướng tâm, khâu xử lý tại trung ương thần kinh tạo hình ảnh tâm lý chủ quan, và khâu ly tâm điều khiển hành vi đáp ứng.
• Cấu trúc hoạt động theo Leontiev: Mô hình phân tầng gồm ba cấp độ tương ứng: Hoạt động hướng bởi Động cơ; Hành động hướng bởi Mục đích; Thao tác triển khai bằng Phương tiện.
• Quy luật vùng phát triển gần (ZPD) của Vygotsky: Khoảng cách giữa mức độ phát triển thực tế (trẻ tự giải quyết vấn đề) và mức độ phát triển tiềm năng (giải quyết dưới sự hướng dẫn của chuyên gia hoặc hợp tác với người có năng lực cao hơn).
• Cơ chế thích nghi nhận thức theo Piaget: Sự tương tác liên tục giữa hai thao tác "đồng hóa" (sử dụng cấu trúc có sẵn) và "điều ứng" (thay đổi cấu trúc để phù hợp với thông tin mới) nhằm thiết lập trạng thái cân bằng nhận thức.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích tâm lý sư phạm: Nhận diện và đánh giá các đặc điểm nhận thức, tính khí, năng lực và trạng thái cảm xúc của người học trong môi trường đào tạo chuyên ngành.
• Kỹ năng thiết kế tài liệu và bài giảng: Ứng dụng nguyên lý dạy học chương trình hóa (chia nhỏ đơn vị kiến thức, kiểm soát tỷ lệ lỗi $< 5%$) và phân bậc mục tiêu tư duy theo thang Bloom.
• Kỹ năng xây dựng cơ sở định hướng hành động: Ứng dụng quy trình của Galperin để chuyển hóa tri thức nghiệp vụ tài chính từ dạng vật chất/lời nói bên ngoài thành các thao tác trí tuệ bên trong của người học.
• Kỹ năng kích hoạt động cơ và tự điều chỉnh: Thiết lập các chiến lược củng cố tích cực, chuyển giao quyền tự chủ nhận thức, và xây dựng phản hồi mang tính thông tin nhằm củng cố niềm tin hiệu quả bản thân (self-efficacy).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu định hướng chuyển đổi căn bản từ phương pháp thuyết giảng thụ động truyền thống sang tiếp cận sư phạm tích cực, lấy hoạt động của người học làm trung tâm:

• Tổ chức hoạt động tương tác xã hội: Dựa trên thuyết văn hóa - lịch sử của Vygotsky, giảng viên đóng vai trò thiết kế giàn giáo học tập (scaffolding), tổ chức hoạt động học tập hợp tác nhằm nâng người học từ trình độ hiện tại lên vùng phát triển tiềm năng.
• Phân tích ca thực nghiệm kinh điển: Nội dung giảng dạy tích hợp các thực nghiệm khoa học chuẩn mực để chứng minh lý thuyết:
  • Thí nghiệm hộp Skinner về hành vi tạo tác và cơ chế củng cố trên động vật.
  • Thí nghiệm mê lộ nhận thức của Tolman xác lập khái niệm bản đồ nhận thức.
  • Thực nghiệm về búp bê Bobo của Bandura chứng minh cơ chế bắt chước và mô hình hóa xã hội.
  • Các thực nghiệm bảo toàn vật chất, khối lượng và thể tích của Piaget.
  • Thực nghiệm hai giai đoạn về câu đố logic của Seligman làm rõ cơ chế hình thành trạng thái bất lực học được.
• Đo lường và đánh giá năng lực:
  • Đánh giá mức độ cam kết của người học qua ba chiều cạnh: hành vi (sự chuyên cần, hoàn thành bài tập), cảm xúc (mức độ hào hứng, thái độ học tập) và nhận thức (chiến lược tư duy, khả năng tự quản).
  • Đánh giá sự phát triển hành động trí tuệ theo ba chỉ số của Galperin: tính khái quát, tính cặn kẽ và mức độ tiếp thu nhuần nhuyễn.
• Hướng dẫn phương pháp tự học:
  • Hướng dẫn học viên tự kiểm soát hành vi học tập qua ba bước: tự đánh giá, tự giám sát và tự củng cố.
  • Thiết lập mục tiêu ngắn hạn có độ thách thức trung bình; phân hóa chiến lược đối phó với sự lo lắng trong thi cử (tập trung giải quyết vấn đề, quản lý cảm xúc thay vì lảng tránh).

