Luận án tiến sĩ tài chính ngân hàng nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại cộng hòa dân chủ nhân tại lào

Luận án tiến sĩ phân tích nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Lào, góp phần phát triển kinh tế.

• Tác giả: Vongphakone Vongsouphanh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Hồng Hải
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Nâng Cao Khả Năng Tiếp Cận Tín Dụng Ngân Hàng Cho Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Tại Lào
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Lào

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Lào. Chúng chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp và góp phần đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV vẫn còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc vay vốn do thiếu tài sản đảm bảo và kinh nghiệm quản lý. Theo nghiên cứu, tín dụng ngân hàng là nguồn vốn chủ yếu cho DNNVV, nhưng nhiều doanh nghiệp không thể tiếp cận được. Điều này dẫn đến việc họ không thể mở rộng sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng cho DNNVV là cần thiết để thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế Lào.

1.1. Đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa

DNNVV tại Lào có những đặc điểm riêng biệt. Chúng thường có quy mô nhỏ, hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau và có khả năng thích ứng nhanh với thay đổi của thị trường. Tuy nhiên, khó khăn trong tiếp cận tín dụng là một trong những thách thức lớn nhất mà DNNVV phải đối mặt. Nhiều doanh nghiệp không đủ điều kiện để vay vốn do thiếu thông tin tài chính minh bạch và tài sản đảm bảo. Điều này dẫn đến việc các ngân hàng thương mại thường ưu tiên cấp tín dụng cho các doanh nghiệp lớn hơn, có lịch sử tín dụng tốt hơn. Do đó, việc xây dựng các chính sách hỗ trợ tài chính cho DNNVV là rất cần thiết để giúp họ vượt qua những rào cản này.

II. Thực trạng khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng

Thực trạng khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV tại Lào cho thấy nhiều vấn đề nghiêm trọng. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ DNNVV tiếp cận được tín dụng ngân hàng còn thấp, chỉ khoảng 30%. Nguyên nhân chủ yếu là do khó khăn trong tiếp cận tài chính và thiếu thông tin về các sản phẩm tín dụng. Các ngân hàng thương mại thường yêu cầu nhiều tài sản đảm bảo và thông tin tài chính chi tiết, điều này khiến nhiều DNNVV không đủ điều kiện vay vốn. Hơn nữa, lãi suất cho vay cao cũng là một rào cản lớn, khiến DNNVV ngần ngại khi tiếp cận tín dụng ngân hàng. Việc cải thiện chính sách tín dụng và tăng cường hỗ trợ cho DNNVV là cần thiết để nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV tại Lào. Đầu tiên, thông tin bất cân xứng giữa ngân hàng và doanh nghiệp là một vấn đề lớn. Ngân hàng thường không có đủ thông tin để đánh giá rủi ro của DNNVV, dẫn đến việc hạn chế cấp tín dụng. Thứ hai, quy trình vay vốn phức tạp và yêu cầu tài sản đảm bảo cao cũng là rào cản lớn. Cuối cùng, sự thiếu hụt về kỹ năng quản lý tài chính trong DNNVV cũng làm giảm khả năng tiếp cận tín dụng. Để giải quyết những vấn đề này, cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức tài chính.

III. Giải pháp nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng

Để nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng cho DNNVV, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần cải thiện quy trình vay vốn tại các ngân hàng thương mại, giảm bớt thủ tục hành chính và yêu cầu tài sản đảm bảo. Thứ hai, chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho DNNVV, như cung cấp các khoản vay ưu đãi hoặc bảo lãnh tín dụng. Thứ ba, cần tăng cường đào tạo và hỗ trợ kỹ năng quản lý tài chính cho DNNVV, giúp họ nâng cao khả năng lập hồ sơ vay vốn. Cuối cùng, việc xây dựng mạng lưới kết nối giữa DNNVV và các ngân hàng cũng rất quan trọng để tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận tín dụng.

