MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Nông nghiệp, nông thôn Việt Nam có vị trí đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp cách mạng và công cuộc đổi mới đất nước. Sau hơn hai mươi năm đổi mới, cùng với sự phát triển của nền kinh tế đất nước và gia nhập kinh tế quốc tế, nông nghiệp Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc mang tính toàn diện ở tất cả các ngành: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và nuôi trồng thuỷ sản. Đời sống của đại bộ phận nông dân ngày càng được cải thiện. Có những thành tựu này là nhờ sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ, sự nỗ lực của hàng chục triệu hộ nông dân và đóng góp của tất cả các ban, ngành từ trung ương đến địa phương, trong đó hệ thống khuyến nông đóng vai trò vô cùng quan trọng.
Sự ra đời của hệ thống khuyến nông Việt Nam đáp ứng yêu cầu mới của sự phát triển nông nghiệp, nông thôn nước ta. Qua 15 năm hoạt động, công tác khuyến nông đã có những đóng góp to lớn vào sự phát triển nông nghiệp, nâng cao dân trí và trình độ sản xuất cho nông dân. Hầu hết các giống cây, con mới trong sản xuất hiện nay do kênh khuyến nông chuyển giao và tham gia phát triển. Khuyến nông đã góp phần tạo nên sự tăng trưởng mạnh mẽ về năng suất, chất lượng sản phẩm nông – lâm – ngư nghiệp, đóng vai trò quan trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo và sự nghiệp phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn.[2] Tuy nhiên, trên thực tế, dịch vụ khuyến nông còn có nhiều điểm bất cập như: Nhân lực khuyến nông thiếu và yếu, nhận thức của nông dân về khuyến nông còn thấp, số nông dân được tập huấn, đào tạo và giáo dục về kỹ năng phát triển sản xuất nông nghiệp, về thị trường và quản trị sản xuất kinh doanh còn ít mà nguyên nhân là do tiếp cận đầy đủ, toàn diện đến các dịch vụ khuyến nông rất khó khăn đối với hộ nông dân, đặc biệt là những hộ nghèo.
Thực trạng này đòi hỏi hoạt động khuyến nông cần phải cải thiện hơn nữa, góp phần giúp cho các hộ nông dân tiếp cận chương trình khuyến nông ngày càng hiệu quả hơn. Huyện Đông Anh mặc dù là huyện ngoại thành của thành phố Hà Nội nhưng cho đến nay sản xuất nông nghiệp vẫn là hoạt động giữ vai trò quan trọng trong huyện và trong đời sống của đại đa số hộ nông dân. Do đó nhiều năm nay, hoạt động Khuyến nông luôn được huyện quan tâm. Mặc dù vậy, thực trạng phát triển nông nghiệp cũng như công tác khuyến nông vẫn còn gặp phải nhiều hạn chế, vướng mắc nên hiệu quả chưa cao, chưa đáp ứng được nhu cầu sản xuất hàng hóa.
Sự cần thiết đổi mới công tác khuyến nông để phát triển bền vững kinh tế nông hộ huyện Đông Anh đang là mối quan tâm của các cấp lãnh đạo huyện cũng như các ngành, các cấp. 1 Nguyễn Hạnh Linh PTNT – K52 Vậy, thực tế hiệu quả hoạt động khuyến nông ở huyện Đông Anh hiện nay ra sao? Tình hình tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân ở huyện như thế nào? Các dịch vụ khuyến nông ở huyện đã đáp ứng được nhu cầu của các nông hộ hay chưa? Nguyên nhân nào ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông và giải pháp nào giúp tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân ở huyện? Vì vậy tôi chọn thực hiện đề tài: “Nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội”.2 Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu chung Tìm hiểu, đánh giá khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân huyện Đông Anh, các yếu tố ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân huyện Đông Anh.2 Mục tiêu cụ thể Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về khuyến nông, tiếp cận khuyến nông, kinh tế nông hộ và phát triển kinh tế nông hộ. Đánh giá thực trạng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông trong phát triển kinh tế hộ của nông dân huyện Đông Anh trong những năm qua, phát hiện các yếu tố, nguyên nhân ảnh hưởng tích cực hoặc làm hạn chế khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân. Đề xuất một số giải pháp phù hợp nhằm nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân huyện Đông Anh trong những năm tới.3 Câu hỏi nghiên cứu 1.
Tiếp cận dịch vụ khuyến nông bao gồm những nội dung gì? 2. Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân? 3. Thực trạng hoạt động khuyến nông của huyện Đông Anh hiện nay như thế nào? 4.Thực trạng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ? 5. Các dịch vụ khuyến nông ở huyện đã đáp ứng được nhu cầu của các nông hộ hay chưa? 6.