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ học thuật: Giáo trình chuyển đổi nhất quán việc sử dụng thuật ngữ "Tâm lý học giáo dục đại học" thay cho tên gọi cũ "Tâm lý học sư phạm đại học" (dẫn theo nghiên cứu của Nguyễn Thạc & Phạm Thành Nghị, 2007), đồng bộ hóa với khái niệm Educational Psychology của các hệ thống đại học quốc tế.
• Tích hợp các trường phái tâm lý học nhận thức hiện đại: Bên cạnh các học thuyết kinh điển của Piaget, tài liệu cập nhật lý thuyết Tân Piaget của Robbie Case (1992) về cấu trúc xử lý thông tin chuyên biệt và mô hình đánh giá quy tắc tư duy của Robert Siegler (1998).
• Phân tích chuyên sâu về động lực học: Cập nhật mô hình tự xác định (Self-Determination Theory) của Deci và Ryan (1985), lý thuyết niềm tin hiệu quả bản thân của Albert Bandura (1997), phân loại quan điểm năng lực cố định và năng lực phát triển của Carol Dweck (2002), và mô hình giá trị bản thân của Covington (2001).
• Định hướng ứng dụng vào đặc thù ngành tài chính: Cung cấp giải pháp sư phạm giúp các chuyên gia chuyên môn ngành tài chính khắc phục hạn chế về phương pháp sư phạm, chuyển hóa kiến thức nghiệp vụ phức tạp thành các bài tập tình huống và thao tác tư duy logic cho học viên.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Đối tượng chính: Đội ngũ giảng viên kiêm nhiệm, cán bộ chuyên trách công tác đào tạo, bồi dưỡng tại các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, trường bồi dưỡng trực thuộc Bộ Tài chính.
• Đối tượng mở rộng: Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục, Tâm lý học sư phạm, Giáo dục học đại học; cán bộ quản lý đào tạo tại các trường đại học khối kinh tế - tài chính.
• Điều kiện tiên quyết: Người học cần có trình độ chuyên môn đại học trở lên trong các lĩnh vực tài chính, kế toán, kinh tế hoặc quản trị, đã hoặc đang chuẩn bị tham gia hoạt động giảng dạy.
• Hình thức khai thác: Tài liệu sử dụng làm giáo trình giảng dạy chính thức cho các khóa cấp chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm, đồng thời đóng vai trò tài liệu tra cứu nghiệp vụ thường xuyên của giảng viên khi xây dựng đề cương chi tiết và bài giảng điện tử.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?
Tài liệu được biên soạn phục vụ giảng viên kiêm nhiệm thuộc ngành tài chính, các chuyên gia kinh tế tham gia công tác giảng dạy, cùng các học viên bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm đại học.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?
Người học cần có tri thức chuyên ngành vững vàng về tài chính - kinh tế và hiểu biết cơ bản về hoạt động đào tạo tại các cơ sở giáo dục đại học.

3. Điểm khác biệt cốt lõi của giáo trình này so với các tài liệu tâm lý học đại cương là gì?
Giáo trình tập trung chuyên biệt vào cấp học đại học, tích hợp hệ thống lý thuyết hoạt động Xô viết (Vygotsky, Leontiev, Galperin) với các học thuyết phương Tây hiện đại (Piaget, Skinner, Bandura, Deci & Ryan) nhằm giải quyết các bài toán dạy học thực tế.

4. Làm thế nào để tự học và nghiên cứu giáo trình đạt hiệu quả cao?
Người học nên tiếp cận nội dung theo lộ trình logic: nắm vững bản chất tâm lý học $\rightarrow$ phân tích các học thuyết dạy học $\rightarrow$ áp dụng quy trình hình thành hành động trí tuệ của Galperin và mô hình động cơ vào thiết kế từng bài giảng cụ thể.

5. Giáo trình có các nguồn tài liệu tham khảo và đối chiếu nào?
Tài liệu trích dẫn trực tiếp các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học trong và ngoài nước như: Nguyễn Quang Uẩn (1996), Nguyễn Thạc & Phạm Thành Nghị (2007), J. Piaget (1964), A. Bandura (1977, 1997), A. N. Leontiev (1989), E. Deci & R. Ryan (1985), C. Dweck (2002).