3.1. Khuyến nghị với chính phủ và ngân hàng

Chính phủ cần có những chính sách rõ ràng để hỗ trợ DNNVV trong việc tiếp cận tín dụng ngân hàng. Cần thiết lập các quỹ hỗ trợ tín dụng cho DNNVV, đồng thời khuyến khích các ngân hàng thương mại mở rộng dịch vụ tín dụng cho nhóm doanh nghiệp này. Ngân hàng Trung ương cũng cần điều chỉnh chính sách lãi suất để tạo điều kiện cho DNNVV tiếp cận vốn với chi phí hợp lý. Việc này không chỉ giúp DNNVV phát triển mà còn góp phần vào sự ổn định và phát triển của nền kinh tế Lào.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Tại Cộng hoà dân chủ nhân dân (CHDCND) Lào, các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) là một bộ phận quan trọng trong nền kinh tế, các doanh nghiệp này chiếm số lượng rất lớn và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm góp phần tăng thu nhập cho dân cư, ổn định xã hội, lấp đầy những khoảng trống nhỏ hẹp trong các thị trường và đóng góp đáng kể vào thu nhập quốc dân. Do quy mô doanh nghiệp tương đối gọn nhẹ nên các DNNVV hoạt động khá linh hoạt trong hầu hết các lĩnh vực sản xuất và kinh doanh của nền kinh tế Lào. Trong những năm qua, các doanh nghiệp này đã có những bước tiến đáng kể, tuy nhiên do những hạn chế về kinh nghiệm quản lý, vận hành doanh nghiệp, hạn chế về quy mô tài sản đảm bảo nên khả năng tiếp cận với tín dụng ngân hàng cũng gặp nhiều trở ngại.

Những DNNVV tại Lào khá linh hoạt và năng động trong kinh doanh, vì vậy, trong những năm qua đã có những bước tiến đáng kể, tuy nhiên để tồn tại, phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh, các doanh nghiệp nhỏ và vừa rất cần được hỗ trợ, nhất là nguồn vốn để nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới trang thiết bị, mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh… Tuy vậy, do còn nhiều hạn chế về kinh nghiệm vận hành, về quy mô tài sản đảm bảo, do đó hiện nay các DNNVV gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn vốn tín dụng, đặc biệt là các nguồn vốn trung và dài hạn. Tình trạng thiếu vốn sản xuất kinh doanh đang là rào cản lớn nhất cho sự phát triển của các DNNVV tại Lào. Thêm vào đó là những bất ổn của tình hình kinh tế thế giới, những khó khăn nội tại của kinh tế Lào cùng với lạm phát và lãi suất tăng cao đã ảnh hưởng lớn đến môi trường kinh doanh của các doanh nghiệp này. Hệ quả là rất nhiều DNNVV 2 tại Lào gặp khó khăn, phải thu hẹp sản xuất, thậm chí là ngừng hoạt động hay phá sản.

Điều đó làm cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa ngày càng khó khăn hơn trong việc tiếp cận nguồn tín dụng ngân hàng nhằm khôi phục hoạt động sản xuất bị tổn hại do tác động tiêu cực của nền kinh tế bất ổn. Chính vì vai trò quan trọng của doanh nghiệp nhỏ và vừa đối với sự phát triển của nền kinh tế cũng như những khó khăn mà các doanh nghiệp này đang phải đối mặt, cần thiết phải có những biện pháp hữu hiệu để các DNNVV chủ động trong kinh doanh. Điều này đặt ra bài toán phải làm thế nào để nâng cao tiếp cận tín dụng cho các DNNVV. Xuất phát từ lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Nâng cao khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Cộng hòa Dân chủ Nhân tại Lào” làm luận án tiến sĩ.

