Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KHẢ NĂNG TIẾP NHẬN THẨM MỸ CỦA SINH VIÊN 1. Những khái niệm và các phạm trù thẩm mỹ cơ bản 1. Những khái niệm cơ bản 1. Khái niệm khả năng Khả năng là nhân tố quan trọng để đánh giá phẩm chất của con người.
Khả năng thể hiện cái chưa có, chưa làm, chưa diễn ra nhưng chắc chắn sẽ có, sẽ xuất hiện, sẽ thực hiện khi hội tụ đầy đủ các yếu tố cần và đủ. Tất cả các khả năng luôn tồn tại thực, được hình thành và phát triển ngay trong hiện thực. Mặc dù vậy, nguyên nhân và sự hình thành các khả năng không hoàn toàn giống nhau. Có những khả năng được hình thành từ nguyên nhân tất yếu, khách quan nhưng cũng có những khả năng được hình thành từ nguyên nhân ngẫu nhiên, chủ quan.
Khả năng tất yếu, khách quan là được hình thành và phát triển thông qua quy luật vận động của bản thân sự vật. Khả năng ngẫu nhiên, chủ quan được tạo ra bởi quá trình tương tác ngẫu nhiên của hiện thực. Từ điển tiếng Việt do Trung tâm Từ điển học biên soạn định nghĩa: “Khả năng là cái có thể xuất hiện, có thể xảy ra trong điều kiện nhất định” [23, tr 628]. Khả năng luôn tồn tại và phát triển trong môi trường hiện thực nên giữa chúng có mối quan hệ biện chứng, hữu cơ với nhau.
Trong đó, chúng luôn xuyên thấm và chuyển hóa lẫn nhau. Để hiện thực hóa các khả năng, nhất là khả năng của con người cần chú ý nắm bắt các yếu tố tất yếu, 9 điều tiết các yếu tố chủ quan bằng sự nỗ lực không ngừng của chính bản thân mình trên cơ sở kết hợp một cách đúng đắn tác động của các nhân tố chủ quan với các điều kiện khách quan. Trên cơ sở những quan điểm trên chúng ta có thể hiểu khả năng của con người là mức độ hoàn thành một yêu cầu, một nhiệm vụ, một công việc. trong điều kiện nhất định.
Khái niệm tiếp nhận Đời sống thẩm mỹ được tạo nên bởi sự tổng hòa giữa hai quá trình cơ bản là sáng tạo và tiếp nhận. Hai quá trình này gắn kết, tương tác và có vai trò quan trọng như nhau. Nếu thiếu một trong hai thì không có đời sống thẩm mỹ hoặc đời sống thẩm mỹ sẽ trở nên nghèo nàn, phiến diện, thậm chí là bị triệt tiêu. Tiếp nhận thực chất là hoạt động sáng tạo lại dựa trên cơ sở các giá trị ổn định đã được công nhận.
Kết quả của quá trình tiếp nhận phụ thuộc vào trình độ, năng lực, tư duy và khả năng thẩm mỹ của người tiếp nhận. Hoạt động tiếp nhận, đặc biệt là tiếp nhận thẩm mỹ không phải là hoạt động thụ động, một chiều. Trong một giới hạn nhất định, nó cũng mang tính sáng tạo, có vai trò quan trọng không kém gì so với hoạt động sáng tạo thẩm mỹ nên người tiếp nhận cũng cần có sự nỗ lực tương đương với người sáng tạo trong suốt quá trình tiếp nhận. Từ điển Tiếng Việt giải thích rằng: “Tiếp nhận là đón cái gì từ người khác, nơi khác chuyển đến”[3, tr 988].
Để tiếp nhận hiệu quả đòi hỏi chủ thể tiếp nhận phải có tâm thế tốt. Thứ nhất, chủ thể tiếp nhận phải có sự chủ động, sáng tạo và nỗ lực trong quá trình nhận thức về tự nhiên và xã hội. Thứ hai, phải có một nền tảng kiến thức cần và đủ; muốn có được hệ thống kiến thức này, đòi hỏi chủ thể tiếp nhận phải không ngừng học tập và tự học tập. Thứ ba, phải có một môi trường tiếp nhận tốt.