---

Kết luận

Tài liệu bồi dưỡng nâng cao kỹ năng nghiệp vụ sư phạm do Học viện Quản lý Giáo dục ban hành là văn bản học thuật cung cấp hệ thống cơ sở khoa học về tâm lý học giáo dục đại học. Tài liệu hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết hành vi, nhận thức, hoạt động và động cơ học tập, mang lại phương pháp luận rõ ràng cho giảng viên kiêm nhiệm ngành tài chính trong việc tổ chức, điều khiển và tối ưu hóa hoạt động dạy học. Lộ trình tiếp cận kiến thức chặt chẽ từ bản chất tâm lý đến kỹ năng ứng dụng thực tế giúp người học chuẩn hóa nghiệp vụ sư phạm theo các tiêu chuẩn giáo dục đại học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và kết thúc không rõ ràng như hiện tượng chú ý, tâm trạng… (iii) Các thuộc tính tâm lý là những hiện tượng tâm lý tương đối ổn định, khó hình thành và khó mất đi, tạo thành những nét riêng của nhân cách. Người ta thường nói đến bốn nhóm thuộc tính tâm lý cá nhân như: xu hướng, tính cách, khí chất và năng lực. Các quá trình tâm lý, trạng thái tâm lý và thuộc tính tâm lý không tách rời nhau. Các quá trình tâm lý cung cấp nội dung cho các trạng thái tâm lý, các “nguyên liệu” này sau đó được tích tụ, hình thành các thuộc tính tâm lý.

Các trạng thái tâm lý được thể hiện trong các quá trình tâm lý, tác động đến diễn biến của chúng, tích tụ dần và tác động đến việc hình thành các thuộc tính tâm lý. Các thuộc tính tâm lý vừa thể hiện, vừa tác động đến các quá trình, các trạng thái tâm lý và gây ảnh hưởng đến diễn biến và kết quả của các hoạt động tâm lý. Có thể phân chia hiện tượng tâm lý thành các hiện tượng tâm lý có ý thức và các hiện tượng tâm lý chưa được ý thức Chúng ta thường biết về các hiện tượng tâm lý có ý thức (được nhận thức hay tự giác), những hiện tượng tâm lý chưa được ý thức vẫn luôn diễn ra nhưng ta không ý thức về nó hoặc dưới ý thức, chưa kịp ý thức. Những hiện tượng tâm lý chưa được ý thức có thể là hiện tượng tâm lý “vô thức”, nằm ngoài ý thức, khó lọt vào “vùng ý thức” (hiện tượng bản năng vô thức, ngủ mơ, mộng du,…) và hiện tượng “tiềm thức” nằm sâu trong ý thức, trong những hoàn cảnh nhất định mới có thể ý thức được.

Các hiện tượng tâm lý cũng có thể được chia thành các hiện tượng tâm lý cá nhân và các hiện tượng tâm lý xã hội như phong tục, tập quán, dư luận xã hội, tâm trạng xã hội, mốt,. Tóm lại, thế giới tâm lý của con người vô cùng đa dạng và phức tạp. Các hiện tượng tâm lý thể hiện ở nhiều mức độ, cấp độ khác nhau, có quan hệ đan xen vào nhau, chuyển hoá lẫn nhau. Một số nét về tâm lý học giáo dục đại học Tâm lý học giáo dục là một trong những ngành tâm lý học ứng dụng ra đời và phát triển sớm nhất so với các ngành khoa học tâm lý khác.

Tâm lý học giáo dục có mối quan hệ chặt chẽ với tâm lý học lứa tuổi. Trước kia tâm lý học giáo dục tập trung nghiên cứu chủ yếu trên đối tượng học sinh phổ thông. Ngày nay, tâm lý học giáo dục quan tâm nhiều hơn đến vấn đề giảng dạy và giáo dục người lớn mà trước hết là giảng dạy và giáo dục sinh viên. Do vậy, trong danh mục khoa học tâm lý xuất hiện ngành tâm lý học giáo dục áp dụng vào giáo dục đại học.