Tổng quan nghiên cứu 2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài Đến nay, đã có nhiều công trình khoa học công bố trong và ngoài nước có liên quan đến nội dung của luận án. Tác giả chọn lọc và phân loại các công trình mà luận án có so sánh, kế thừa và phát triển theo 2 nhóm: (i) Nhóm các công trình nghiên cứu lý thuyết để làm căn cứ khoa học, tạo nền tảng lý thuyết cơ bản khi nghiên cứu về khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV, bao gồm lý thuyết phân bổ tín dụng, lý thuyết kinh tế học thể chế, lý thuyết mạng lưới quan hệ xã hội và lý thuyết kinh tế có điều tiết. (ii) Nhóm các công trình nghiên cứu thực nghiệm gồm các luận án tiến sĩ, các công trình nghiên cứu khoa học, các bài báo được công bố trên các tạp chí khoa học uy tín mô tả kết quả nghiên cứu thực nghiệm về khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV ở một số nước có những nét tương đồng với Lào.

Nhóm các công trình nghiên cứu lý thuyết 2. Lý thuyết phân bổ tín dụng Lý thuyết phân bổ tín dụng (credit rationing) được đề xuất bởi Stiglitz và Weiss (1981) và được phát triển bởi các nhà nghiên cứu khác như Namara và cộng sự (2020). Theo quy luật cung cầu tín dụng, bên cầu tín dụng (người đi vay - DNNVV) với mong muốn tối đa lợi ích kỳ vọng của mình từ việc vay tiền của bên cung tín dụng (người cho vay - NHTM), và để có quyền sử dụng số tiền vay này, DNNVV phải trả cho NHTM một khoản chi phí (lãi vay) trên cơ sở thỏa thuận của hai bên. Tuy nhiên, nghiên cứu của Stiglitz và Weiss (1981) cho thấy quy luật cung cầu tín dụng dựa vào lãi suất không thể giải thích khả năng tiếp cận tín dụng ngân hàng của DNNVV do quyết định cấp tín dụng không chỉ đơn thuần bị điều chỉnh bởi lãi suất trên thị trường, mà quyết định cấp tín dụng phụ thuộc vào cách mà NHTM lựa chọn, đánh giá DNNVV dựa trên thông tin của DNNVV mà NHTM thu thập được.

Điều này có nghĩa không phải tất cả DNNVV đều được cấp tín dụng khi có nhu cầu, NHTM sẽ quyết định cấp tín dụng và cấp bao nhiêu dựa trên một tập hợp các thông tin mà NHTM có được về DNNVV. Nói cách khác, dòng chảy vốn tín dụng không chỉ tuân theo lý thuyết cung cầu, nó là một quá trình cân nhắc, trong đó DNNVV nộp hồ sơ vay vốn, sau đó NHTM xác định số tiền cho vay dựa trên cách đánh giá của NHTM đối với DNNVV. Theo Stiglitz và Weiss (1981), thông tin bất cân xứng sẽ dẫn đến việc các NHTM hạn chế cấp tín dụng cho DNNVV do NHTM khó có thể phân biệt mức độ rủi ro và khả năng trả nợ giữa các DNNVV. Thông tin bất cân xứng xuất hiện trong quan hệ tín dụng khi NHTM có ít thông tin hơn của DNNVV về tình hình tài chính, mục đích và quá trình sử dụng vốn vay của DNNVV, dẫn đến NHTM ra quyết định cấp tín dụng không còn chính xác.

Thông tin bất cân xứng làm nảy sinh hai vấn đề làm cho NHTM không sẵn lòng cấp tín dụng 4 cho DNNVV đó là sự chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức. Để giảm thiểu rủi ro, NHTM đã thực hiện nghiệp vụ thu thập và xử lý thông tin về DNNVV và các dự án đầu tư/phương án sản xuất kinh doanh của DNNVV, việc sử dụng tài sản thế chấp là phương thức phổ biết nhất để giảm thiểu rủi ro cho NHTM. Trong nhiều trường hợp, NHTM sẽ quyết định không cấp tín dụng, cấp tín dụng ít hơn nhu cầu của DNNVV hoặc cấp tín dụng nhưng với lãi suất cao để bù đắp thiệt hại rủi ro mất vốn có thể xảy ra và các chi phí giao dịch phát sinh khi cấp tín dụng cho DNNVV. Lý thuyết kinh tế học thể chế Lý thuyết kinh tế học thể chế (institutional economics) được khởi xướng trong nghiên cứu của Olson (1971) và sử dụng bởi các nghiên cứu gần đây như Adam (2020) và Meramveliotakis (2021).