Thường thì chủ thể thẩm mỹ có thể tiếp nhận thẩm mỹ ở khắp mọi nơi nhưng môi trường quan trọng nhất, mẫu mực nhất và hiệu quả nhất là môi 10 trường giáo dục trong các nhà trường và cơ sở đào tạo. Trên cơ sở đó, chúng ta có thể hiểu rằng: tiếp nhận là quá trình nhận thức, tiếp thu thông tin từ môi trường tự nhiên và xã hội nhằm làm nền tảng cho mọi hoạt động, cách ứng xử của chủ thể xã hội. Khái niệm tiếp nhận thẩm mỹ Thẩm mỹ là một nội dung quan trọng, thể hiện bản chất của Mỹ học nói riêng và đời sống thẩm mỹ của con người nói chung. Khái niệm thẩm mỹ được các triết gia, các nhà mỹ học nghiên cứu từ thời cổ đại.
Tiêu biểu là các tác gia: Aristote, Kant, Hegel, Platon, Schiller, Schopenhauer, Taine, Croce, Delacroix, Alain, Lalo. Các nhà nghiên cứu đều cho rằng: “thẩm” là xem xét, đánh giá, tiếp nhận, đón nhận; “mỹ” là cái đẹp, cái hay cái tốt, cái đạo đức, cái anh hùng, cái cao cả. Nội hàm của khái niệm thẩm mỹ bao gồm hai nội dung: thứ nhất là quá trình xem xét, đánh giá và tiếp thu. Theo quan điểm của các nhà mỹ học hiện đại thì đây là quá trình thẩm thấu vừa theo quy luật tự nhiên của tạo hóa, vừa theo quy luật của tư duy, sáng tạo.
Quá trình tiếp nhận, đặc biệt là tiếp nhận thẩm mỹ phụ thuộc nhiều vào yếu tố bẩm sinh nhưng quá trình nỗ lực và phương pháp tư duy của bản thân lại có tác động vô cùng mạnh mẽ đến hiệu quả, kết quả của quá trình này. Thực chất đây là phần thể hiện bản chất của chủ thể thẩm mỹ. Chỉ có những chủ thể xã hội mới có thể trở thành chủ thể thẩm mỹ. Trong thực tế chúng ta thấy giữa con người và loài vật có nhiều sở thích và hoạt động giống nhau.
Đôi khi chúng ta phải say mê chiêm ngưỡng và thán phục các hoạt động của loài vật nhưng chúng không bao giờ trở thành chủ thể thẩm mỹ vì nó chỉ là những hành động bản năng và bản thân loài vật không bao giờ là chủ thể xã hội. Nội dung thứ hai là cái đẹp, cái hay cái tốt, cái đạo đức, cái anh hùng, 11 cái cao cả. Đây chính là toàn bộ các thành phần cấu thành khách thể thẩm mỹ. Đây là các phạm trù thẩm mỹ, hệ thống tri thức thẩm mỹ.
“Khách thể thẩm mỹ là một phương diện hợp thành mối quan hệ thẩm mỹ của con người với thế giới hiện thực. Đó là sự khái quát những hiện tượng thẩm mỹ khách quan trong tự nhiên, trong đời sống xã hội và nghệ thuật thành các phạm trù thẩm mỹ cơ bản như: cái đẹp, cái cao cả, cái bi, cái hài” [4, tr 68]. Nội hàm của thẩm mỹ đã bao gồm cả chủ thể thẩm mỹ, khách thể thẩm mỹ và quan hệ thẩm mỹ. “Quan hệ thẩm mỹ là một kiểu, dạng trong mối quan hệ đa dạng của con người với thế giới thực tại.