Lĩnh vực này có lúc đã được gọi là tâm lý học sư phạm đại học [Nguyễn Thạc & Phạm Thành Nghị, 2007]. Tuy nhiên, thuật ngữ “tâm lý học sư phạm đại học” chỉ phù hợp cho hoạt động dạy học theo nghĩa hẹp mà trong thực tế các vấn đề giáo dục đạo đức và nhân cách của sinh viên cũng cần được đề cập một cách đầy đủ. Hơn nữa, để hội nhập quốc tế, thuật ngữ tâm lý học giáo dục sử dụng ở đây tương ứng với thuật ngữ tiếng Anh “Educational Psychology” được dùng rộng rãi ở các nước phương Tây. Do vậy, thuật ngữ “Tâm lý học giáo dục đại học” được dùng thay thế cho thuật ngữ “Tâm lý học sư phạm đại học”.

Đối tượng của tâm lý học giáo dục đại học Đối tượng nghiên cứu của tâm lý học giáo dục đại học là những quy luật tâm lý cá nhân, nhóm, tập thể diễn ra trong hoạt động dạy học và giáo dục trong môi trường giáo dục đại học. Đồng thời, tâm lý học giáo dục đại học cũng nghiên cứu các biện pháp tâm lý tác động đến sinh viên và giảng viên nhằm giải quyết các nhiệm vụ của giáo dục đại học. Nhiệm vụ của tâm lý học giáo dục đại học Tâm lý học giáo dục đại học có các nhiệm vụ: Phân tích về phương diện tâm lý hoạt động của sinh viên, giảng viên, trên cơ sở đó xác định cơ sở tâm lý học của việc nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học và giáo dục của giảng viên, hoạt động học tập, nghiên cứu khoa học, rèn luyện và tự giáo dục của sinh viên. 8 Nghiên cứu tập thể sinh viên và vai trò của tập thể sinh viên trong hoạt động chính trị - xã hội, hoạt động nghiên cứu khoa học và học tập của sinh viên.

Nghiên cứu quy luật hình thành nhân cách, các phẩm chất nghề nghiệp quan trọng của sinh viên, người cán bộ chuyên môn tương lai có trình độ đại học. Nghiên cứu nhân cách và hoạt động của giảng viên, những cơ sở tâm lý học của việc nâng cao nghiệp vụ sư phạm và sáng tạo sư phạm của họ. Phân tích tâm lý mối quan hệ giao tiếp giữa giảng viên và sinh viên, ảnh hưởng của mối quan hệ đó tới kết quả học tập, nghiên cứu khoa học và rèn luyện của sinh viên. Phân tích quá trình thích ứng của sinh viên năm thứ nhất đối với việc học tập ở đại học và sinh viên mới ra trường với điều kiện hoạt động nghề nghiệp.

Nghiên cứu các cơ sở tâm lý học văn hoá của hoạt động giáo dục lấy sự phát triển của sinh viên làm trung tâm. Cung cấp luận chứng tâm lý học cho các quan điểm, triết lý giáo dục đại học đối với việc đào tạo cán bộ chuyên môn trong các trường đại học. Ý nghĩa của tâm lý học giáo dục đại học Đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý trường đại học: Tâm lý học giáo dục đại học cung cấp thông tin về quy luật hình thành và phát triển tâm lý sinh viên, các cơ sở tâm lý học của hoạt động dạy học và giáo dục trong trường đại học giúp nâng cao hiệu quả kế hoạch hoá và tổ chức thực hiện hoạt động giảng dạy, giáo dục của giảng viên và các loại hoạt động khác nhau của sinh viên. Đối với giảng viên: Tâm lý học giáo dục đại học giúp nâng cao tay nghề sư phạm, giúp cải tiến phương pháp giảng dạy, nâng cao kết quả học tập của sinh viên, nâng cao hiệu quả giáo dục sinh viên, giúp tổ chức hợp lý lao động và hoàn thiện nhân cách giảng viên.

Đối với sinh viên: Tâm lý học giáo dục đại học giúp hình thành ở họ năng lực tự giáo dục, tự rèn luyện và năng lực học tập. MỘT SỐ LÝ THUYẾT TÂM LÝ HỌC VỀ DẠY VÀ HỌC 2. Lý thuyết hành vi và dạy học Đoạn tuyệt với tâm lý học truyền thống sử dụng phương pháp nội quan, tâm lý học hành vi tuyên bố quan điểm chủ đạo là nghiên cứu hành vi của cá thể, những thứ có thể quan sát được trên cơ sở công thức cổ điển: kích thích (stimulus - S) và phản ứng (responese - R). Việc hình thành, điều khiển và điều chỉnh hành vi của con người cũng như con vật được quy về việc tạo ra môi trường kích thích hay củng cố nhất định.