Những yếu tố nào ảnh hưởng tích cực hoặc làm hạn chế đến khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân huyện Đông Anh? 2 Nguyễn Hạnh Linh PTNT – K52 7. Có những giải pháp nào phù hợp để nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của hộ nông dân? Thực hiện những giải pháp đó như thế nào? 1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các hộ nông dân huyện Đông Anh, các cán bộ khuyến nông cơ sở và dịch vụ khuyến nông như: tập huấn, chuyển giao khoa học kỹ thuật, xây dựng mô hình trình diễn, cung cấp các yếu tố đầu vào, tư vấn … 1.2 Phạm vi nghiên cứu 1.1 Phạm vi về thời gian - Số liệu sơ cấp được điều tra trong năm 2010 - Số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2007 - 2009 - Các giải pháp đề xuất được sử dụng trong giai đoạn 2012 – 2017 - Thời gian thực hiện đề tài: bắt đầu từ ngày 05 tháng 01 năm 2011 đến 24 tháng 5 năm 2011 1.2 Phạm vi về không gian Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi huyện Đông Anh.3 Phạm vi về nội dung Đề tài tập trung nghiên cứu về khả năng tiếp cận các dịch vụ khuyến nông của các nhóm hộ nông dân khác nhau, các yếu tố ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận của hộ. Thực trạng kinh tế nông hộ của các hộ nông dân. Nghiên cứu một số giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường khả năng tiếp cận các dịch vụ này để phát triển kinh tế nông hộ huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội.
3 Nguyễn Hạnh Linh PTNT – K52 Phần II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2.1 Lý luận về khuyến nông 2.1 Khái niệm khuyến nông Khuyến nông “Agriculture extension” là một thuật ngữ khó xác định thống nhất bởi vì để đạt được mục tiêu cơ bản sao cho nông nghiệp, nông thôn phát triển ở các nước, các nhà khuyến nông, nông dân khác nhau nên hiểu về khuyến nông khác nhau. Ở các quốc gia phát triển, các nhà khoa học như Maunder(1973), Swanson và Claar(1977) và Chu-Yuan(1979) đều cho rằng khuyến nông “như một dịch vụ hoặc hệ thống giúp nông dân hiểu biết về những phương pháp công tác và kỹ thuật cải tiến, tăng hiệu quả sản xuất và thu nhập, làm cho mức sống của họ tốt hơn và nâng cao trình độ giáo dục của cuộc sống nông thôn” [11]. Theo nghĩa hẹp, khuyến nông là tiến trình giáo dục không chính thức mà đối tượng của nó là nông dân.
Tiến trình này đem đến cho nông dân những thông tin, những lời khuyên nhằm giúp họ giải quyết những vấn đề hoặc những khó khăn trong cuộc sống. Khuyến nông hỗ trợ phát triển các hoạt động sản xuất, nâng cao hiệu quả canh tác để không ngừng cải thiện chất lượng cuộc sống của nông dân và gia đình họ. Khuyến nông phổ biến, mở rộng các kết quả nghiên cứu khoa học với nông dân bằng các phương pháp thích hợp để họ có thể áp dụng nhằm thu được nhiều sản phẩm hơn [13]. Theo nghĩa rộng, khuyến nông là khái niệm chung để chỉ tất cả những hoạt động hỗ trợ sự nghiệp xây dựng và phát triển nông thôn.
Khuyến nông ngoài việc hướng dẫn cho nông dân tiến bộ kỹ thuật mới còn phải giúp họ liên kết với nhau để chống thiên tai, tiêu thụ sản phẩm, hiểu biết các chính sách, pháp luật của Nhà nước, giúp nông dân phát triển khả năng tự quản lý, điều hành, tổ chức các hoạt động xã hội như thế nào cho ngày càng tốt đẹp hơn. 4 Nguyễn Hạnh Linh PTNT – K52 Như vậy có thể thấy: Khuyến nông là một từ tổng quát để chỉ tất cả các công việc có liên quan đến sự phát triển nông thôn. Đó là một hệ thống giáo dục ngoài nhà trường, trong đó các người già và trẻ học bằng cách thực hành, là một quá trình tiếp thu dần dần và tự giác của nông dân. Tất cả những kết quả đạt được của hoạt động khuyến nông là giúp cho gia đình nông dân đạt được một đời sống tốt hơn, trở nên hoạt động hơn và là những thành viên tích cực của cộng đồng.[11] Triết lý của khuyến nông: - Khuyến nông dựa trên một triết lý là người ở nông thôn thông minh, có năng lực, mong muốn nhận được thông tin và sử dụng nó để đem lại phúc lợi cho cá nhân và cho cộng đồng của họ.
Thiết nghĩ việc tiếp cận trực tiếp với nông dân là điều cần thiết. - Khuyến nông bắt đầu bất cứ ở đâu mà dân chúng có mặt và với bất cứ cái gì mà họ có. Việc cải thiện bắt đầu từ đó. - Lớp học mở ra ở bất cứ nơi đâu mà dân chúng có mặt: ở trại, ở nhà và trong làng.
- Chương trình khuyến nông dựa trên nhu cầu của dân chúng và do dân chúng đề ra. - Dân chúng học để làm bằng thực hành. - Công việc khuyến nông cùng làm với dân chúng và thông qua dân chúng. Những khuyến nông viên huấn luyện cho những chỉ đạo viên ở địa phương để những người này sẽ truyền đạt thông tin đến những người khác.
- Việc giáo dục thực hiện hoặc với nhóm hay với cá nhân. - Tinh thần tự lực là cốt lõi của đời sống dân chủ. - Khuyến nông làm việc với dân chúng bất cứ ở đâu mà họ có mặt, xây dựng trên những cái gì mà họ có và thêm vào những cái gì mà họ biết.