Các nghiên cứu này xuất phát từ một thực tế là có những hành động mà chỉ có sự hợp tác giữa các bên mới mang lại lợi ích tối ưu, tuy nhiên mỗi bên tham gia hợp tác đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình nên điều này có thể ảnh hưởng đến bên còn lại. Việc hành động vì động cơ cá nhân hay chi phí giao dịch phát sinh làm cho các bên tham gia không muốn hợp tác, thậm chí cả khi hoạt động hợp tác đem lại lợi ích cho tất cả các bên tham gia. Thể chế được hiểu là một loạt các quy tắc, quy định (luật chơi) mà các bên tham gia trong hoạt động hợp tác đặt ra, các bên tham gia phải tuân thủ luật chơi này. Lý thuyết kinh tế học thể chế chỉ ra rằng thể chế giúp gia tăng cơ chế kiểm soát nhằm đảm bảo các bên thực hiện đúng cam kết của luật chơi và làm gia tăng chi phí nếu không thực hiện đúng cam kết trong quá trình hợp tác.

North (1990) đã chỉ ra rằng hợp tác lần đầu (trò chơi không lặp lại) thì người chơi phải mất nhiều thời gian và công sức để đảm bảo tài sản của mình không bị mất đi và không bị lừa gạt. Lý thuyết này hàm ý rằng quan hệ tín dụng giữa NHTM và DNNVV chỉ diễn ra khi các bên tuân thủ luật chơi chung (các quy 5 định trong hợp đồng tín dụng), các DNNVV sẽ gặp khó khăn trong quá trình tiếp cận tín dụng ngân hàng nếu DNNVV chưa có thương hiệu, chưa tạo được lòng tin với NHTM hoặc thiếu các mối quan hệ cần thiết. Do đó, các NHTM thường ưu tiên cấp tín dụng cho các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp thường xuyên giao dịch với NHTM hơn là cho các doanh nghiệp nhỏ, DNNVV mới thành lập vay vốn do phải mất nhiều thời gian và công sức để đưa ra “luật chơi” phù hợp nhằm tránh rủi ro không thu hồi được vốn. Lý thuyết mạng lưới quan hệ xã hội Trong số các công trình nghiên cứu về lý thuyết mạng lưới quan hệ xã hội (social network) thì tiêu biểu là nghiên cứu của (Granovetter, 1973) trong bài báo khoa học “The strength of Weak Ties” (Sức mạnh của các mối liên kết yếu).

Nghiên cứu chỉ ra rằng mạng lưới quan hệ xã hội dùng để chỉ các mối quan hệ xã hội do con người xây dựng, duy trì và phát triển trong cuộc sống của họ với tư cách là thành viên của xã hội. Lý thuyết này gợi ý rằng với mạng lưới quan hệ xã hội rộng lớn có thể mang lại cho DNNVV các cơ hội tiếp cận với các nguồn lực, giảm các chi phí giao dịch, do mối quan hệ xã hội không những gắn kết các thành viên với nhau mà còn cung cấp thông tin chính xác, cần thiết cho các bên tham gia mạng lưới. Lý thuyết kinh tế có điều tiết Lý thuyết kinh tế có điều tiết (economic regulation) là lý thuyết điển hình về nền kinh tế có sự can thiệp của Nhà nước do Keynes (1936) khởi xướng trong nghiên cứu “The General Theory of Employment, Interest and Money” (Lý thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ). Keynes (1936) đề cao vai trò của nhà nước trong việc điều tiết nền kinh tế thị trường thông qua các công cụ và chính sách kinh tế vĩ mô, trong đó Keynes đặc biệt nhấn mạnh đến chính sách tài chính, tín dụng.