Có thể phân biệt 4 mô hình điều khiển hành vi từ Watson, Skinner, Tolman và Bandura. Lý thuyết hành vi cổ điển Cơ sở sinh lý của mô hình hành vi cổ điển của J. Watson (1878 - 1958) là phản xạ có điều kiện cổ điển do I. Paplov phát hiện.

Mô hình này có thể biểu diễn tổng quát với công thức S → R, có nghĩa là phản ứng R xuất hiện khi có tác động của một kích thích S. Như vậy, mỗi kích thích sẽ có một hành vi phản ứng tương ứng. Do đó, khi có n kích thích tương ứng là S1, S2, S3,. Sn thì sẽ có n phản ứng tương ứng là R1, R2,.

Và việc dạy học và giáo dục có thể bắt đầu bằng việc xây dựng hệ thống các kích thích, qua đó sẽ nhận được hệ thống các hành vi tương ứng. Việc hình thành và củng cố hành vi được điều khiển qua hệ thống kích thích. Mô hình dạy học dựa trên phản ứng (hành vi) có điều kiện cổ điển này đã không tính đến yếu tố chủ thể của người học như kinh nghiệm, tư chất, động cơ,. Người học thụ động trước hoàn cảnh.

Lý thuyết hành vi tạo tác E. Thorndike (1874 - 1949) tạo lập cơ sở cho hành vi tạo tác, nhưng người đưa ra khái niệm này lại là B. Skinner và đồng nghiệp đưa chuột bạch đói vào lồng có gắn đòn bẩy với thiết bị làm thức ăn bật ra mỗi khi chuột giẫm lên. Thoạt đầu, con chuột đi lại tìm thức ăn trong chuồng và ngẫu nhiên giẫm lên đòn bẩy và lập tức thức ăn bật ra.

Chuột có xu hướng nhắc lại hành vi (giẫm lên đòn bẩy) và nhận được củng cố (thức ăn). Mỗi lần được nhốt vào chuồng, chuột nhắc lại hành vi giẫm chân lên đòn bẩy. Như vậy, hành vi tạo tác đã được hình thành. Sự khác biệt của hành vi tạo tác của Skinner và phản xạ có điều kiện của Paplov là ở chỗ phản xạ có điều kiện (tiết nước bọt) xuất hiện do một kích thích củng cố (đưa thức ăn), còn hành vi tạo tác (giẫm lên đòn bẩy) tạo ra kích thích củng cố (thức ăn xuất hiện).

Về cơ chế sinh học, cả phản xạ có điều kiện và hành vi tạo tác đều có bản chất trực tiếp, kích thích (S) - phản ứng (R), nhưng hành vi tạo tác có tính chất chủ động hơn do tác động của cá thể tới môi trường. Kích thích củng cố trong trường hợp hành vi tạo tác có vai trò quan trọng làm con vật chủ động tạo ra phản ứng tạo tác phù hợp. Như vậy, chỉ cần kiểm soát được kích thích củng cố sẽ kiểm soát được hành vi. Từ những thực nghiệm như trên, Skinner đi đến kết luận: hành vi tạo tác đặc trưng cho việc học tập và ông cho rằng vấn đề then chốt trong học tập là kích thích củng cố.

Skinner phân ra hai loại củng cố: củng cố tích cực và củng cố tiêu cực. Củng cố tích cực xuất hiện khi hành vi tạo ra những kích thích mới. Ví dụ, con chim bồ câu mổ vào điểm đỏ trên tường làm xuất hiện thức ăn, mặc bộ đồ đẹp nhận được nhiều lời tán tụng hay tìm được phương pháp hay trong giải bài toán được thầy giáo khen ngợi. Ngược lại, khi hậu quả củng cố hành vi biến mất như là kích thích thì quá trình này được gọi là củng cố tiêu cực.

Một hành động giúp tránh được tình huống không dễ 10 chịu có xu hướng lặp lại trong tình huống tương tự.