Đó là mối quan hệ giữa chủ thể thẩm mỹ - tức là chủ thể người xã hội có nhu cầu và khả năng đánh giá, thưởng thức, sáng tạo các giá trị thẩm mỹ với khách thể thẩm mỹ - tức là những thuộc tính, khía cạnh, phẩm chất thẩm mỹ ở các sự vật và hiện tượng trong thiên nhiên, trong xã hội và con người” [4, tr21]. Trên cơ sở đó, chúng ta có thể hiểu rằng: thẩm mỹ là toàn bộ sự vật, sự việc, hiện tượng, quan điểm, cách ứng sử trong tự nhiên, xã hội và nghệ thuật khi nó phù hợp với quan điểm và lý tưởng thẩm mỹ của con người. Người có khả năng tiếp nhận thẩm mỹ tốt là người thu thập và tích lũy được nhiều điều bổ ích. Toàn bộ những điều họ có được thông qua quá trình tiếp nhận thẩm mỹ trở thành nền tảng, có vai trò định hướng trong suốt tiến trình hình thành đạo đức, nhân cách, tác phong.
Khả năng tiếp nhận đóng vai trò quyết định, là nền tảng trong quá trình nhận thức và tư duy của con người. Mọi hoạt động thực tiễn, đấu tranh xã hội và nghệ thuật của mỗi cá nhân đều được bắt đầu từ khả năng tiếp nhận của họ. Thẩm mỹ là toàn bộ cái hay, cái đẹp, cái cao cả, cái nên làm, cái không nên làm. có trong tự nhiên, xã hội, nghệ thuật, đặc biệt là cách ứng xử với chính bản thân mình, cộng đồng, xã hội và môi trường tự nhiên.
Trên cơ sở 12 đó, chúng ta thấy tiếp nhận thẩm mỹ là: quá trình tiếp thu, lĩnh hội, thưởng thức cái tốt, cái nhân văn, cái có ích của chủ thể thẩm mỹ nhằm mục đích hoàn thiện nhân cách, đạo đức, tác phong và những kiến thức thẩm mỹ làm nền tảng cho cách ứng xử đúng đắn, nhân đạo, nhân văn với tự nhiên và xã hội. Các phạm trù thẩm mỹ cơ bản của sinh viên 1. Phạm trù thẩm mỹ cái đẹp Cái đẹp là phạm trù thẩm mỹ trung tâm, phổ biến nhất của mỹ học. Nó có trong thiên nhiên, xã hội, trong mọi hoạt động và sản phẩm vật chất - tinh thần do con người tạo ra.
Cái đẹp có vai trò quan trọng nhất trong đời sống thẩm mỹ của sinh viên. Bản thân cái đẹp tồn tại một cách khách quan và phong phú trong chính bản chất của nó nên con người cảm nhận về cái đẹp vô cùng tinh tế, đa dạng, gắn liền với tư duy sáng tạo. Có những quan niệm về cái đẹp đạt tới sự thừa nhận rộng rãi như: hài hòa là quy luật phổ biến của cái đẹp. Hài hòa của các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội là sự thống nhất hữu cơ giữa các yếu tố, giữa các bộ phận với cái toàn thể, giữa vẻ bên ngoài với phẩm chất bên trong.
Đặc biệt, sự hài hòa được thể hiện rõ ràng, sâu sắc và tập trung ở con người. Hài hòa thường bộc lộ ra bên ngoài, đập mạnh vào các giác quan của con người. Đó có thể là sự cân đối hoặc không cân xứng nhưng bao giờ cũng thống nhất với nhau trong một chỉnh thể. Có hai dạng kết hợp tạo ra sự hài hòa cụ thể.
Sự kết hợp giữa các mặt đối lập, tương phản và sự kết hợp giữa các mặt không đối lập, không tương phản. Trên cơ sở đó, chúng ta thấy: bản chất của “cái đẹp là một phạm trù thẩm mỹ dùng để chỉ một phẩm chất thẩm mỹ của sự vật khi nó phù hợp với quan niệm của con người về sự hoàn thiện và tính lý tưởng, có khả năng gợi lên ở con người một thái độ thẩm mỹ tích 13 cực”[4, tr83], trở thành động lực quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình hoàn thiện nhân cách, phong thái của con người. Khi nghiên cứu phạm trù cái đẹp, các nhà khoa học không thể không đề cập đến nghệ thuật vì giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau. Nghệ thuật cũng là cái đẹp.
Tuy nhiên, chúng không phải là một, không đồng nhất với nhau.